यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ॥ १ ॥
yasya jñānadayāsindhoragādhasyānaghā guṇāḥ || 1 ||
काण्डम् १
A book of the Amarakosha.
Part 1 of 3: verses 1–203 of 608Sanskrit with transliteration
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ॥ १ ॥
yasya jñānadayāsindhoragādhasyānaghā guṇāḥ || 1 ||
सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥ २ ॥
sevyatāmakṣayo dhīrāḥ sa śriye cāmṛtāya ca || 2 ||
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ॥ ३ ॥
samāhṛtyānyatantrāṇi saṃkṣiptaiḥ pratisaṃskṛtaiḥ || 3 ||
संपूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥ ४ ॥
saṃpūrṇamucyate vargairnāmaliṅgānuśāsanam || 4 ||
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ॥ ५ ॥
prāyaśo rūpabhedena sāhacaryācca kutracit || 5 ||
स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥ ६ ॥
strīpuṃnapuṃsakaṃ jñeyaṃ tadviśeṣavidheḥ kvacit || 6 ||
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ॥ ७ ॥
bhedākhyānāya na dvandvo naikaśeṣo na saṃkaraḥ || 7 ||
कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृते ॥ ८ ॥
kṛto'tra bhinnaliṅgānāmanuktānāṃ kramādṛte || 8 ||
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ॥ ९ ॥
triliṅgyāṃ triṣviti padaṃ mithune tu dvayoriti || 9 ||
निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥ १० ॥
niṣiddhaliṅgaṃ śeṣārthaṃ tvantāthādi na pūrvabhāk || 10 ||
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ॥ ११ ॥
svaravyayaṃ svarganākatridivatridaśālayāḥ || 11 ||
सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥ १२ ॥
suraloko dyodivau dve striyāṃ klībe triviṣṭapam || 12 ||
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ॥ १३ ॥
amarā nirjarā devāstridaśā vibudhāḥ surāḥ || 13 ||
सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥ १४ ॥
suparvāṇaḥ sumanasastridiveśā divaukasaḥ || 14 ||
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ॥ १५ ॥
āditeyā diviṣado lekhā aditinandanāḥ || 15 ||
आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥ १६ ॥
ādityā ṛbhavo'svapnā amartyā amṛtāndhasaḥ || 16 ||
बर्हिर्मुखाः ऋतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ॥ १७ ॥
barhirmukhāḥ ṛtubhujo gīrvāṇā dānavārayaḥ || 17 ||
वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥ १८ ॥
vṛndārakā daivatāni puṃsi vā devatāḥ striyām || 18 ||
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ॥ १९ ॥
ādityaviśvavasavastuṣitābhāsvarānilāḥ || 19 ||
महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥ २० ॥
mahārājikasādhyāśca rudrāśca gaṇadevatāḥ || 20 ||
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिंनराः ॥ २१ ॥
vidyādharāpsaroyakṣarakṣogandharvakiṃnarāḥ || 21 ||
पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥ २२ ॥
piśāco guhyakaḥ siddho bhūto'mī devayonayaḥ || 22 ||
असुरा दैत्यदैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः ॥ २३ ॥
asurā daityadaiteyadanujendrāridānavāḥ || 23 ||
शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥ २४ ॥
śukraśiṣyā ditisutāḥ pūrvadevāḥ suradviṣaḥ || 24 ||
सर्वज्ञः सुगतः बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ॥ २५ ॥
sarvajñaḥ sugataḥ buddho dharmarājastathāgataḥ || 25 ||
समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥ २६ ॥
samantabhadro bhagavānmārajillokajijjinaḥ || 26 ||
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ॥ २७ ॥
ṣaḍabhijño daśabalo'dvayavādī vināyakaḥ || 27 ||
मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥ २८ ॥
munīndraḥ śrīghanaḥ śāstā muniḥ śākyamunistu yaḥ || 28 ||
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ॥ २९ ॥
sa śākyasiṃhaḥ sarvārthasiddhaḥ śauddhodaniśca saḥ || 29 ||
गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥ ३० ॥
gautamaścārkabandhuśca māyādevīsutaśca saḥ || 30 ||
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ॥ ३१ ॥
brahmātmabhūḥ surajyeṣṭhaḥ parameṣṭhī pitāmahaḥ || 31 ||
हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयंभूश्चतुराननः ॥ ३२ ॥
hiraṇyagarbho lokeśaḥ svayaṃbhūścaturānanaḥ || 32 ||
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ॥ ३३ ॥
dhātābjayonirdruhiṇo viriñciḥ kamalāsanaḥ || 33 ||
स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृग्विधिः ॥ ३४ ॥
sraṣṭā prajāpatirvedhā vidhātā viśvasṛgvidhiḥ || 34 ||
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ॥ ३५ ॥
nābhijanmāṇḍajaḥ pūrvo nidhanaḥ kamalodbhavaḥ || 35 ||
सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥ ३६ ॥
sadānando rajomūrtiḥ satyako haṃsavāhanaḥ || 36 ||
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ॥ ३७ ॥
viṣṇurnārāyaṇaḥ kṛṣṇo vaikuṇṭho viṣṭaraśravāḥ || 37 ||
दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥ ३८ ॥
dāmodaro hṛṣīkeśaḥ keśavo mādhavaḥ svabhūḥ || 38 ||
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ॥ ३९ ॥
daityāriḥ puṇḍarīkākṣo govindo garuḍadhvajaḥ || 39 ||
पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥ ४० ॥
pītāmbaro'cyutaḥ śārṅgī viṣvakseno janārdanaḥ || 40 ||
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ॥ ४१ ॥
upendra indrāvarajaścakrapāṇiścaturbhujaḥ || 41 ||
पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥ ४२ ॥
padmanābho madhuripurvāsudevastrivikramaḥ || 42 ||
देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः ॥ ४३ ॥
devakīnandanaḥ śauriḥ śrīpatiḥ puruṣottamaḥ || 43 ||
वनमाली बलिध्वंसी कंसारातिरधोक्षजः ॥ ४४ ॥
vanamālī balidhvaṃsī kaṃsārātiradhokṣajaḥ || 44 ||
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः ॥ ४५ ॥
viśvambharaḥ kaiṭabhajidvidhuḥ śrīvatsalāñchanaḥ || 45 ||
पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः ॥ ४६ ॥
purāṇapuruṣo yajñapuruṣo narakāntakaḥ || 46 ||
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ॥ ४७ ॥
jalaśāyī viśvarūpo mukundo muramardanaḥ || 47 ||
वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥ ४८ ॥
vasudevo'sya janakaḥ sa evānakadundubhiḥ || 48 ||
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युताग्रजः ॥ ४९ ॥
balabhadraḥ pralambaghno baladevo'cyutāgrajaḥ || 49 ||
नीलाम्बरो रौहिणेयस्तालाङ्को मुसली हली ॥ ५१ ॥
nīlāmbaro rauhiṇeyastālāṅko musalī halī || 51 ||
संकर्षणः सीरपाणिः कालिन्दीभेदनो बलः ॥ ५२ ॥
saṃkarṣaṇaḥ sīrapāṇiḥ kālindībhedano balaḥ || 52 ||
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ॥ ५३ ॥
madano manmatho māraḥ pradyumno mīnaketanaḥ || 53 ||
कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥ ५४ ॥
kandarpo darpako'naṅgaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ || 54 ||
शम्बरारिर्मनसिजः कुसुमेषुरनन्यजः ॥ ५५ ॥
śambarārirmanasijaḥ kusumeṣurananyajaḥ || 55 ||
पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज आत्मभूः ॥ ५६ ॥
puṣpadhanvā ratipatirmakaradhvaja ātmabhūḥ || 56 ||
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ॥ ५७ ॥
aravindamaśokaṃ ca cūtaṃ ca navamallikā || 57 ||
नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥ ५८ ॥
