अध्याय १ · आचाराध्यायः
Achara: Conduct
ācārādhyāyaḥ
Part 1 of 6: passages 1–257 of 1,541Sanskrit with transliteration
धर्माधर्मौ तद्विपाकस् त्रयो ऽपि क्लेशाः पञ्च प्राणिनाम् आयतन्ते । यस्मिन्न् एतैर् नो परामृष्ट ईशो यस् तं वन्दे विष्णुम् ॐकारवाच्यम् ॥
dharmādharmau tadvipākas trayo 'pi kleśāḥ pañca prāṇinām āyatante | yasminn etair no parāmṛṣṭa īśo yas taṃ vande viṣṇum oṃkāravācyam ||
याज्ञवल्क्यमुनिभाषितं मुहुर् विश्वरूपविकटोक्तिविस्तृतम् । धर्मशास्त्रम् ऋजुभिर् मिताक्षरैर् बालबोधविधये विविच्यते ॥
yājñavalkyamunibhāṣitaṃ muhur viśvarūpavikaṭoktivistṛtam | dharmaśāstram ṛjubhir mitākṣarair bālabodhavidhaye vivicyate ||
याज्ञवल्क्यशिष्यः कश् चित् प्रश्नोत्तररूपं याज्ञवल्क्यमुनिप्रणीतं धर्मशास्त्रं संक्षिप्य कथयाम् आस यथा मनुप्रणीतं भृगुः । तस्य चायम् आद्यः श्लोकः ।
yājñavalkyaśiṣyaḥ kaś cit praśnottararūpaṃ yājñavalkyamunipraṇītaṃ dharmaśāstraṃ saṃkṣipya kathayām āsa yathā manupraṇītaṃ bhṛguḥ | tasya cāyam ādyaḥ ślokaḥ |
योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं संपूज्य मुनयो ऽब्रुवन् । वर्णाश्रमेतराणां नो ब्रूहि धर्मान् अशेषतः ॥ १.१ ॥
yogīśvaraṃ yājñavalkyaṃ saṃpūjya munayo 'bruvan | varṇāśrametarāṇāṃ no brūhi dharmān aśeṣataḥ || 1.1 ||
योगिनां सनकादिनाम् ईश्वरः श्रेष्ठस् तं याज्ञवल्क्यं संपूज्य मनोवाक्कायकर्मभिः पूजयित्वा मुनयः सामश्रवःप्रभृतयः श्रवणधारणयोग्या अब्रुवन् उक्तवन्तः धर्मान् नो ऽस्मभ्यं ब्रूहीति । कथम् । अशेषतः कार्त्स्न्येन । केषाम् । वर्णाश्रमेतराणाम् । वर्णा ब्राह्मणादयः, आश्रमा ब्रह्मचारिप्रभृतयः, इतरे ऽनुलोमप्रतिलोमजाता मूर्धावसिक्तादयः । इतरशब्दस्य "द्वन्द्वे च" इति सर्वनामसंज्ञाप्रतिषेधः । अत्र च धर्मशब्दः षड्विधस्मार्तधर्मविषयः । तद् यथा वर्णधर्म आश्रमधर्मो वर्णाश्रमधर्मो गुणधर्मो निमित्तधर्मः साधारणधर्मश् चेति । तत्र वर्णधर्मो "ब्राह्मणो नित्यं मद्यं वर्जयेद्" इत्यादिः । आश्रमधर्मो ऽग्नीन्धनभैक्षचर्यादिः । वर्णाश्रमधर्मः "पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य" इत्य् एवमादिः । गुणधर्मः शास्त्रीयाभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापरिपालनादिः । निमित्तधर्मो विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवननिमित्तं प्रायश्चित्तम् । साधारणधर्मो ऽहिंसादिः । "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" इत्य् आचण्डालं साधारणो धर्मः ।
yogināṃ sanakādinām īśvaraḥ śreṣṭhas taṃ yājñavalkyaṃ saṃpūjya manovākkāyakarmabhiḥ pūjayitvā munayaḥ sāmaśravaḥprabhṛtayaḥ śravaṇadhāraṇayogyā abruvan uktavantaḥ dharmān no 'smabhyaṃ brūhīti | katham | aśeṣataḥ kārtsnyena | keṣām | varṇāśrametarāṇām | varṇā brāhmaṇādayaḥ, āśramā brahmacāriprabhṛtayaḥ, itare 'nulomapratilomajātā mūrdhāvasiktādayaḥ | itaraśabdasya "dvandve ca" iti sarvanāmasaṃjñāpratiṣedhaḥ | atra ca dharmaśabdaḥ ṣaḍvidhasmārtadharmaviṣayaḥ | tad yathā varṇadharma āśramadharmo varṇāśramadharmo guṇadharmo nimittadharmaḥ sādhāraṇadharmaś ceti | tatra varṇadharmo "brāhmaṇo nityaṃ madyaṃ varjayed" ityādiḥ | āśramadharmo 'gnīndhanabhaikṣacaryādiḥ | varṇāśramadharmaḥ "pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya" ity evamādiḥ | guṇadharmaḥ śāstrīyābhiṣekādiguṇayuktasya rājñaḥ prajāparipālanādiḥ | nimittadharmo vihitākaraṇapratiṣiddhasevananimittaṃ prāyaścittam | sādhāraṇadharmo 'hiṃsādiḥ | "na hiṃsyāt sarvā bhūtāni" ity ācaṇḍālaṃ sādhāraṇo dharmaḥ |
"शौचाचारांश् च शिक्षयेत्" इत्य् आचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वाद् धर्मशास्त्राध्ययनस्य प्रयोजनादिकथनं नातीवोपयुज्यते । तत्र चायं क्रमः । प्राग् उपनयनात् कामचारकामवादकामभक्षाः । ऊर्ध्वम् उपनयनात् प्राग् वेदाध्ययनोपक्रमाद् धर्मशास्त्राध्ययनं, ततो धर्मशास्त्रविहितयमनियमोपेतस्य वेदाध्ययनं, ततस् तदर्थजिज्ञासा, ततस् तदर्थानुष्ठानम् इति । तत्र यद्य् अपि धर्मार्थकाममोक्षाः शास्त्रेणानेन प्रतिपाद्यन्ते तथापि धर्मस्य प्राधान्याद् धर्मग्रहणम् । प्राधान्यं च धर्ममूलत्वाद् इतरेषाम् । न च वक्तव्यं धर्ममूलो ऽर्थो ऽर्थमूलो धर्म इत्य् अविशेष इति । यतो ऽर्थम् अन्तरेणापि जपतपस्तीर्थयात्रादिना धर्मनिष्पत्तिर् अर्थलेशो ऽपि न धर्मम् अन्तरेणेति । एवं काममोक्षाव् आपीति ॥ १.१ ॥
