वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ॥ १ ॥
vargāḥ pṛthvīpurakṣmābhṛdvanauṣadhimṛgādibhiḥ || 1 ||
काण्डम् २
A book of the Amarakosha.
Part 1 of 5: verses 1–299 of 1,494Sanskrit with transliteration
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ॥ १ ॥
vargāḥ pṛthvīpurakṣmābhṛdvanauṣadhimṛgādibhiḥ || 1 ||
नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥ २ ॥
nṛbrahmakṣatraviṭśūdraiḥ sāṅgopāṅgairihoditāḥ || 2 ||
==।। भूमिवर्गः ।।== । भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिता ॥ ३ ॥
==|| bhūmivargaḥ ||== | bhūrbhūmiracalānantā rasā viśvambharā sthitā || 3 ||
धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥ ४ ॥
dharā dharitrī dharaṇiḥ kṣoṇirjyā kāśyapī kṣitiḥ || 4 ||
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ॥ ५ ॥
sarvaṃsahā vasumatī vasudhorvī vasundharā || 5 ||
गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥ ६ ॥
gotrā kuḥ pṛthivī pṛthvī kṣmāvanirmedinī mahī || 6 ||
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ॥ ७ ॥
vipulā gahvarī dhātrī gaurilā kumbhinī kṣamā || 7 ||
भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥ ८ ॥
bhūtadhātrī ratnagarbhā jagatī sāgarāmbarā || 8 ||
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ॥ ९ ॥
mṛnmṛttikā praśastā tu mṛtsā mṛtsnā ca mṛttikā || 9 ||
उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥ १० ॥
urvarā sarvasasyāḍhyā syādūṣaḥ kṣāramṛttikā || 10 ||
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ॥ ११ ॥
ūṣavānūṣaro dvāvapyanyaliṅgau sthalaṃ sthalī || 11 ||
समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥ १२ ॥
samānau marudhanvānau dve khilāprahate same || 12 ||
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ॥ १३ ॥
triṣvatho jagatī loko viṣṭapaṃ bhuvanaṃ jagat || 13 ||
लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥ १४ ॥
loko'yaṃ bhārataṃ varṣaṃ śarāvatyāstu yo'vadheḥ || 14 ||
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ॥ १५ ॥
deśaḥ prāgdakṣiṇaḥ prācya udīcyaḥ paścimottaraḥ || 15 ||
प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥ १६ ॥
pratyanto mlecchadeśaḥ syānmadhyaddeśastu madhyamaḥ || 16 ||
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ॥ १७ ॥
āryāvartaḥ puṇyabhūmirmadhyaṃ vindhyahimālayoḥ || 17 ||
नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूऽपवर्तनम् ॥ १८ ॥
nīvṛjjanapado deśaviṣayau tū'pavartanam || 18 ||
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ॥ १९ ॥
triṣvāgoṣṭhānnaḍaprāye naḍvānnaḍvala ityapi || 19 ||
कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥ २० ॥
kumudvānkumudaprāye vetasvānbahuvetase || 20 ||
शाद्वलः शादहरिते सजम्बाले तु पङ्किलः ॥ २१ ॥
śādvalaḥ śādaharite sajambāle tu paṅkilaḥ || 21 ||
जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ॥ २२ ॥
jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidhaḥ || 22 ||
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति ॥ २३ ॥
strī śarkarā śarkarilaḥ śārkaraḥ śarkarāvati || 23 ||
देश एवादिमावेववमुन्नेयाः सिकतावति ॥ २४ ॥
deśa evādimāvevavamunneyāḥ sikatāvati || 24 ||
देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसंपन्नव्रीहिपालितः ॥ २५ ॥
deśo nadyambuvṛṣṭyambusaṃpannavrīhipālitaḥ || 25 ||
स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥ २६ ॥
syānnadīmātṛko devamātṛkaśca yathākramam || 26 ||
सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान् ॥ २७ ॥
surājñi deśe rājanvānsyāttato'nyatra rājavān || 27 ||
गोष्ठं गोस्थानकं तत्तु गौष्ठीनं भूतपूर्वकम् ॥ २८ ॥
goṣṭhaṃ gosthānakaṃ tattu gauṣṭhīnaṃ bhūtapūrvakam || 28 ||
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ॥ २९ ॥
paryantabhūḥ parisaraḥ seturālau striyāṃ pumān || 29 ||
वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुंनपुंसकम् ॥ ३० ॥
vāmalūraśca nākuśca valmīkaṃ puṃnapuṃsakam || 30 ||
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ॥ ३१ ॥
ayanaṃ vartma mārgādhvapanthānaḥ padavī sṛtiḥ || 31 ||
सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥ ३२ ॥
saraṇiḥ paddhatiḥ padyā vartanyekapadīti ca || 32 ||
अतिपन्थाः सुपन्थाश्च सत्पथश्चार्चितेऽध्वनि ॥ ३३ ॥
atipanthāḥ supanthāśca satpathaścārcite'dhvani || 33 ||
व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः ॥ ३४ ॥
vyadhvo duradhvo vipathaḥ kadadhvā kāpathaḥ samāḥ || 34 ||
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृण्गाटकचतुष्पथे ॥ ३५ ॥
apanthāstvapathaṃ tulye śṛṇgāṭakacatuṣpathe || 35 ||