nīlotpalaṃ ca pañcaite pañcabāṇasya sāyakāḥ || 58 ||
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ॥ ५९ ॥
unmādanastāpanaśca śoṣaṇaḥ stambhanastathā || 59 ||
संमोहनश्च कामश्च पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥ ६० ॥
saṃmohanaśca kāmaśca pañca bāṇāḥ prakīrtitāḥ || 60 ||
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ॥ ६१ ॥
brahmasūrviśvaketuḥ syādaniruddha uṣāpatiḥ || 61 ||
लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥ ६२ ॥
lakṣmīḥ padmālayā padmā kamalā śrīrharipriyā || 62 ||
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ॥ ६३ ॥
indirā lokamātā mā kṣīrodatanayā ramā || 63 ||
भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥ ६४ ॥
bhārgavī lokajananī kṣīrasāgarakanyakā || 64 ||
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनः ॥ ६५ ॥
śaṅkho lakṣmīpateḥ pāñcajanyaścakraṃ sudarśanaḥ || 65 ||
कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥ ६६ ॥
kaumodakī gadā khaḍgo nandakaḥ kaustubho maṇiḥ || 66 ||
चापः शार्ङ्गं मुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ॥ ६७ ॥
cāpaḥ śārṅgaṃ murārestu śrīvatso lāñchanaṃ smṛtam || 67 ||
अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥ ६८ ॥
aśvāśca śaivyasugrīvameghapuṣpabalāhakāḥ || 68 ||
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ॥ ६९ ॥
sārathirdāruko mantrī hyuddhavaścānujo gadaḥ || 69 ||
गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥ ७० ॥
garutmāngaruḍastārkṣyo vainateyaḥ khageśvaraḥ || 70 ||
नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पन्नगाशनः ॥ ७१ ॥
nāgāntako viṣṇurathaḥ suparṇaḥ pannagāśanaḥ || 71 ||
शम्भुरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः ॥ ७२ ॥
śambhurīśaḥ paśupatiḥ śivaḥ śūlī maheśvaraḥ || 72 ||
ईश्वरः शर्व ईशानः शंकरश्चन्द्रशेखरः ॥ ७३ ॥
īśvaraḥ śarva īśānaḥ śaṃkaraścandraśekharaḥ || 73 ||
भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥ ७४ ॥
bhūteśaḥ khaṇḍaparaśurgirīśo giriśo mṛḍaḥ || 74 ||
मृत्युञ्जयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ॥ ७५ ॥
mṛtyuñjayaḥ kṛttivāsāḥ pinākī pramathādhipaḥ || 75 ||
उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥ ७६ ॥
ugraḥ kapardī śrīkaṇṭhaḥ śitikaṇṭhaḥ kapālabhṛt || 76 ||
वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ॥ ७७ ॥
vāmadevo mahādevo virūpākṣastrilocanaḥ || 77 ||
कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः ॥ ७८ ॥
kṛśānuretāḥ sarvajño dhūrjaṭirnīlalohitaḥ || 78 ||
हरः स्मरहरो भर्गस्त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः ॥ ७९ ॥
haraḥ smaraharo bhargastryambakastripurāntakaḥ || 79 ||
गङ्गाधरोऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥ ८० ॥
gaṅgādharo'ndhakaripuḥ kratudhvaṃsī vṛṣadhvajaḥ || 80 ||
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ॥ ८१ ॥
vyomakeśo bhavo bhīmaḥ sthāṇū rudra umāpatiḥ || 81 ||
अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥ ८२ ॥
ahirbudhnyo'ṣṭamūrtiśca gajāriśca mahānaṭaḥ || 82 ||
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ॥ ८३ ॥
kapardo'sya jaṭājūṭaḥ pināko'jagavaṃ dhanuḥ || 83 ||
प्रमथाः स्युः पारिषदा ब्राह्मीत्याद्यास्तु मातरः ॥ ८४ ॥
pramathāḥ syuḥ pāriṣadā brāhmītyādyāstu mātaraḥ || 84 ||
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ॥ ८५ ॥
vibhūtirbhūtiraiśvaryamaṇimādikamaṣṭadhā || 85 ||
अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥ ८६ ॥
aṇimā mahimā caiva garimā laghimā tathā || 86 ||