"śaucācārāṃś ca śikṣayet" ity ācāryakaraṇavidhiprayuktatvād dharmaśāstrādhyayanasya prayojanādikathanaṃ nātīvopayujyate | tatra cāyaṃ kramaḥ | prāg upanayanāt kāmacārakāmavādakāmabhakṣāḥ | ūrdhvam upanayanāt prāg vedādhyayanopakramād dharmaśāstrādhyayanaṃ, tato dharmaśāstravihitayamaniyamopetasya vedādhyayanaṃ, tatas tadarthajijñāsā, tatas tadarthānuṣṭhānam iti | tatra yady api dharmārthakāmamokṣāḥ śāstreṇānena pratipādyante tathāpi dharmasya prādhānyād dharmagrahaṇam | prādhānyaṃ ca dharmamūlatvād itareṣām | na ca vaktavyaṃ dharmamūlo 'rtho 'rthamūlo dharma ity aviśeṣa iti | yato 'rtham antareṇāpi japatapastīrthayātrādinā dharmaniṣpattir arthaleśo 'pi na dharmam antareṇeti | evaṃ kāmamokṣāv āpīti || 1.1 ||
मिथिलास्थः स योगीन्द्रः क्षणं ध्यात्वाब्रवीन् मुनीन् । यस्मिन् देशे मृगः कृष्णस् तस्मिन् धर्मान् निबोधत ॥ १.२ ॥
mithilāsthaḥ sa yogīndraḥ kṣaṇaṃ dhyātvābravīn munīn | yasmin deśe mṛgaḥ kṛṣṇas tasmin dharmān nibodhata || 1.2 ||
मिथिलानाम नगरी तत्रावस्थितः स याज्ञवल्क्यो योगीश्वरः क्षणं ध्यात्वा किंचित् कालं मनः समाधाय "एते श्रवणाधिकारिणो विनयेन पृच्छन्तीति युक्तम् एतेभ्यो वक्तुम्" इत्य् उक्तवान् मुनीन् । किम् । यस्मिन् देशे मृगः कृष्णस् तस्मिन् धर्मान् निबोधत इति । कृष्णसारो मृगो यस्मिन् देशे स्वच्छन्दं विहरति तस्मिन् देशे वक्ष्यमाणलक्षणा धर्मा अनुष्ठेया नान्यत्रेत्य् अभिप्रायः ॥ १.२ ॥
mithilānāma nagarī tatrāvasthitaḥ sa yājñavalkyo yogīśvaraḥ kṣaṇaṃ dhyātvā kiṃcit kālaṃ manaḥ samādhāya "ete śravaṇādhikāriṇo vinayena pṛcchantīti yuktam etebhyo vaktum" ity uktavān munīn | kim | yasmin deśe mṛgaḥ kṛṣṇas tasmin dharmān nibodhata iti | kṛṣṇasāro mṛgo yasmin deśe svacchandaṃ viharati tasmin deśe vakṣyamāṇalakṣaṇā dharmā anuṣṭheyā nānyatrety abhiprāyaḥ || 1.2 ||
"शौचाचारांश् च शिक्षयेत्" इत्य् आचार्यस्य धर्मशास्त्राध्यापनविधिः । शिष्येण तदध्ययनं कर्तव्यम् इति कुतो ऽवगम्यत इत्य् अत आह ।
"śaucācārāṃś ca śikṣayet" ity ācāryasya dharmaśāstrādhyāpanavidhiḥ | śiṣyeṇa tadadhyayanaṃ kartavyam iti kuto 'vagamyata ity ata āha |
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ १.३ ॥
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ | vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa || 1.3 ||
पुराणं ब्राह्मादि । न्यायस् तर्कविद्या । मीमांसा वेदवाक्यविचारः । धर्मशास्त्रं मानवादि । अङ्गानि व्याकरणादीनि षट् । एतैर् उपेताश् चत्वारो वेदाः । विद्याः पुरुषार्थसाधनानि । तासां स्थानानि च चतुर्दश । धर्मस्य च चतुर्दश स्थानानि हेतवः । एतानि च त्रैवर्णिकैर् अध्येतव्यानि, तदन्तर्भूतत्वाद् धर्मशास्त्रम् अप्य् अध्येतव्यम् । तत्रैतानि ब्राह्मणेन विद्याप्राप्तये धर्मानुष्ठानाय चाधिगन्तव्यानि । क्षत्रियवैश्याभ्यां धर्मानुष्ठानाय । तथा च शङ्खेन विद्यास्थानान्य् उपक्रम्योक्तम्: "एतानि ब्राह्मणो ऽधिकुरुते स च वृत्तिं दर्शयतीतरेषाम्" इति । मनुर् अपि द्विजातीनां धर्मशास्त्राध्यायने ऽधिकारः ब्राह्मणस्य प्रवचने नान्यस्येति दर्शयति । निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर् यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रे ऽधिकारो ऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कर्हि चित् ॥
purāṇaṃ brāhmādi | nyāyas tarkavidyā | mīmāṃsā vedavākyavicāraḥ | dharmaśāstraṃ mānavādi | aṅgāni vyākaraṇādīni ṣaṭ | etair upetāś catvāro vedāḥ | vidyāḥ puruṣārthasādhanāni | tāsāṃ sthānāni ca caturdaśa | dharmasya ca caturdaśa sthānāni hetavaḥ | etāni ca traivarṇikair adhyetavyāni, tadantarbhūtatvād dharmaśāstram apy adhyetavyam | tatraitāni brāhmaṇena vidyāprāptaye dharmānuṣṭhānāya cādhigantavyāni | kṣatriyavaiśyābhyāṃ dharmānuṣṭhānāya | tathā ca śaṅkhena vidyāsthānāny upakramyoktam: "etāni brāhmaṇo 'dhikurute sa ca vṛttiṃ darśayatītareṣām" iti | manur api dvijātīnāṃ dharmaśāstrādhyāyane 'dhikāraḥ brāhmaṇasya pravacane nānyasyeti darśayati | niṣekādiśmaśānānto mantrair yasyodito vidhiḥ | tasya śāstre 'dhikāro 'smin jñeyo nānyasya karhi cit ||