प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥ ३६ ॥
prāntaraṃ dūraśūnyo'dhvā kāntāraṃ vartma durgamam || 36 ||
गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगं नल्वः किष्कुचतुःशतम् ॥ ३७ ॥
gavyūtiḥ strī krośayugaṃ nalvaḥ kiṣkucatuḥśatam || 37 ||
घण्टापथः संसरणं तत्पुरस्योपनिष्करम् ॥ ३८ ॥
ghaṇṭāpathaḥ saṃsaraṇaṃ tatpurasyopaniṣkaram || 38 ||
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ॥ ३९ ॥
dyāvāpṛthivyau rodasyau dyāvābhūmī ca rodasī || 39 ||
दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥ ४० ॥
divaspṛthivyau gañjā tu rumā syāllavaṇākaraḥ || 40 ||
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ॥ ४१ ॥
pūḥ strī purīnagaryau vā pattanaṃ puṭabhedanam || 41 ||
स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥ ४२ ॥
sthānīyaṃ nigamo'nyattu yanmūlanagarātpuram || 42 ||
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ॥ ४३ ॥
tacchākhānagaraṃ veśo veśyājanasamāśrayaḥ || 43 ||
आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥ ४४ ॥
āpaṇastu niṣadyāyāṃ vipaṇiḥ paṇyavīthikā || 44 ||
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् ॥ ४५ ॥
rathyā pratolī viśikhā syāccayo vapramastriyām || 45 ||
प्राकारो वरणः सालः प्राचीनं प्रातन्तो वृतिः ॥ ४६ ॥
prākāro varaṇaḥ sālaḥ prācīnaṃ prātanto vṛtiḥ || 46 ||
भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्न्यस्तकीकसम् ॥ ४७ ॥
bhittiḥ strī kuḍyameḍūkaṃ yadantarnyastakīkasam || 47 ||
गृहं गेहदवसितं वेश्म सद्म निकेतनम् ॥ ४८ ॥
gṛhaṃ gehadavasitaṃ veśma sadma niketanam || 48 ||
निशान्तं पस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ॥ ४९ ॥
niśāntaṃ pastyasadanaṃ bhavanāgāramandiram || 49 ||
गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥ ५० ॥
gṛhāḥ puṃsi ca bhūmnyeva nikāyyanilayālayāḥ || 50 ||
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा संजवनं त्विदम् ॥ ५१ ॥
vāsaḥ kuṭī dvayoḥ śālā sabhā saṃjavanaṃ tvidam || 51 ||
चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥ ५२ ॥
catuḥśālaṃ munīnāṃ tu parṇaśāloṭajo'striyām || 52 ||
चैत्यमायतनं तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा ॥ ५३ ॥
caityamāyatanaṃ tulye vājiśālā tu mandurā || 53 ||
आवेशनं शिल्पिशाला प्रपा पानीयशालिका ॥ ५४ ॥
āveśanaṃ śilpiśālā prapā pānīyaśālikā || 54 ||
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् ॥ ५५ ॥
maṭhaśchātrādinilayo gañjā tu madirāgṛham || 55 ||
गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥ ५६ ॥
garbhāgāraṃ vāsagṛhamariṣṭaṃ sūtikāgṛham || 56 ||
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ॥ ५७ ॥
kuṭṭimo'strī nibaddhā bhūścandraśālā śirogṛham || 57 ||
वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥ ५८ ॥
vātāyanaṃ gavākṣo'tha maṇḍapo'strī janāśrayaḥ || 58 ||
हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजाम् ॥ ५९ ॥
harmyādi dhanināṃ vāsaḥ prāsādo devabhūbhujām || 59 ||
सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका ॥ ६० ॥
saudho'strī rājasadanamupakāryopakārikā || 60 ||
स्वस्तिकः सर्वतोभद्रो नन्द्यावर्तादयोऽपि च ॥ ६१ ॥
svastikaḥ sarvatobhadro nandyāvartādayo'pi ca || 61 ||
विच्छन्दकः प्रभेदा हि भवन्तीश्वरसद्मनाम् ॥ ६२ ॥
vicchandakaḥ prabhedā hi bhavantīśvarasadmanām || 62 ||
स्त्र्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम् ॥ ६३ ॥
stryagāraṃ bhūbhujāmantaḥpuraṃ syādavarodhanam || 63 ||
शुद्धान्तश्चावरोधश्च स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् ॥ ६४ ॥
śuddhāntaścāvarodhaśca syādaṭṭaḥ kṣaumamastriyām || 64 ||
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके ॥ ६५ ॥
praghāṇapraghaṇālindā bahirdvāraprakoṣṭhake || 65 ||
गृहावग्रहणी देहल्यङ्गणं चत्वराजिरे ॥ ६६ ॥
gṛhāvagrahaṇī dehalyaṅgaṇaṃ catvarājire || 66 ||
अधस्ताद्दारुणि शिला नासा दारुपरि स्थितम् ॥ ६७ ॥
adhastāddāruṇi śilā nāsā dārupari sthitam || 67 ||
प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥ ६८ ॥
pracchannamantardvāraṃ syātpakṣadvāraṃ tu pakṣakam || 68 ||
वलीकनीध्रे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः ॥ ६९ ॥
valīkanīdhre paṭalaprānte'tha paṭalaṃ chadiḥ || 69 ||
गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि ॥ ७० ॥
gopānasī tu valabhī chādane vakradāruṇi || 70 ||
कपोतपालिकायां तु विटङ्कं पुंनपुंसकम् ॥ ७१ ॥
kapotapālikāyāṃ tu viṭaṅkaṃ puṃnapuṃsakam || 71 ||
स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्धितर्दिस्तु वेदिका ॥ ७२ ॥
strī dvārdvāraṃ pratīhāraḥ syāddhitardistu vedikā || 72 ||
तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारं पुरद्वारं तु गोपुरम् ॥ ७३ ॥
toraṇo'strī bahirdvāraṃ puradvāraṃ tu gopuram || 73 ||
कूटं पूर्द्वारि यद्धस्तिनखस्तस्मिन्नथ त्रिषु ॥ ७४ ॥
kūṭaṃ pūrdvāri yaddhastinakhastasminnatha triṣu || 74 ||
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना ॥ ७५ ॥
kapāṭamararaṃ tulye tadviṣkambho'rgalaṃ na nā || 75 ||
आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ॥ ७६ ॥
ārohaṇaṃ syātsopānaṃ niśreṇistvadhirohiṇī || 76 ||
संमार्जनी शोधनी स्यात्संकरोऽवकरस्तथा ॥ ७७ ॥
saṃmārjanī śodhanī syātsaṃkaro'vakarastathā || 77 ||
क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम् ॥ ७८ ॥
kṣipte mukhaṃ niḥsaraṇaṃ saṃniveśo nikarṣaṇam || 78 ||
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ॥ ७९ ॥
samau saṃvasathagrāmau veśmabhūrvāsturastriyām || 79 ||
ग्रामान्त उपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥ ८० ॥
grāmānta upaśalyaṃ syātsīmasīme striyāmubhe || 80 ||
घोष आभीरपल्ली स्यात्पक्कणः शबरालयः ॥ ८१ ॥
ghoṣa ābhīrapallī syātpakkaṇaḥ śabarālayaḥ || 81 ||
।। शैलवर्गः । । महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः ॥ ८२ ॥
|| śailavargaḥ | | mahīdhre śikharikṣmābhṛdahāryadharaparvatāḥ || 82 ||
अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः ॥ ८३ ॥
adrigotragirigrāvācalaśailaśiloccayāḥ || 83 ||
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ॥ ८४ ॥
lokālokaścakravālastrikūṭastrikakutsamau || 84 ||
अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥ ८५ ॥
astastu caramakṣmābhṛdudayaḥ pūrvaparvataḥ || 85 ||
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ॥ ८६ ॥
himavānniṣadho vindhyo mālyavānpāriyātrikaḥ || 86 ||
गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥ ८७ ॥
gandhamādanamanye ca hemakūṭādayo nagāḥ || 87 ||
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ॥ ८८ ॥
pāṣāṇaprastaragrāvopalāśmānaḥ śilā dṛṣat || 88 ||
कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥ ८९ ॥
kūṭo'strī śikharaṃ śṛṅgaṃ prapātastvataṭo bhṛguḥ || 89 ||
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ॥ ९० ॥
kaṭako'strī nitambo'dreḥ snuḥ prasthaḥ sānurastriyām || 90 ||
उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥ ९१ ॥
utsaḥ prasravaṇaṃ vāripravāho nirjharo jharaḥ || 91 ||
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ॥ ९२ ॥
darī tu kandaro vā strī devakhātabile guhā || 92 ||
गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥ ९३ ॥
gahvaraṃ gaṇḍaśailāstu cyutāḥ sthūlopalā gireḥ || 93 ||
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ॥ ९४ ॥
dantakāstu bahistiryakpradeśānnirgatā gireḥ || 94 ||
खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥ ९५ ॥
khaniḥ striyāmākaraḥ syātpādāḥ pratyantaparvatāḥ || 95 ||
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ॥ ९६ ॥
upatyakādrerāsannā bhūmirūrdhvamadhityakā || 96 ||
धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥ ९७ ॥
dhāturmanaḥśilādyadrergairikaṃ tu viśeṣataḥ || 97 ||
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥ ९८ ॥
nikuñjakuñjau vā klībe latādipihitodare || 98 ||
।। वनौषधिवर्गः । । अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ॥ ९९ ॥
|| vanauṣadhivargaḥ | | aṭavyaraṇyaṃ vipinaṃ gahanaṃ kānanaṃ vanam || 99 ||
महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥ १०० ॥
mahāraṇyamaraṇyānī gṛhārāmāstu niṣkuṭāḥ || 100 ||
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् ॥ १०१ ॥
ārāmaḥ syādupavanaṃ kṛtrimaṃ vanameva yat || 101 ||
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ॥ १०३ ॥
pumānākrīḍa udyānaṃ rājñaḥ sādhāraṇaṃ vanam || 103 ||
स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥ १०४ ॥
syādetadeva pramadavanamantaḥpurocitam || 104 ||
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः ॥ १०५ ॥
vīthyālirāvaliḥ paṅktiḥ śreṇī lekhāstu rājayaḥ || 105 ||
वन्या वनसमूहे स्यादङ्कुरोऽभिनवोद्भिदि ॥ १०६ ॥
vanyā vanasamūhe syādaṅkuro'bhinavodbhidi || 106 ||
वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः ॥ १०७ ॥
vṛkṣo mahīruhaḥ śākhī viṭapī pādapastaruḥ || 107 ||
अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः ॥ १०८ ॥
anokahaḥ kuṭaḥ śālaḥ palāśī drudrumāgamāḥ || 108 ||
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ॥ १०९ ॥
vānaspatyaḥ phalaiḥ puṣpāttairapuṣpādvanaspatiḥ || 109 ||
ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यह्फलेग्रहिः ॥ ११० ॥
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ syuravandhyahphalegrahiḥ || 110 ||