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ॥ ८७ ॥
prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭa siddhayaḥ || 87 ||
उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥ ८८ ॥
umā kātyāyanī gaurī kālī haimavatīśvarī || 88 ||
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला ॥ ८९ ॥
śivā bhavānī rudrāṇī śarvāṇī sarvamaṅgalā || 89 ||
अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥ ९० ॥
aparṇā pārvatī durgā mṛḍānī caṇḍikāmbikā || 90 ||
आर्या दाक्षायणी चैव गिरिजा मेनकात्मजा ॥ ९१ ॥
āryā dākṣāyaṇī caiva girijā menakātmajā || 91 ||
कर्ममोटी तु चामुण्डा चर्ममुण्डा तु चर्चिका ॥ ९२ ॥
karmamoṭī tu cāmuṇḍā carmamuṇḍā tu carcikā || 92 ||
विनायको विघ्नराजद्वैमातुरगणाधिपाः ॥ ९३ ॥
vināyako vighnarājadvaimāturagaṇādhipāḥ || 93 ||
कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥ ९५ ॥
kārtikeyo mahāsenaḥ śarajanmā ṣaḍānanaḥ || 95 ||
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ॥ ९६ ॥
pārvatīnandanaḥ skandaḥ senānīragnibhūrguhaḥ || 96 ||
बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥ ९७ ॥
bāhuleyastārakajidviśākhaḥ śikhivāhanaḥ || 97 ||
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ॥ ९८ ॥
ṣāṇmāturaḥ śaktidharaḥ kumāraḥ krauñcadāraṇaḥ || 98 ||
शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥ ९९ ॥
śṛṅgī bhṛṅgī riṭistuṇḍī nandiko nandikeśvaraḥ || 99 ||
इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः ॥ १०० ॥
indro marutvānmaghavā biḍaujāḥ pākaśāsanaḥ || 100 ||
व्ऱीद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः ॥ १०१ ॥
vṟīddhaśravāḥ sunāsīraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ || 101 ||
जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥ १०२ ॥
jiṣṇurlekharṣabhaḥ śakraḥ śatamanyurdivaspatiḥ || 102 ||
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ॥ १०३ ॥
sutrāmā gotrabhidvajrī vāsavo vṛtrahā vṛṣā || 103 ||
बास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥ १०४ ॥
bāstoṣpatiḥ surapatirbalārātiḥ śacīpatiḥ || 104 ||
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ॥ १०५ ॥
jambhabhedī harihayaḥ svārāṇnamucisūdanaḥ || 105 ||
संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥ १०६ ॥
saṃkrandano duścyavanasturāṣāṇmeghavāhanaḥ || 106 ||
आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रिया ॥ १०७ ॥
ākhaṇḍalaḥ sahasrākṣa ṛbhukṣāstasya tu priyā || 107 ||
पुलोमजा शचीन्द्राणी नगरी त्वमरावती ॥ १०८ ॥
pulomajā śacīndrāṇī nagarī tvamarāvatī || 108 ||
हय उच्चैःश्रवा सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ॥ १०९ ॥
haya uccaiḥśravā sūto mātalirnandanaṃ vanam || 109 ||
स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥ ११० ॥
syātprāsādo vaijayanto jayantaḥ pākaśāsaniḥ || 110 ||
ऐरावतोऽभ्रमातङ्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः ॥ १११ ॥
airāvato'bhramātaṅgairāvaṇābhramuvallabhāḥ || 111 ||
ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात्कुलिशं भिदुरं पविः ॥ ११२ ॥
hrādinī vajramastrī syātkuliśaṃ bhiduraṃ paviḥ || 112 ||
शतकोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनिर्द्वयोः ॥ ११३ ॥
śatakoṭiḥ svaruḥ śambo dambholiraśanirdvayoḥ || 113 ||
व्योमयानं विमानोऽस्त्री नारदाद्याः सुरर्षयः ॥ ११४ ॥
vyomayānaṃ vimāno'strī nāradādyāḥ surarṣayaḥ || 114 ||
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ॥ ११५ ॥
syātsudharmā devasabhā pīyūṣamamṛtaṃ sudhā || 115 ||
मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥ ११६ ॥