विदुषा ब्राह्मणेनेदम् अध्येतव्यं प्रयत्नतः । शिष्येभ्यश् च प्रवक्तव्यं सम्यङ् नान्येन केन चित् ॥
viduṣā brāhmaṇenedam adhyetavyaṃ prayatnataḥ | śiṣyebhyaś ca pravaktavyaṃ samyaṅ nānyena kena cit ||
"अस्तु धर्मशास्त्रम् अध्येतव्यं, याज्ञवल्क्यप्रणीतस्यास्य शास्त्रस्य किम् आयातम्" इत्य् अत आह ।
"astu dharmaśāstram adhyetavyaṃ, yājñavalkyapraṇītasyāsya śāstrasya kim āyātam" ity ata āha |
मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥ १.४ ॥
manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano 'ṅgirāḥ | yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī || 1.4 ||
पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश् च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः ॥ १.५ ॥
parāśaravyāsaśaṅkhalikhitā dakṣagautamau | śātātapo vasiṣṭhaś ca dharmaśāstraprayojakāḥ || 1.5 ||
उशनःशब्दपर्यन्तो द्वन्द्वैकवद्भावः । याज्ञवल्क्यप्रणीतम् इदं धर्मशास्त्रम् अध्येतव्यम् इत्य् अभिप्रायः । नेयं परिसंख्या किं तु प्रदर्शनार्थम् एतत् । अतो बौधायनादेर् अपि धर्मशास्त्रत्वम् अविरुद्धम् । एतेषां प्रत्येकं प्रामाण्ये ऽपि साकाङ्क्षाणाम् आकाङ्क्षापरिपूरणम् अन्यतः क्रियते । विरोधे विकल्पः ॥ १.४-१.५ ॥
uśanaḥśabdaparyanto dvandvaikavadbhāvaḥ | yājñavalkyapraṇītam idaṃ dharmaśāstram adhyetavyam ity abhiprāyaḥ | neyaṃ parisaṃkhyā kiṃ tu pradarśanārtham etat | ato baudhāyanāder api dharmaśāstratvam aviruddham | eteṣāṃ pratyekaṃ prāmāṇye 'pi sākāṅkṣāṇām ākāṅkṣāparipūraṇam anyataḥ kriyate | virodhe vikalpaḥ || 1.4-1.5 ||
देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत् तत् सकलं धर्मलक्षणम् ॥ १.६ ॥
deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam | pātre pradīyate yat tat sakalaṃ dharmalakṣaṇam || 1.6 ||
देशो "यस्मिन् देशे मृगः कृष्णः" इत्य् उक्तलक्षणः । कालः संक्रान्त्यादिः । उपायः शास्त्रोक्तेतिकर्तव्यताकलापः । द्रव्यं प्रतिग्रहादिलब्धं गवादि । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिस् तदन्वितं यथा भवति तथा । पात्रं "न विद्यया केवलया" इत्य् एवमादिवक्ष्यमणलक्षणम् । प्रदीयते यथा न प्रत्यावर्तते तथा परस्वत्वापत्त्यवसानं त्यज्यते । एतद् धर्मस्योत्पादकम् । किम् एतावद् एव नेत्य् आह । सकलम् इति । अन्यद् अपि शास्त्रोक्तं जातिगुणहोमयागादि तत् सकलं धर्मस्य कारकं, जातिगुणद्रव्यक्रियाभावार्थात्मकं चतुर्विधं धर्मस्य कारकम् इत्य् उक्तं भवति । तच् च समस्तं व्यस्तं वा यथाशास्त्रं द्रष्टव्यम् । श्रद्धा सर्वत्रानुवर्तत एव ॥ १.६ ॥
deśo "yasmin deśe mṛgaḥ kṛṣṇaḥ" ity uktalakṣaṇaḥ | kālaḥ saṃkrāntyādiḥ | upāyaḥ śāstroktetikartavyatākalāpaḥ | dravyaṃ pratigrahādilabdhaṃ gavādi | śraddhā āstikyabuddhis tadanvitaṃ yathā bhavati tathā | pātraṃ "na vidyayā kevalayā" ity evamādivakṣyamaṇalakṣaṇam | pradīyate yathā na pratyāvartate tathā parasvatvāpattyavasānaṃ tyajyate | etad dharmasyotpādakam | kim etāvad eva nety āha | sakalam iti | anyad api śāstroktaṃ jātiguṇahomayāgādi tat sakalaṃ dharmasya kārakaṃ, jātiguṇadravyakriyābhāvārthātmakaṃ caturvidhaṃ dharmasya kārakam ity uktaṃ bhavati | tac ca samastaṃ vyastaṃ vā yathāśāstraṃ draṣṭavyam | śraddhā sarvatrānuvartata eva || 1.6 ||
श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियम् आत्मनः । सम्यक्संकल्पजः कामो धर्ममूलम् इदं स्मृतम् ॥ १.७ ॥
śrutiḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ | samyaksaṃkalpajaḥ kāmo dharmamūlam idaṃ smṛtam || 1.7 ||
श्रुतिर् वेदः । स्मृतिर् धर्मशास्त्रम् । तथा च मनुः । श्रुतिस् तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । इति । सदाचारः सतां शिष्टानाम् आचारो ऽनुष्ठानम् । स्वस्य चात्मनः प्रियं, वैकल्पिके विषये यथा "गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे " इत्यादव् आत्मेच्छैव नियामिका । सम्यक्संकल्पाज् जातः कामः शास्त्राविरुद्धः यथा "मया भोजनव्यतिरेकेणोदकं न पातव्यम्" इति । एते धर्मस्य मूलं प्रमाणम् । एतेषां विरोधे पूर्वपूर्वस्य बलीयस्त्वम् ॥ १.७ ॥