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ॥ १११ ॥
vandhyo'phalo'vakeśī ca phalavānphalinaḥ phalī || 111 ||
प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥ ११२ ॥
praphullotphullasaṃphullavyākośavikacasphuṭāḥ || 112 ||
फुल्लश्चैते विकसिते स्युरवन्ध्यादयस्त्रिषु ॥ ११३ ॥
phullaścaite vikasite syuravandhyādayastriṣu || 113 ||
स्थाणुर्वा ना ध्रुवः शङ्कुर्ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥ ११४ ॥
sthāṇurvā nā dhruvaḥ śaṅkurhrasvaśākhāśiphaḥ kṣupaḥ || 114 ||
अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ वल्ली तु व्रततिर्लता ॥ ११५ ॥
aprakāṇḍe stambagulmau vallī tu vratatirlatā || 115 ||
लता प्रतानिनी वीरुद्गुल्मिन्युलप इत्यपि ॥ ११६ ॥
latā pratāninī vīrudgulminyulapa ityapi || 116 ||
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः ॥ ११७ ॥
nagādyāroha ucchrāya utsedhaścocchrayaśca saḥ || 117 ||
अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः ॥ ११८ ॥
astrī prakāṇḍaḥ skandhaḥ syānmūlācchākhāvadhistaroḥ || 118 ||
समे शाखालते स्कन्धशाखाशाले शिफाजटे ॥ ११९ ॥
same śākhālate skandhaśākhāśāle śiphājaṭe || 119 ||
शाखाशिफावरोहः स्यान्मूलाच्चाग्रं गता लता ॥ १२० ॥
śākhāśiphāvarohaḥ syānmūlāccāgraṃ gatā latā || 120 ||
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ॥ १२१ ॥
śirograṃ śikharaṃ vā nā mūlaṃ budhno'ṅghrināmakaḥ || 121 ||
सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥ १२२ ॥
sāro majjā nari tvakstrī valkaṃ valkalamastriyām || 122 ||
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ॥ १२३ ॥
kāṣṭhaṃ dārvindhanaṃ tvedha idhmamedhaḥ samitstriyām || 123 ||
निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर्मञ्जरिः स्त्रियौ ॥ १२४ ॥
niṣkuhaḥ koṭaraṃ vā nā vallarirmañjariḥ striyau || 124 ||
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ॥ १२५ ॥
patraṃ palāśaṃ chadanaṃ dalaṃ parṇaṃ chadaḥ pumān || 125 ||
पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥ १२६ ॥
pallavo'strī kisalayaṃ vistāro viṭapo'striyām || 126 ||
वृक्षादीनां फलं सस्यं वृन्तं प्रसवबन्धनम् ॥ १२७ ॥
vṛkṣādīnāṃ phalaṃ sasyaṃ vṛntaṃ prasavabandhanam || 127 ||
आमे फले शलाटुः स्याच्छुष्के वानमुभे त्रिषु ॥ १२८ ॥
āme phale śalāṭuḥ syācchuṣke vānamubhe triṣu || 128 ||
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ॥ १२९ ॥
kṣārako jālakaṃ klībe kalikā korakaḥ pumān || 129 ||
स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥ १३० ॥
syādgucchakastu stabakaḥ kuṅmalo mukulo'striyām || 130 ||
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ॥ १३१ ॥
striyaḥ sumanasaḥ puṣpaṃ prasūnaṃ kusumaṃ sumam || 131 ||
मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥ १३२ ॥
makarandaḥ puṣparasaḥ parāgaḥ sumanorajaḥ || 132 ||
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् ॥ १३३ ॥
dvihīnaṃ prasave sarvaṃ harītakyādayaḥ striyām || 133 ||
आश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदं फले ॥ १३४ ॥
āśvatthavaiṇavaplākṣanaiyagrodhaiṅgudaṃ phale || 134 ||
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ॥ १३५ ॥
bārhataṃ ca phale jambvā jambūḥ strī jambu jāmbavam || 135 ||
पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥ १३६ ॥
puṣpe jātīprabhṛtayaḥ svaliṅgāḥ vrīhayaḥ phale || 136 ||
विदार्याद्यास्तु मूलेऽपि पुष्पे क्लीबेऽपि पाटला ॥ १३७ ॥
vidāryādyāstu mūle'pi puṣpe klībe'pi pāṭalā || 137 ||
बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः ॥ १३८ ॥
bodhidrumaścaladalaḥ pippalaḥ kuñjarāśanaḥ || 138 ||
अश्वत्थेऽथ कपित्थे स्युर्दधित्थग्राहिमन्मथाः ॥ १३९ ॥
aśvatthe'tha kapitthe syurdadhitthagrāhimanmathāḥ || 139 ||
तस्मिन्दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि ॥ १४० ॥
tasmindadhiphalaḥ puṣpaphaladantaśaṭhāvapi || 140 ||
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ॥ १४१ ॥
udumbaro jantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ || 141 ||
कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥ १४२ ॥
kovidāre camarikaḥ kuddālo yugapatrakaḥ || 142 ||
सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः ॥ १४३ ॥
saptaparṇo viśālatvakśārado viṣamacchadaḥ || 143 ||
आरग्वधे राजवृक्षशम्पाकचतुरङ्गुलाः ॥ १४४ ॥
āragvadhe rājavṛkṣaśampākacaturaṅgulāḥ || 144 ||
स्युर्जम्बीरे दन्तशठजम्भजम्भीरजम्भलाः ॥ १४६ ॥
syurjambīre dantaśaṭhajambhajambhīrajambhalāḥ || 146 ||
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ॥ १४७ ॥
varuṇo varaṇaḥ setustiktaśākaḥ kumārakaḥ || 147 ||
पुंनागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥ १४८ ॥