mandākinī viyadgaṅgā svarṇadī suradīrghikā || 116 ||
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ॥ ११७ ॥
meruḥ sumerurhemādrī ratnasānuḥ surālayaḥ || 117 ||
पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥ ११८ ॥
pañcaite devataravo mandāraḥ pārijātakaḥ || 118 ||
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥ ११९ ॥
santānaḥ kalpavṛkṣaśca puṃsi vā haricandanam || 119 ||
सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥ १२० ॥
sanatkumāro vaidhātraḥ svarvaidyāvaśvinīsutau || 120 ||
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ॥ १२१ ॥
nāsatyāvaśvinau dasrāvāśvineyau ca tāvubhau || 121 ||
स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥ १२२ ॥
striyāṃ bahuṣvapsarasaḥ svarveśyā urvaśīmukhāḥ || 122 ||
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ॥ १२३ ॥
hāhā hūhūścaivamādyā gandharvāstridivaukasām || 123 ||
अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥ १२४ ॥
agnirvaiśvānaro vahnirvītihotro dhanañjayaḥ || 124 ||
कृपीटयोनिर्ज्वलनो जातवेदास्तनूनपात् ॥ १२५ ॥
kṛpīṭayonirjvalano jātavedāstanūnapāt || 125 ||
बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उपर्बुधः ॥ १२६ ॥
barhiḥ śuṣmā kṛṣṇavartmā śociṣkeśa uparbudhaḥ || 126 ||
आश्रयाशो बृहद्भानुः कृशानुः पावकोऽनलः ॥ १२७ ॥
āśrayāśo bṛhadbhānuḥ kṛśānuḥ pāvako'nalaḥ || 127 ||
रोहिताश्वो वायुसखः शिखावानाशुशुक्षणिः ॥ १२८ ॥
rohitāśvo vāyusakhaḥ śikhāvānāśuśukṣaṇiḥ || 128 ||
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ॥ १२९ ॥
hiraṇyaretā hutabhugdahano havyavāhanaḥ || 129 ||
सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥ १३० ॥
saptārcirdamunāḥ śukraścitrabhānurvibhāvasuḥ || 130 ||
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ॥ १३१ ॥
śucirappittamaurvastu vāḍavo vaḍavānalaḥ || 131 ||
वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखाः स्त्रियाम् ॥ १३२ ॥
vahnerdvayorjvālakīlāvarcirhetiḥ śikhāḥ striyām || 132 ||
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः संतापः संज्वरः समौ ॥ १३३ ॥
triṣu sphuliṅgo'gnikaṇaḥ saṃtāpaḥ saṃjvaraḥ samau || 133 ||
उल्का स्यात्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥ १३४ ॥
ulkā syātnirgatajvālā bhūtirbhasitabhasmanī || 134 ||
क्षारो रक्षा च दावस्तु दवो वनहुताशनः ॥ १३५ ॥
kṣāro rakṣā ca dāvastu davo vanahutāśanaḥ || 135 ||
धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥ १३६ ॥
dharmarājaḥ pitṛpatiḥ samavartī paretarāṭ || 136 ||
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ॥ १३७ ॥
kṛtānto yamunābhrātā śamano yamarāḍyamaḥ || 137 ||
कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥ १३८ ॥
kālo daṇḍadharaḥ śrāddhadevo vaivasvato'ntakaḥ || 138 ||
राक्षसः कोणपः क्रव्यात्क्र्व्यादोऽस्रप आशरः ॥ १३९ ॥
rākṣasaḥ koṇapaḥ kravyātkrvyādo'srapa āśaraḥ || 139 ||
रात्रिञ्चरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः ॥ १४० ॥
rātriñcaro rātricaraḥ karburo nikaṣātmajaḥ || 140 ||
यातुधानः पुण्यजनो नैरृतो यातुरक्षसी ॥ १४१ ॥
yātudhānaḥ puṇyajano nairṛto yāturakṣasī || 141 ||
प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः ॥ १४२ ॥
pracetā varuṇaḥ pāśī yādasāṃpatirappatiḥ || 142 ||
श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः ॥ १४३ ॥
śvasanaḥ sparśano vāyurmātariśvā sadāgatiḥ || 143 ||
पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः ॥ १४४ ॥
pṛṣadaśvo gandhavaho gandhavāhānilāśugāḥ || 144 ||
नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः ॥ १४६ ॥