śrutir vedaḥ | smṛtir dharmaśāstram | tathā ca manuḥ | śrutis tu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ | iti | sadācāraḥ satāṃ śiṣṭānām ācāro 'nuṣṭhānam | svasya cātmanaḥ priyaṃ, vaikalpike viṣaye yathā "garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde " ityādav ātmecchaiva niyāmikā | samyaksaṃkalpāj jātaḥ kāmaḥ śāstrāviruddhaḥ yathā "mayā bhojanavyatirekeṇodakaṃ na pātavyam" iti | ete dharmasya mūlaṃ pramāṇam | eteṣāṃ virodhe pūrvapūrvasya balīyastvam || 1.7 ||
इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद् योगेनात्मदर्शनम् ॥ १.८ ॥
ijyācāradamāhiṃsādānasvādhyāyakarmaṇām | ayaṃ tu paramo dharmo yad yogenātmadarśanam || 1.8 ||
इज्यादिनां कर्मणाम् अयम् एव परमो धर्मः यद् योगेन बाह्यचित्तवृत्तिनिरोधेनात्मनो दर्शनं याथातथ्यज्ञानम् । योगेनात्मज्ञाने देशादिनियमो नास्तीत्य् अर्थः । तद् उक्तं "यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्" इति पातञ्जले ॥ १.८ ॥
ijyādināṃ karmaṇām ayam eva paramo dharmaḥ yad yogena bāhyacittavṛttinirodhenātmano darśanaṃ yāthātathyajñānam | yogenātmajñāne deśādiniyamo nāstīty arthaḥ | tad uktaṃ "yatraikāgratā tatrāviśeṣāt" iti pātañjale || 1.8 ||
कारकहेतुषु ज्ञापकहेतुषु वा संदेहे तु निर्णयहेतुम् आह ।
kārakahetuṣu jñāpakahetuṣu vā saṃdehe tu nirṇayahetum āha |
चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत् त्रैविद्यम् एव वा । सा ब्रुते यं स धर्मः स्याद् एको वाध्यात्मवित्तमः ॥ १.९ ॥
catvāro vedadharmajñāḥ parṣat traividyam eva vā | sā brute yaṃ sa dharmaḥ syād eko vādhyātmavittamaḥ || 1.9 ||
चत्वारो ब्राह्मणाः वेदधर्मशास्त्रज्ञाः पर्षत् । तिस्रो विद्या अधीयन्त इति त्रैविद्याः । तेषां समूहस् त्रैविद्यम् । धर्मशास्त्रज्ञत्वम् अत्राप्य् अनुवर्तते । तद् वा पर्षत् । सा पूर्वोक्ता पर्षत् यं ब्रुते स धर्मः । अध्यात्मज्ञानेषु निपुणतमो धर्मशास्त्रज्ञश् च एको ऽपि वा यं ब्रुते सो ऽपि धर्मः ॥ १.९ ॥
catvāro brāhmaṇāḥ vedadharmaśāstrajñāḥ parṣat | tisro vidyā adhīyanta iti traividyāḥ | teṣāṃ samūhas traividyam | dharmaśāstrajñatvam atrāpy anuvartate | tad vā parṣat | sā pūrvoktā parṣat yaṃ brute sa dharmaḥ | adhyātmajñāneṣu nipuṇatamo dharmaśāstrajñaś ca eko 'pi vā yaṃ brute so 'pi dharmaḥ || 1.9 ||
एतैर् नवभिः श्लोकैः सकलशास्त्रोपोद्घातम् उक्त्वा, इदानीं वर्णादीनां धर्मान् वक्तुं प्रथमं तावद् वर्णान् आह ।
etair navabhiḥ ślokaiḥ sakalaśāstropodghātam uktvā, idānīṃ varṇādīnāṃ dharmān vaktuṃ prathamaṃ tāvad varṇān āha |
ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा वर्णास् त्व् आद्यास् त्रयो द्विजाः । निषेकाद्याः श्मशानान्तास् तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः ॥ १.१० ॥
brahmakṣatriyaviṭśūdrā varṇās tv ādyās trayo dvijāḥ | niṣekādyāḥ śmaśānāntās teṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ || 1.10 ||
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राश् चत्वारो वर्णा वक्ष्यमाणलक्षणास्, तेषाम् आद्यास् त्रयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या द्विजाः । द्विर् जायन्त इति द्विजाः । तेषां द्विजानां वै एव न शूद्रस्य । एतेन शूद्रस्यामन्त्रकाः क्रिया इत्य् उक्तं भवति । शूद्रो ऽप्य् एवंविधः कार्यो विना मन्त्रेण संस्कृतः । इति यमोक्तेः । निषेकाद्याः निषेको गर्भाधानम् आद्यो यासां तास् तथोक्ताः । श्मशानं पितृवनं तत्संबन्धि कर्म अन्ते यासां ताः क्रिया मन्त्रैर् भवति ॥ १.१० ॥
brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāś catvāro varṇā vakṣyamāṇalakṣaṇās, teṣām ādyās trayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyā dvijāḥ | dvir jāyanta iti dvijāḥ | teṣāṃ dvijānāṃ vai eva na śūdrasya | etena śūdrasyāmantrakāḥ kriyā ity uktaṃ bhavati | śūdro 'py evaṃvidhaḥ kāryo vinā mantreṇa saṃskṛtaḥ | iti yamokteḥ | niṣekādyāḥ niṣeko garbhādhānam ādyo yāsāṃ tās tathoktāḥ | śmaśānaṃ pitṛvanaṃ tatsaṃbandhi karma ante yāsāṃ tāḥ kriyā mantrair bhavati || 1.10 ||
गर्भाधानम् ऋतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा । षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तो मास्य् एते जातकर्म च ॥ १.११ ॥