puṃnāge puruṣastuṅgaḥ kesaro devavallabhaḥ || 148 ||
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ॥ १४९ ॥
pāribhadre nimbatarurmandāraḥ pārijātakaḥ || 149 ||
तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥ १५० ॥
tiniśe syandano nemī rathadruratimuktakaḥ || 150 ||
वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ॥ १५१ ॥
vañjulaścitrakṛccātha dvau pītanakapītanau || 151 ||
आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ ॥ १५२ ॥
āmrātake madhūke tu guḍapuṣpamadhudrumau || 152 ||
वानप्रस्थमधुष्ठीलौ जलजेऽत्र मधूलकः ॥ १५३ ॥
vānaprasthamadhuṣṭhīlau jalaje'tra madhūlakaḥ || 153 ||
पीलौ गुडफलः स्रंसी तस्मिंस्तु गिरिसम्भवे ॥ १५४ ॥
pīlau guḍaphalaḥ sraṃsī tasmiṃstu girisambhave || 154 ||
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ॥ १५५ ॥
akṣoṭakandarālau dvāvaṅkoṭe tu nikocakaḥ || 155 ||
पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥ १५६ ॥
palāśe kiṃśukaḥ parṇo vātapoto'tha vetase || 156 ||
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ॥ १५७ ॥
rathābhrapuṣpaviduraśītavānīravañjulāḥ || 157 ||
द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥ १५८ ॥
dvau parivyādhavidulau nādeyī cāmbuvetase || 158 ||
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः ॥ १५९ ॥
śobhāñjane śigrutīkṣṇagandhakākṣīvamocakāḥ || 159 ||
रक्तोऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेनिलः समौ ॥ १६० ॥
rakto'sau madhuśigruḥ syādariṣṭaḥ phenilaḥ samau || 160 ||
बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि ॥ १६१ ॥
bilve śāṇḍilyaśailūṣau mālūraśrīphalāvapi || 161 ||
प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥ १६२ ॥
plakṣo jaṭī parkaṭī syānnyagrodho bahupādvaṭaḥ || 162 ||
गालवः शाबरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ ॥ १६३ ॥
gālavaḥ śābaro lodhrastirīṭastilvamārjanau || 163 ||
आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः ॥ १६४ ॥
āmraścūto rasālo'sau sahakāro'tisaurabhaḥ || 164 ||
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ॥ १६५ ॥
kumbholūkhalakaṃ klībe kauśiko gugguluḥ puraḥ || 165 ||
शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥ १६६ ॥
śeluḥ śleṣmātakaḥ śīta uddālo bahuvārakaḥ || 166 ||
राजादनं प्रियालः स्यात्सन्नकद्रुर्धनुःपटः ॥ १६७ ॥
rājādanaṃ priyālaḥ syātsannakadrurdhanuḥpaṭaḥ || 167 ||
गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका ॥ १६८ ॥
gambhārī sarvatobhadrā kāśmarī madhuparṇikā || 168 ||
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ॥ १६९ ॥
śrīparṇī bhadraparṇī ca kāśmaryaścāpyatha dvayoḥ || 169 ||
कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥ १७० ॥
karkandhūrbadarī koliḥ kolaṃ kuvalaphenile || 170 ||
सौवीरं बदरं घोण्टाप्यथ स्यात्स्वादुकण्टकः ॥ १७१ ॥
sauvīraṃ badaraṃ ghoṇṭāpyatha syātsvādukaṇṭakaḥ || 171 ||
विकङ्कतः सुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि ॥ १७२ ॥
vikaṅkataḥ suvāvṛkṣo granthilo vyāghrapādapi || 172 ||
ऐरावतो नागरङ्गो नादेयी भूमिजम्बुका ॥ १७३ ॥
airāvato nāgaraṅgo nādeyī bhūmijambukā || 173 ||
तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके ॥ १७४ ॥
tindukaḥ sphūrjakaḥ kālaskandhaśca śitisārake || 174 ||
काकेन्दुः कुलकः काकतिन्दुकः काकपीलुके ॥ १७५ ॥
kākenduḥ kulakaḥ kākatindukaḥ kākapīluke || 175 ||
गोलीढो झाटलो घण्टापाटलिर्मोक्षमुष्ककौ ॥ १७६ ॥
golīḍho jhāṭalo ghaṇṭāpāṭalirmokṣamuṣkakau || 176 ||
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ॥ १७७ ॥
tilakaḥ kṣurakaḥ śrīmānsamau piculajhāvukau || 177 ||
श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥ १७८ ॥
śrīparṇikā kumudikā kumbhī kaiṭaryakaṭphalau || 178 ||
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्पट्टी लाक्षाप्रसादनः ॥ १७९ ॥
kramukaḥ paṭṭikākhyaḥ syātpaṭṭī lākṣāprasādanaḥ || 179 ||
तूदस्तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥ १८० ॥
tūdastu yūpaḥ kramuko brahmaṇyo brahmadāru ca || 180 ||
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हरिप्रियः ॥ १८१ ॥
tūlaṃ ca nīpapriyakakadambāstu haripriyaḥ || 181 ||
वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥ १८२ ॥
vīravṛkṣo'ruṣkaro'gnimukhī bhallātakī triṣu || 182 ||
गर्दभाण्डे कन्दरालकपीतनसुपार्श्वकाः ॥ १८३ ॥
gardabhāṇḍe kandarālakapītanasupārśvakāḥ || 183 ||
प्लक्षश्च तिन्तिडी चिञ्चाम्लिकाथो पीतसारके ॥ १८४ ॥
plakṣaśca tintiḍī ciñcāmlikātho pītasārake || 184 ||
सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः ॥ १८५ ॥
sarjakāsanabandhūkapuṣpapriyakajīvakāḥ || 185 ||