nabhasvadvātapavanapavamānaprabhañjanāḥ || 146 ||
प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सवृष्टिकः ॥ १४७ ॥
prakampano mahāvāto jhañjhāvātaḥ savṛṣṭikaḥ || 147 ||
प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥ १४८ ॥
prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ || 148 ||
शरीरस्था इमे रंहस्तरसी तु रयः स्यदः ॥ १४९ ॥
śarīrasthā ime raṃhastarasī tu rayaḥ syadaḥ || 149 ||
जवोऽथ शीघ्रं त्वरितम् लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ॥ १५० ॥
javo'tha śīghraṃ tvaritam laghu kṣipramaraṃ drutam || 150 ||
सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ॥ १५१ ॥
satvaraṃ capalaṃ tūrṇamavilambitamāśu ca || 151 ||
सततेऽनारताश्रान्तसंतताविरतानिशम् ॥ १५२ ॥
satate'nāratāśrāntasaṃtatāviratāniśam || 152 ||
नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ॥ १५३ ॥
nityānavaratājasramapyathātiśayo bharaḥ || 153 ||
अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् ॥ १५४ ॥
ativelabhṛśātyarthātimātrodgāḍhanirbharam || 154 ||
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ॥ १५५ ॥
tīvraikāntanitāntāni gāḍhabāḍhadṛḍhāni ca || 155 ||
क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥ १५६ ॥
klībe śīghrādyasattve syāttriṣveṣāṃ sattvagāmi yat || 156 ||
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ॥ १५७ ॥
kuberastryambakasakho yakṣarāḍguhyakeśvaraḥ || 157 ||
मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥ १५८ ॥
manuṣyadharmā dhanado rājarājo dhanādhipaḥ || 158 ||
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ॥ १५९ ॥
kinnareśo vaiśravaṇaḥ paulastyo naravāhanaḥ || 159 ||
यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥ १६० ॥
yakṣaikapiṅgailavilaśrīdapuṇyajaneśvarāḥ || 160 ||
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ॥ १६१ ॥
asyodyānaṃ caitrarathaṃ putrastu nalakūbaraḥ || 161 ||
कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥ १६२ ॥
kailāsaḥ sthānamalakā pūrvimānaṃ tu puṣpakam || 162 ||
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ॥ १६३ ॥
syātkinnaraḥ kimpuruṣasturaṅgavadano mayuḥ || 163 ||
निधिर्नाशेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥ १६४ ॥
nidhirnāśevadhirbhedāḥ padmaśaṅkhādayo nidheḥ || 164 ||
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ॥ १६५ ॥
mahāpadmaśca padmaśca śaṅkho makarakacchapau || 165 ||
मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥ १६६ ॥
mukundakundanīlāśca kharvaśca nidhayo nava || 166 ||
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरं ॥ १६७ ॥
dyodivau dve striyāmabhraṃ vyoma puṣkaramambaraṃ || 167 ||
नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥ १६८ ॥
nabho'ntarikṣaṃ gaganamanantaṃ suravartma kham || 168 ||
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ॥ १६९ ॥
viyadviṣṇupadaṃ vā tu puṃsyākāśavihāyasī || 169 ||
विहासयोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्यम् ॥ १७० ॥
vihāsayo'pi nāko'pi dyurapi syāttadavyam || 170 ||
तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ॥ १७१ ॥
tārāpatho'ntarikṣaṃ ca meghādhvā ca mahābilam || 171 ||
विहायाः शकुने पुंसि गगने पुंनपुंसकं ॥ १७२ ॥
vihāyāḥ śakune puṃsi gagane puṃnapuṃsakaṃ || 172 ||
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ॥ १७३ ॥
diśastu kakubhaḥ kāṣṭhā āśāśca haritaśca tāḥ || 173 ||
प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥ १७४ ॥
prācyavācīpratīcyastāḥ pūrvadakṣiṇapaścimāḥ || 174 ||