garbhādhānam ṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanāt purā | ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā sīmanto māsy ete jātakarma ca || 1.11 ||
अहन्य् एकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः । षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्या यथाकुलम् ॥ १.१२ ॥
ahany ekādaśe nāma caturthe māsi niṣkramaḥ | ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi cūḍā kāryā yathākulam || 1.12 ||
गर्भाधानम् इत्य् अनुगतार्थं कर्मनामधेयम् । एवं वक्ष्यमणान्य् अपि । तद् गर्भाधानम् ऋतौ ऋतुकाले वक्ष्यमणलक्षणे । पुंसवनाख्यं कर्म गर्भचलनात् पूर्वम् । षष्ठे ऽष्टमे वा मासि सीमन्तोन्नयनम् । एते च द्वे पुंसवनसीमन्तोन्नयने क्षेत्रसंस्कारकर्मत्वात् सकृद् एव कार्ये न प्रतिगर्भम् । यथाह देवलः । सकृच् च संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता । यं यं गर्भं प्रसूयेत स सर्वः संस्कृतो भवेत् ॥
garbhādhānam ity anugatārthaṃ karmanāmadheyam | evaṃ vakṣyamaṇāny api | tad garbhādhānam ṛtau ṛtukāle vakṣyamaṇalakṣaṇe | puṃsavanākhyaṃ karma garbhacalanāt pūrvam | ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā māsi sīmantonnayanam | ete ca dve puṃsavanasīmantonnayane kṣetrasaṃskārakarmatvāt sakṛd eva kārye na pratigarbham | yathāha devalaḥ | sakṛc ca saṃskṛtā nārī sarvagarbheṣu saṃskṛtā | yaṃ yaṃ garbhaṃ prasūyeta sa sarvaḥ saṃskṛto bhavet ||
इति । यद् वा एते आ इते आगते गर्भकोशाज् जाते कुमारे जातकर्म । एकादशे ऽहनि नाम । तच् च पितामहमातामहादिसंबद्धं कुलदेवतासंबद्धं वा । यथाह शङ्खः "कुलदेवतासंबद्धं पिता नाम कुर्यात्" इति । चतुर्थे मासि निष्क्रमणलक्षणं सूर्यावेक्षणं कर्म । षष्ठे मास्य् अन्नप्राशनं कर्म । चूडाकरणं तु यथाकुलं । कार्यम् इति प्रत्येकं संबध्यते ॥ १.११-१२ ॥
iti | yad vā ete ā ite āgate garbhakośāj jāte kumāre jātakarma | ekādaśe 'hani nāma | tac ca pitāmahamātāmahādisaṃbaddhaṃ kuladevatāsaṃbaddhaṃ vā | yathāha śaṅkhaḥ "kuladevatāsaṃbaddhaṃ pitā nāma kuryāt" iti | caturthe māsi niṣkramaṇalakṣaṇaṃ sūryāvekṣaṇaṃ karma | ṣaṣṭhe māsy annaprāśanaṃ karma | cūḍākaraṇaṃ tu yathākulaṃ | kāryam iti pratyekaṃ saṃbadhyate || 1.11-12 ||
एतेषां नित्यत्वे ऽप्य् आनुषङ्गिकं फलम् आह ।
eteṣāṃ nityatve 'py ānuṣaṅgikaṃ phalam āha |
एवम् उक्तेन प्रकारेण गर्भाधानादिभिः संस्कारकर्मभिः कृतैर् एनः पापं शमं याति । किंभूतं । बीजगर्भसमुद्भवं शुक्रशोणितसंबद्धं गात्रव्याधिसंक्रान्तिनिमित्तं वा न तु पतितोत्पन्नत्वादि ॥
evam uktena prakāreṇa garbhādhānādibhiḥ saṃskārakarmabhiḥ kṛtair enaḥ pāpaṃ śamaṃ yāti | kiṃbhūtaṃ | bījagarbhasamudbhavaṃ śukraśoṇitasaṃbaddhaṃ gātravyādhisaṃkrāntinimittaṃ vā na tu patitotpannatvādi ||
तूष्णीम् एताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहस् तु समन्त्रकः ॥ १.१३ ॥
tūṣṇīm etāḥ kriyāḥ strīṇāṃ vivāhas tu samantrakaḥ || 1.13 ||
एता जातकर्मादिकाः क्रियाः स्त्रीणां तूष्णीं विनैव मन्त्रैर् यथाकालं कार्याः । विवाहः पुनः समन्त्रकः कार्यः ॥ १.१३ ॥
etā jātakarmādikāḥ kriyāḥ strīṇāṃ tūṣṇīṃ vinaiva mantrair yathākālaṃ kāryāḥ | vivāhaḥ punaḥ samantrakaḥ kāryaḥ || 1.13 ||
गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् । राज्ञाम् एकादशे सैके विशाम् एके यथाकुलम् ॥ १.१४ ॥
garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde brāhmaṇasyopanāyanam | rājñām ekādaśe saike viśām eke yathākulam || 1.14 ||
गर्भाधानम् आदिं कृत्वा जननं वाष्टमे वर्षे ब्राह्मणस्योपनायनं उपनयनम् एव उपनायनम् । स्वार्थे अण् । वृत्तानुसारात् छन्दोभङ्गात् । आर्षं वा दीर्घत्वं । अत्रेच्छया विकल्पः । राज्ञाम् एकादशे । विशां वैश्यानां सैके एकादशे । द्वादशे इत्य् अर्थः । गर्भग्रहणं सर्वत्रानुवर्तते । समासे गुणभूतस्यापि गर्भशब्दस्य बुद्ध्या विभज्योभयत्राप्य् अनुवर्तनं कार्यम् । गर्भाद् एकादशे राज्ञो गर्भाद्धि द्वादशे विशः । इति स्मृत्यन्तरदर्शनात् । यथा अथ शब्दानुशासनं, केषां शब्दानाम्, लौकिकानां वैदिकानाम् इति । अत्रापि कार्यम् इत्य् अनुवर्तते । कुलस्थित्या केचिद् उपनयनम् इच्छन्ति ॥ १.१४ ॥