साले तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः सस्यसम्बरः ॥ १८६ ॥
sāle tu sarjakārśyāśvakarṇakāḥ sasyasambaraḥ || 186 ||
नदीसर्जो वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः ॥ १८७ ॥
nadīsarjo vīratarurindradruḥ kakubho'rjunaḥ || 187 ||
राजादनः फलाध्यक्षः क्षीरिकायामथ द्वयोः ॥ १८८ ॥
rājādanaḥ phalādhyakṣaḥ kṣīrikāyāmatha dvayoḥ || 188 ||
इङ्गुदी तापसतरुर्भूर्जे चर्मिमृदुत्वचौ ॥ १८९ ॥
iṅgudī tāpasatarurbhūrje carmimṛdutvacau || 189 ||
पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिर्द्वयोः ॥ १९० ॥
picchilā pūraṇī mocā sthirāyuḥ śālmalirdvayoḥ || 190 ||
पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे रोचनः कूटशाल्मलिः ॥ १९१ ॥
picchā tu śālmalīveṣṭe rocanaḥ kūṭaśālmaliḥ || 191 ||
चिरबिल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जके ॥ १९२ ॥
cirabilvo naktamālaḥ karajaśca karañjake || 192 ||
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ॥ १९३ ॥
prakīryaḥ pūtikarajaḥ pūtikaḥ kalimārakaḥ || 193 ||
करञ्जभेदाः ष्ड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥ १९४ ॥
karañjabhedāḥ ṣḍgrantho markaṭyaṅgāravallarī || 194 ||
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः ॥ १९५ ॥
rohī rohitakaḥ plīhaśatrurdāḍimapuṣpakaḥ || 195 ||
गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः ॥ १९६ ॥
gāyatrī bālatanayaḥ khadiro dantadhāvanaḥ || 196 ||
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते ॥ १९७ ॥
arimedo viṭkhadire kadaraḥ khadire site || 197 ||
सोमवल्कोऽप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकौ ॥ १९८ ॥
somavalko'pyatha vyāghrapucchagandharvahastakau || 198 ||
एरण्ड उरुबूकश्च रुचकश्चित्रकश्च सः ॥ १९९ ॥
eraṇḍa urubūkaśca rucakaścitrakaśca saḥ || 199 ||
चञ्चुः पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बकाः ॥ २०० ॥
cañcuḥ pañcāṅgulo maṇḍavardhamānavyaḍambakāḥ || 200 ||
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमी सक्तुफला शिवा ॥ २०१ ॥
alpā śamī śamīraḥ syācchamī saktuphalā śivā || 201 ||
पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥ २०२ ॥
piṇḍītako marubakaḥ śvasanaḥ karahāṭakaḥ || 202 ||
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ॥ २०३ ॥
śalyaśca madane śakrapādapaḥ pāribhadrakaḥ || 203 ||
भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥ २०४ ॥
bhadradāru drukilimaṃ pītadāru ca dāru ca || 204 ||
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ॥ २०५ ॥
pūtikāṣṭhaṃ ca sapta syurdevadāruṇyatha dvayoḥ || 205 ||
पाटलिः पाटलामोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥ २०६ ॥
pāṭaliḥ pāṭalāmoghā kācasthālī phaleruhā || 206 ||
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ॥ २०७ ॥
kṛṣṇavṛntā kuberākṣī śyāmā tu mahilāhvayā || 207 ||
लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥ २०८ ॥
latā govandanī gundrā priyaṅguḥ phalinī phalī || 208 ||
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ॥ २०९ ॥
viṣvaksenā gandhaphalī kārambhā priyakaśca sā || 209 ||
मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥ २१० ॥
maṇḍūkaparṇapatrorṇanaṭakaṭvaṅgaṭuṇṭukāḥ || 210 ||
स्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ॥ २११ ॥
syonākaśukanāsarkṣadīrghavṛntakuṭannaṭāḥ || 211 ||
अमृता च वयःस्था च त्रिलिङ्गस्तु बिभीतकः ॥ २१२ ॥
amṛtā ca vayaḥsthā ca triliṅgastu bibhītakaḥ || 212 ||
नाक्षस्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः ॥ २१३ ॥
nākṣastuṣaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ || 213 ||
अभया त्वव्यथा पथ्या कायस्था पूतनामृता ॥ २१४ ॥
abhayā tvavyathā pathyā kāyasthā pūtanāmṛtā || 214 ||
करीतकी हैमवती चेतकी श्रेयसी शिवा ॥ २१५ ॥
karītakī haimavatī cetakī śreyasī śivā || 215 ||
पीतद्रुः सरलः पूतिकाष्ठं चाथ द्रुमोत्पलः ॥ २१६ ॥
pītadruḥ saralaḥ pūtikāṣṭhaṃ cātha drumotpalaḥ || 216 ||
कर्णिकारः परिव्याधो लकुचो लिकुचो डहुः ॥ २१७ ॥
karṇikāraḥ parivyādho lakuco likuco ḍahuḥ || 217 ||
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलोऽम्बुजः ॥ २१८ ॥
panasaḥ kaṇṭakiphalo niculo hijjalo'mbujaḥ || 218 ||
काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला ॥ २१९ ॥
kākodumbarikā phalgurmalayūrjaghanephalā || 219 ||
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ॥ २२० ॥
ariṣṭaḥ sarvatobhadrahiṅguniryāsamālakāḥ || 220 ||
पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥ २२१ ॥
picumandaśca nimbe'tha picchilāguruśiṃśapā || 221 ||
कपिला भस्मगर्भा सा शिरीषस्तु कपीतनः ॥ २२२ ॥
kapilā bhasmagarbhā sā śirīṣastu kapītanaḥ || 222 ||