उत्तरादिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ॥ १७५ ॥
uttarādigudīcī syāddiśyaṃ tu triṣu digbhave || 175 ||
अवाग्भवमवाचीनमुदीचीचीनमुदग्भवम् ॥ १७६ ॥
avāgbhavamavācīnamudīcīcīnamudagbhavam || 176 ||
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ॥ १७७ ॥
pratyagbhavaṃ pratīcīnaṃ prācīnaṃ prāgbhavaṃ triṣu || 177 ||
इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥ १७८ ॥
indro vahniḥ pitṛpatirnairṛto varuṇo marut || 178 ||
कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥ १७९ ॥
kubera īśaḥ patayaḥ pūrvādīnāṃ diśāṃ kramāt || 179 ||
रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥ १८० ॥
raviḥ śukro mahīsūnuḥ svarbhānurbhānujo vidhuḥ || 180 ||
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ॥ १८१ ॥
budho bṛhaspatiśceti diśāṃ caiva tathā grahāḥ || 181 ||
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥ १८२ ॥
airāvataḥ puṇḍarīko vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ || 182 ||
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १८३ ॥
puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca diggajāḥ || 183 ||
करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥ १८४ ॥
kariṇyo'bhramukapilāpiṅgalānupamāḥ kramāt || 184 ||
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ॥ १८५ ॥
tāmrakarṇī śubhradantī cāṅganā cāñjanāvatī || 185 ||
क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥ १८६ ॥
klībāvyayaṃ tvapadiśaṃ diśormadhye vidikstriyām || 186 ||
अभ्यन्तरं त्वन्तरालं चक्रवालं तु मण्डलम् ॥ १८७ ॥
abhyantaraṃ tvantarālaṃ cakravālaṃ tu maṇḍalam || 187 ||
अभ्रं मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः ॥ १८८ ॥
abhraṃ megho vārivāhaḥ stanayitnurbalāhakaḥ || 188 ||
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ॥ १८९ ॥
dhārādharo jaladharastaḍitvānvārido'mbubhṛt || 189 ||
कादम्बिनी मेघमाला त्रिषु मेघभवेऽभ्रियम् ॥ १९१ ॥
kādambinī meghamālā triṣu meghabhave'bhriyam || 191 ||
स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे रसितादि च ॥ १९२ ॥
stanitaṃ garjitaṃ meghanirghoṣe rasitādi ca || 192 ||
शम्पा शतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा ॥ १९३ ॥
śampā śatahradāhrādinyairāvatyaḥ kṣaṇaprabhā || 193 ||
तडित्सौदामिनी विद्युच्च्ञ्चला चपला अपि ॥ १९४ ॥
taḍitsaudāminī vidyuccñcalā capalā api || 194 ||
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरंमदः ॥ १९५ ॥
sphūrjathurvajranirghoṣo meghajyotiriraṃmadaḥ || 195 ||
इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥ १९६ ॥
indrāyudhaṃ śakradhanustadeva ṛjurohitam || 196 ||
वृष्टिवर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ॥ १९७ ॥
vṛṣṭivarṣaṃ tadvighāte'vagrāhāvagrahau samau || 197 ||
धारासम्पात आसारः शीकरोम्बुकणाः स्मृताः ॥ १९८ ॥
dhārāsampāta āsāraḥ śīkarombukaṇāḥ smṛtāḥ || 198 ||
वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्दिनम् ॥ १९९ ॥
varṣopalastu karakā meghacchanne'hni durdinam || 199 ||
अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्धिरपवारणम् ॥ २०० ॥
antardhā vyavadhā puṃsi tvantardhirapavāraṇam || 200 ||
अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च ॥ २०१ ॥
apidhānatirodhānapidhānācchādanāni ca || 201 ||
हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥ २०२ ॥
himāṃśuścandramāścandra induḥ kumudabāndhavaḥ || 202 ||
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ॥ २०३ ॥
vidhuḥ sudhāṃśuḥ śubhrāṃśuroṣadhīśo niśāpatiḥ || 203 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).