garbhādhānam ādiṃ kṛtvā jananaṃ vāṣṭame varṣe brāhmaṇasyopanāyanaṃ upanayanam eva upanāyanam | svārthe aṇ | vṛttānusārāt chandobhaṅgāt | ārṣaṃ vā dīrghatvaṃ | atrecchayā vikalpaḥ | rājñām ekādaśe | viśāṃ vaiśyānāṃ saike ekādaśe | dvādaśe ity arthaḥ | garbhagrahaṇaṃ sarvatrānuvartate | samāse guṇabhūtasyāpi garbhaśabdasya buddhyā vibhajyobhayatrāpy anuvartanaṃ kāryam | garbhād ekādaśe rājño garbhāddhi dvādaśe viśaḥ | iti smṛtyantaradarśanāt | yathā atha śabdānuśāsanaṃ, keṣāṃ śabdānām, laukikānāṃ vaidikānām iti | atrāpi kāryam ity anuvartate | kulasthityā kecid upanayanam icchanti || 1.14 ||
उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदम् अध्यापयेद् एनं शौचाचारांश् च शिक्षयेत् ॥ १.१५ ॥
upanīya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakam | vedam adhyāpayed enaṃ śaucācārāṃś ca śikṣayet || 1.15 ||
स्वगृह्योक्तविधिनोपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकं वेदम् अध्यापयेत् । महाव्याहृतयश् च भूरादिसत्यान्ताः सप्त । पञ्च वा गौतमाभिप्रायेण । किं च शौचाचारांश् च वक्ष्यमाणलक्षणान् शिक्षयेत् । उपनीय शौचाचारांश् च शिक्षयेद् इत्य् अनेन प्राग् उपनयनात् कामचारो दर्शितो वर्णधर्मान् वर्जयित्वा । स्त्रीणाम् अप्य् एतत्समानं विवाहाद् अर्वाक् उपनयनस्थानीयत्वाद् विवाहस्य ॥ १.१५ ॥
svagṛhyoktavidhinopanīya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakaṃ vedam adhyāpayet | mahāvyāhṛtayaś ca bhūrādisatyāntāḥ sapta | pañca vā gautamābhiprāyeṇa | kiṃ ca śaucācārāṃś ca vakṣyamāṇalakṣaṇān śikṣayet | upanīya śaucācārāṃś ca śikṣayed ity anena prāg upanayanāt kāmacāro darśito varṇadharmān varjayitvā | strīṇām apy etatsamānaṃ vivāhād arvāk upanayanasthānīyatvād vivāhasya || 1.15 ||
दिवासंध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः । कुर्यान् मूत्रपुरीषे च रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः ॥ १.१६ ॥
divāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ | kuryān mūtrapurīṣe ca rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ || 1.16 ||
कर्णस्थं ब्रह्मसूत्रं यस्य स तथोक्तः । कर्णश् च दक्षिणः । पवित्रं दक्षिणे कर्णे कृत्वा विण्मूत्रम् उत्सृजेत् । इति लिङ्गात् । असाव् अहनि संध्ययोश् च उदङ्मुखो मूत्रपुरीषे कुर्यात् । चकाराद् भस्मादिरहिते देशे । रात्रौ तु दक्षिणामुखः ॥ १.१६ ॥
karṇasthaṃ brahmasūtraṃ yasya sa tathoktaḥ | karṇaś ca dakṣiṇaḥ | pavitraṃ dakṣiṇe karṇe kṛtvā viṇmūtram utsṛjet | iti liṅgāt | asāv ahani saṃdhyayoś ca udaṅmukho mūtrapurīṣe kuryāt | cakārād bhasmādirahite deśe | rātrau tu dakṣiṇāmukhaḥ || 1.16 ||
किं च । गृहीतशिश्नश् चोत्थाय मृद्भिर् अभ्युद्धृतैर् जलैः । गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्याद् अतन्द्रितः ॥ १.१७ ॥
kiṃ ca | gṛhītaśiśnaś cotthāya mṛdbhir abhyuddhṛtair jalaiḥ | gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryād atandritaḥ || 1.17 ||
अनन्तरं शिश्नं गृहीत्वोत्थायोद्धृताभिर् अद्भिर् वक्ष्यमाणलक्षणाभिर् मृद्भिश् च गन्धलेपयोः क्षयकरं शौचं कुर्यात् । अतन्द्रितो ऽनलसः । उद्धृताभिर् अद्भिर् इति जलान्तःशौचनिषेधः । अत्र गन्धलेपक्षयकरम् इति सर्वाश्रमिणां साधारणम् इदं शौचम् । मृत्संख्यानियमस् त्व् अदृष्टार्थः ॥ १.१७ ॥
anantaraṃ śiśnaṃ gṛhītvotthāyoddhṛtābhir adbhir vakṣyamāṇalakṣaṇābhir mṛdbhiś ca gandhalepayoḥ kṣayakaraṃ śaucaṃ kuryāt | atandrito 'nalasaḥ | uddhṛtābhir adbhir iti jalāntaḥśaucaniṣedhaḥ | atra gandhalepakṣayakaram iti sarvāśramiṇāṃ sādhāraṇam idaṃ śaucam | mṛtsaṃkhyāniyamas tv adṛṣṭārthaḥ || 1.17 ||
अन्तर्जानु शुचौ देश उपविष्ट उदङ्मुखः । प्राग् वा ब्राह्मेण तीर्थेन द्विजो नित्यम् उपस्पृशेत् ॥ १.१८ ॥
antarjānu śucau deśa upaviṣṭa udaṅmukhaḥ | prāg vā brāhmeṇa tīrthena dvijo nityam upaspṛśet || 1.18 ||
शुचौ अशुचिद्रव्यासंस्पृष्टे । देश इत्य् उपादानाद् उपानच्छयनासनादिनिषेधः । उपविष्टो न स्थितः शयानः प्रह्वो गच्छन् वा । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वेति दिगन्तरनिवृत्तिः । शुचौ देशे इत्य् एतस्मात् पादप्रक्षालनप्राप्तिः । ब्राह्मेण तीर्थेन वक्ष्यमाणलक्षणेन । द्विजो न शूद्रादिः । नित्यं सर्वकालम् आश्रमान्तरगतो ऽपि । उपस्पृशेद् आचामेत् । कथम् । अन्तर्जानु जानुनोर् मध्ये हस्तौ कृत्वा दक्षिणेन हस्तेनेति ॥ १.१८ ॥