भण्डिलोऽप्यथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः ॥ २२३ ॥
bhaṇḍilo'pyatha cāmpeyaścampako hemapuṣpakaḥ || 223 ||
एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ॥ २२४ ॥
etasya kalikā gandhaphalī syādatha kesare || 224 ||
बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ ॥ २२५ ॥
bakulo vañjulo'śoke samau karakadāḍimau || 225 ||
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ॥ २२६ ॥
cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanāhvayaḥ || 226 ||
जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥ २२७ ॥
jayā jayantī tarkārī nādeyī vaijayantikā || 227 ||
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कणिका गणिकारिका ॥ २२८ ॥
śrīparṇamagnimanthaḥ syātkaṇikā gaṇikārikā || 228 ||
जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका ॥ २२९ ॥
jayo'tha kuṭajaḥ śakro vatsako girimallikā || 229 ||
एतस्यैव कलिङ्गेन्द्रयवभद्रयवं फले ॥ २३० ॥
etasyaiva kaliṅgendrayavabhadrayavaṃ phale || 230 ||
कृष्णपाकफलाविग्नसुषेणाः करमर्दके ॥ २३१ ॥
kṛṣṇapākaphalāvignasuṣeṇāḥ karamardake || 231 ||
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ॥ २३२ ॥
kālaskandhastamālaḥ syāttāpiccho'pyatha sinduke || 232 ||
सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥ २३३ ॥
sinduvārendrasurasau nirguṇḍīndrāṇiketyapi || 233 ||
वेणी गरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि ॥ २३४ ॥
veṇī garā garī devatāḍo jīmūta ityapi || 234 ||
श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका ॥ २३५ ॥
śrīhastinī tu bhūruṇḍī tṛṇaśūnyaṃ tu mallikā || 235 ||
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ॥ २३६ ॥
bhūpadī śītabhīruśca saivāsphoṭā vanodbhavā || 236 ||
शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥ २३७ ॥
śephālikā tu suvahā nirguṇḍī nīlikā ca sā || 237 ||
सितासौ श्वेतसुरसा भूतवेश्यथ मागधी ॥ २३८ ॥
sitāsau śvetasurasā bhūtaveśyatha māgadhī || 238 ||
गणिका यूथिकाम्बष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका ॥ २३९ ॥
gaṇikā yūthikāmbaṣṭhā sā pītā hemapuṣpikā || 239 ||
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवी लता ॥ २४० ॥
atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavī latā || 240 ||
सुमना मालती जातिः सप्तला नवमालिका ॥ २४१ ॥
sumanā mālatī jātiḥ saptalā navamālikā || 241 ||
माध्यं कुन्दं रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः ॥ २४२ ॥
mādhyaṃ kundaṃ raktakastu bandhūko bandhujīvakaḥ || 242 ||
सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा ॥ २४३ ॥
sahā kumārī taraṇiramlānastu mahāsahā || 243 ||
तत्र शोणे कुरबकस्तत्र पीते कुरकण्टकः ॥ २४४ ॥
tatra śoṇe kurabakastatra pīte kurakaṇṭakaḥ || 244 ||
नीली झिण्टी द्वयोर्बाणा दासी चार्तगलश्च सा ॥ २४५ ॥
nīlī jhiṇṭī dvayorbāṇā dāsī cārtagalaśca sā || 245 ||
सैरेयकस्तु झिण्टी स्यात्तस्मिन्कुरबकोऽरुणे ॥ २४६ ॥
saireyakastu jhiṇṭī syāttasminkurabako'ruṇe || 246 ||
पीता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन्सहचरी द्वयोः ॥ २४७ ॥
pītā kuraṇṭako jhiṇṭī tasminsahacarī dvayoḥ || 247 ||
ओण्ड्रपुष्पं जपापुष्पं वज्रपुष्पं तिलस्य यत् ॥ २४८ ॥
oṇḍrapuṣpaṃ japāpuṣpaṃ vajrapuṣpaṃ tilasya yat || 248 ||
करवीरे करीरे तु क्रकरग्रन्थिलावुभौ ॥ २५० ॥
karavīre karīre tu krakaragranthilāvubhau || 250 ||
उन्मत्तः कितवो धूर्तो धत्तूरः कनकाह्वयः ॥ २५१ ॥
unmattaḥ kitavo dhūrto dhattūraḥ kanakāhvayaḥ || 251 ||
मातुलो मदनश्चास्य फले मातुलपुत्रकः ॥ २५२ ॥
mātulo madanaścāsya phale mātulaputrakaḥ || 252 ||
फलपूरो बीजपूरो रुचको मातुलुङ्गके ॥ २५३ ॥
phalapūro bījapūro rucako mātuluṅgake || 253 ||
समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ॥ २५४ ॥
samīraṇo marubakaḥ prasthapuṣpaḥ phaṇijjakaḥ || 254 ||
जम्बीरोऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ ॥ २५५ ॥
jambīro'pyatha parṇāse kaṭhiñjarakuṭherakau || 255 ||
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ॥ २५६ ॥
site'rjako'tra pāṭhī tu citrako vahnisaṃjñakaḥ || 256 ||
अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥ २५७ ॥
arkāhvavasukāsphoṭagaṇarūpavikīraṇāḥ || 257 ||
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ॥ २५८ ॥
mandāraścārkaparṇo'tra śukle'larkapratāpasau || 258 ||
शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥ २५९ ॥
śivamallī pāśupata ekāṣṭhīlo buko vasuḥ || 259 ||
वन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ॥ २६० ॥
vandā vṛkṣādanī vṛkṣaruhā jīvantiketyapi || 260 ||
वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ॥ २६१ ॥