śucau aśucidravyāsaṃspṛṣṭe | deśa ity upādānād upānacchayanāsanādiniṣedhaḥ | upaviṣṭo na sthitaḥ śayānaḥ prahvo gacchan vā | udaṅmukhaḥ prāṅmukho veti digantaranivṛttiḥ | śucau deśe ity etasmāt pādaprakṣālanaprāptiḥ | brāhmeṇa tīrthena vakṣyamāṇalakṣaṇena | dvijo na śūdrādiḥ | nityaṃ sarvakālam āśramāntaragato 'pi | upaspṛśed ācāmet | katham | antarjānu jānunor madhye hastau kṛtvā dakṣiṇena hasteneti || 1.18 ||
कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्य् अग्रं करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्य् अनुक्रमात् ॥ १.१९ ॥
kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlāny agraṃ karasya ca | prajāpatipitṛbrahmadevatīrthāny anukramāt || 1.19 ||
कनिष्ठायास् तर्जन्या अङ्गुष्ठस्य च मूलानि करस्याग्रं च प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थानि यथाक्रमं वेदितव्यानि ॥ १.१९ ॥
kaniṣṭhāyās tarjanyā aṅguṣṭhasya ca mūlāni karasyāgraṃ ca prajāpatipitṛbrahmadevatīrthāni yathākramaṃ veditavyāni || 1.19 ||
त्रिः प्रास्यापो द्विर् उन्मृज्य खान्य् अद्भिः समुपस्पृशेत् । अद्भिस् तु प्रकृतिस्थाभिर् हीनाभिः फेनबुद्बुदैः ॥ १.२० ॥
triḥ prāsyāpo dvir unmṛjya khāny adbhiḥ samupaspṛśet | adbhis tu prakṛtisthābhir hīnābhiḥ phenabudbudaiḥ || 1.20 ||
वारत्रयम् अपः पीत्वा मुखम् अङ्गुष्ठमूलेन द्विर् उन्मृज्य खानि छिद्राणि ऊर्ध्वकायगतानि घ्राणादीन्य् अद्भिर् उपस्पृशेत् । अद्भिर् द्रव्यान्तरासंसृष्टाभिः । पुनर् अद्भिर् इत्य् अब्ग्रहणम् प्रतिच्छिद्रम् उदकस्पर्शनार्थम्, स्मृत्यन्तरात्: अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं चैव मुखं स्पृशेत् । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुःश्रोत्रं पुनः पुनः ॥
vāratrayam apaḥ pītvā mukham aṅguṣṭhamūlena dvir unmṛjya khāni chidrāṇi ūrdhvakāyagatāni ghrāṇādīny adbhir upaspṛśet | adbhir dravyāntarāsaṃsṛṣṭābhiḥ | punar adbhir ity abgrahaṇam praticchidram udakasparśanārtham, smṛtyantarāt: aṅguṣṭhena pradeśinyā ghrāṇaṃ caiva mukhaṃ spṛśet | aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥśrotraṃ punaḥ punaḥ ||
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोर् नाभिं हृदयं तु तलेन वै । सर्वाभिस् तु शिरः पश्चाद् बाहू चाग्रेण संस्पृशेत् ॥
kaniṣṭhāṅguṣṭhayor nābhiṃ hṛdayaṃ tu talena vai | sarvābhis tu śiraḥ paścād bāhū cāgreṇa saṃspṛśet ||
इति । पुनस् ता एव विशिनष्टि प्रकृतिस्थाभिः गन्धरूपरसस्पर्शान्तरम् अप्राप्ताभिः फेनबुद्बुदरहिताभिः । तुशब्दाद् वर्षधारागतानां शूद्राद्यावर्जितानां च निषेधः ॥ १.२०
iti | punas tā eva viśinaṣṭi prakṛtisthābhiḥ gandharūparasasparśāntaram aprāptābhiḥ phenabudbudarahitābhiḥ | tuśabdād varṣadhārāgatānāṃ śūdrādyāvarjitānāṃ ca niṣedhaḥ || 1.20
हृत्कण्ठतालुगाभिस् तु यथासंख्यं द्विजातयः । शुध्येरन् स्त्री च शूद्रश् च सकृत् स्पृष्टाभिर् अन्ततः ॥ १.२१ ॥
hṛtkaṇṭhatālugābhis tu yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ | śudhyeran strī ca śūdraś ca sakṛt spṛṣṭābhir antataḥ || 1.21 ||
हृत्कण्ठतालुगाभिर् अद्भिर् यथाक्रमेण द्विजातयः शुध्यन्ति । स्त्री च शूद्रश् च अन्ततो ऽन्तर्गतेन तालुना स्पृष्टाभिर् अपि । सकृद् इति वैश्याद् विशेषः । चशब्दाद् अनुपनीतो ऽपि ॥ १.२१ ॥
hṛtkaṇṭhatālugābhir adbhir yathākrameṇa dvijātayaḥ śudhyanti | strī ca śūdraś ca antato 'ntargatena tālunā spṛṣṭābhir api | sakṛd iti vaiśyād viśeṣaḥ | caśabdād anupanīto 'pi || 1.21 ||
स्नानम् अब्दैवतैर् मन्त्रैर् मार्जनं प्राणसंयमः । सूर्यस्य चाप्य् उपस्थानं गायत्र्याः प्रत्यहं जपः ॥ १.२२ ॥
snānam abdaivatair mantrair mārjanaṃ prāṇasaṃyamaḥ | sūryasya cāpy upasthānaṃ gāyatryāḥ pratyahaṃ japaḥ || 1.22 ||
प्रातःस्नानं यथाशास्त्रम् अब्दैवतैर् मन्त्रैः "आपो हि ष्ठा" इत्य् एवमादिभिर् मार्जनम् । प्राणसंयमः प्राणायामो वक्ष्यमानलक्षणः । ततः सूर्यस्योपस्थानं सौरमन्त्रेण । गायत्र्याः "तत् सवितुर् वरेण्यम्" इत्याद्यायाः प्रतिदिवसं जपः कार्यः । कार्यशब्दो यथालिङ्गं प्रत्येकम् अभिसंबध्यते ॥ १.२२ ॥