vatsādanī chinnaruhā guḍūcī tantrikāmṛtā || 261 ||
जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपर्ण्यपि ॥ २६२ ॥
jīvantikā somavallī viśalyā madhuparṇyapi || 262 ||
मूर्वा देवी मधुरसा मोरटा तेजनी स्रवा ॥ २६३ ॥
mūrvā devī madhurasā moraṭā tejanī sravā || 263 ||
मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ॥ २६४ ॥
madhūlikā madhuśreṇī gokarṇī pīluparṇyapi || 264 ||
पाटाम्बष्टा विद्धकर्न्णी स्थापनी श्रेयसी रसा ॥ २६५ ॥
pāṭāmbaṣṭā viddhakarnṇī sthāpanī śreyasī rasā || 265 ||
एकाष्टीला पापचेली प्राचीना वनतिक्तिका ॥ २६६ ॥
ekāṣṭīlā pāpacelī prācīnā vanatiktikā || 266 ||
कटुः कटम्भराशोकरोहिणी कटुरोहिणी ॥ २६७ ॥
kaṭuḥ kaṭambharāśokarohiṇī kaṭurohiṇī || 267 ||
मत्स्यपित्ता कृष्णभेदी चक्राङ्गी शकुलादनी ॥ २६८ ॥
matsyapittā kṛṣṇabhedī cakrāṅgī śakulādanī || 268 ||
आत्मगुप्ताजहाव्यण्डा कण्डूरा प्रावृषायणी ॥ २६९ ॥
ātmaguptājahāvyaṇḍā kaṇḍūrā prāvṛṣāyaṇī || 269 ||
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ॥ २७० ॥
ṛṣyaproktā śūkaśimbiḥ kapikacchuśca markaṭī || 270 ||
चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृशा ॥ २७१ ॥
citropacitrā nyagrodhī dravantī śambarī vṛśā || 271 ||
प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा मूषिकपर्ण्यपि ॥ २७२ ॥
pratyakśreṇī sutaśreṇī raṇḍā mūṣikaparṇyapi || 272 ||
अपामार्गः शैखरिको धामार्गवमयूरकौ ॥ २७३ ॥
apāmārgaḥ śaikhariko dhāmārgavamayūrakau || 273 ||
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ॥ २७४ ॥
pratyakparṇī keśaparṇī kiṇihī kharamañjarī || 274 ||
हञ्जिका ब्राम्हणी पद्मा भर्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥ २७५ ॥
hañjikā brāmhaṇī padmā bhargī brāhmaṇayaṣṭikā || 275 ||
अङ्गारवल्ली बालेयशाकबर्बरवर्धकाः ॥ २७६ ॥
aṅgāravallī bāleyaśākabarbaravardhakāḥ || 276 ||
मञ्जिष्टा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका ॥ २७७ ॥
mañjiṣṭā vikasā jiṅgī samaṅgā kālameṣikā || 277 ||
मण्डूकपर्णी मण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ॥ २७८ ॥
maṇḍūkaparṇī maṇḍīrī bhaṇḍī yojanavallyapi || 278 ||
यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः ॥ २७९ ॥
yāso yavāso duḥsparśo dhanvayāsaḥ kunāśakaḥ || 279 ||
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ॥ २८० ॥
rodanī kacchurānantā samudrāntā durālabhā || 280 ||
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥ २८१ ॥
pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyaṅghrivallikā || 281 ||
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशी धावनी गुहा ॥ २८२ ॥
kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśī dhāvanī guhā || 282 ||
निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका ॥ २८३ ॥
nidigdhikā spṛśī vyāghrī bṛhatī kaṇṭakārikā || 283 ||
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ॥ २८४ ॥
pracodanī kulī kṣudrā duḥsparśā rāṣṭriketyapi || 284 ||
नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥ २८५ ॥
nīlī kālā klītakikā grāmīṇā madhuparṇikā || 285 ||
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ॥ २८६ ॥
rañjanī śrīphalī tutthā droṇī dolā ca nīlinī || 286 ||
अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका ॥ २८७ ॥
avalgujaḥ somarājī suvalliḥ somavallikā || 287 ||
कालमेषी कृष्णफली बाकुची पूतिफल्यपि ॥ २८८ ॥
kālameṣī kṛṣṇaphalī bākucī pūtiphalyapi || 288 ||
कृष्णोपकुल्या वैदेही मागधी चपला कणा ॥ २८९ ॥
kṛṣṇopakulyā vaidehī māgadhī capalā kaṇā || 289 ||
उषणा पिप्पली शौण्डी कोलाथ करिपिप्पली ॥ २९० ॥
uṣaṇā pippalī śauṇḍī kolātha karipippalī || 290 ||
कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरः पुमान् ॥ २९१ ॥
kapivallī kolavallī śreyasī vaśiraḥ pumān || 291 ||
चव्यं तु चविका काकचिञ्चीगुञ्जे तु कृष्णला ॥ २९२ ॥
cavyaṃ tu cavikā kākaciñcīguñje tu kṛṣṇalā || 292 ||
पलंकषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः ॥ २९३ ॥
palaṃkaṣā tvikṣugandhā śvadaṃṣṭrā svādukaṇṭakaḥ || 293 ||
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृन्ङ्गाट इत्यपि ॥ २९४ ॥
gokaṇṭako gokṣurako vanaśṛnṅgāṭa ityapi || 294 ||
विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥ २९५ ॥
viśvā viṣā prativiṣātiviṣopaviṣāruṇā || 295 ||
शृन्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ॥ २९६ ॥
śṛngī mahauṣadhaṃ cātha kṣīrāvī dugdhikā same || 296 ||
शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥ २९७ ॥
śatamūlī bahusutābhīrūrindīvarī varī || 297 ||
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ॥ २९८ ॥
ṛṣyaproktābhīrupatrīnārāyaṇyaḥ śatāvarī || 298 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).