prātaḥsnānaṃ yathāśāstram abdaivatair mantraiḥ "āpo hi ṣṭhā" ity evamādibhir mārjanam | prāṇasaṃyamaḥ prāṇāyāmo vakṣyamānalakṣaṇaḥ | tataḥ sūryasyopasthānaṃ sauramantreṇa | gāyatryāḥ "tat savitur vareṇyam" ityādyāyāḥ pratidivasaṃ japaḥ kāryaḥ | kāryaśabdo yathāliṅgaṃ pratyekam abhisaṃbadhyate || 1.22 ||
गायत्रीं शिरसा सार्धं जपेद् व्याहृतिपूर्विकाम् । प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रिर् अयं प्राणसंयमः ॥ १.२३ ॥
gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japed vyāhṛtipūrvikām | pratipraṇavasaṃyuktāṃ trir ayaṃ prāṇasaṃyamaḥ || 1.23 ||
गायत्रीं पूर्वोक्ताम् "आपो ज्योतिः" इत्यादिना शिरसा संयुक्तां उक्तव्याहृतिपूर्विकां प्रतिव्याहृति प्रणवेन संयुक्तां "ॐ भुः ॐ भुवः ॐ स्वर्" इति त्रीन् वारान् मुखनासिकासंचारिवायुं निरुन्धन् मनसा जपेद् इत्य् अयं सर्वत्र प्राणायामः ॥ १.२३ ॥
gāyatrīṃ pūrvoktām "āpo jyotiḥ" ityādinā śirasā saṃyuktāṃ uktavyāhṛtipūrvikāṃ prativyāhṛti praṇavena saṃyuktāṃ "oṃ bhuḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svar" iti trīn vārān mukhanāsikāsaṃcārivāyuṃ nirundhan manasā japed ity ayaṃ sarvatra prāṇāyāmaḥ || 1.23 ||
प्राणान् आयम्य संप्रोक्ष्य तृचेनाब्दैवतेन तु । जपन्न् आसीत सावित्रीं प्रत्यग् आ तारकोदयात् ॥ १.२४ ॥
prāṇān āyamya saṃprokṣya tṛcenābdaivatena tu | japann āsīta sāvitrīṃ pratyag ā tārakodayāt || 1.24 ||
संध्यां प्राक् प्रातर् एवं हि तिष्ठेद् आ सूर्यदर्शानात् । १.२५
saṃdhyāṃ prāk prātar evaṃ hi tiṣṭhed ā sūryadarśānāt | 1.25
प्राणायामं पूर्वोक्तं कृत्वा तृचेनाब्दैवतेन पूर्वोक्तेन आत्मानम् अद्भिः संप्रोक्ष्य सावित्रीं जपन् प्रत्यक् संध्याम् आसीत । अर्थात् प्रत्यङ्मुख इति लभ्यते । आ तारकोदयात् तारकोदयावधि । प्राक् संध्यां प्रातःसमये एवं पूर्वोक्तविधिम् आचरन् प्राङ्मुखः सूर्योदयावधि तिष्ठेत् । अहोरात्रयोः संधौ या क्रिया विधीयते सा संध्या । तत्र अहः संपूर्णाद् इत्य् अमण्डलदर्शनयोग्यः कालः तद्विपरीता रात्रिः । यस्मिन् काले खण्डमण्डलस्योपलब्धिः स संधिः ।
prāṇāyāmaṃ pūrvoktaṃ kṛtvā tṛcenābdaivatena pūrvoktena ātmānam adbhiḥ saṃprokṣya sāvitrīṃ japan pratyak saṃdhyām āsīta | arthāt pratyaṅmukha iti labhyate | ā tārakodayāt tārakodayāvadhi | prāk saṃdhyāṃ prātaḥsamaye evaṃ pūrvoktavidhim ācaran prāṅmukhaḥ sūryodayāvadhi tiṣṭhet | ahorātrayoḥ saṃdhau yā kriyā vidhīyate sā saṃdhyā | tatra ahaḥ saṃpūrṇād ity amaṇḍaladarśanayogyaḥ kālaḥ tadviparītā rātriḥ | yasmin kāle khaṇḍamaṇḍalasyopalabdhiḥ sa saṃdhiḥ |
अग्निकार्यं ततः कुर्यात् संध्ययोर् उभयोर् अपि ॥ १.२५ ॥
agnikāryaṃ tataḥ kuryāt saṃdhyayor ubhayor api || 1.25 ||
ततः संध्योपासनान्तरं द्वयोः संध्ययोर् अग्निकार्यं अग्नौ कार्यं समित्प्रक्षेपादि यत् तत् कुर्यात् स्वगृह्योक्तेन विधिना ॥ १.२५ ॥
tataḥ saṃdhyopāsanāntaraṃ dvayoḥ saṃdhyayor agnikāryaṃ agnau kāryaṃ samitprakṣepādi yat tat kuryāt svagṛhyoktena vidhinā || 1.25 ||
ततो ऽभिवादयेत् वृद्धान् असौ अहम् इति ब्रुवन् । १.२६
tato 'bhivādayet vṛddhān asau aham iti bruvan | 1.26
तदनन्तरं वृद्धान् गुरुप्रभृतीन् अभिवादयेत् । कथम् । असौ देवदत्तशर्माहम् इति स्वं नाम कीर्तयन् ॥
tadanantaraṃ vṛddhān guruprabhṛtīn abhivādayet | katham | asau devadattaśarmāham iti svaṃ nāma kīrtayan ||
गुरुं चैवाप्य् उपासीत स्वाध्यायार्थं समाहितः ॥ १.२६ ॥
guruṃ caivāpy upāsīta svādhyāyārthaṃ samāhitaḥ || 1.26 ||
आहूतश् चाप्य् अधीयीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् । १.२७
āhūtaś cāpy adhīyīta labdhaṃ cāsmai nivedayet | 1.27
हितं तस्य अचरेन् नित्यं मनोवाक्कायकर्मभिः ॥ १.२७ ॥
hitaṃ tasya acaren nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ || 1.27 ||
तथा गुरुं वक्ष्यमाणलक्षणम् उपासीत तत्परिचर्यापरस् तदधीनस् तिष्ठेत् । स्वाध्यायार्थम् अध्ययनसिद्धये समाहितो ऽविक्षिप्तचित्तो भवेत् । आहूतश् चाप्य् अधीयीत गुर्वाहूत एव अधीयीत न स्वयं गुरुं प्रेरयेत् । यच् च लब्धं तत् सर्वं गुरवे निवेदयेत् । तथा तस्य गुरोर् हितम् आचरेत् । नित्यं सदा । मनोवाक्कायकर्मभिः न प्रतिकूलं कुर्यात् । अपिशब्दाद् गुरुदर्शने गौतमोक्तं कण्ठप्रावृतादि वर्जयेत् ॥ १.२६ ॥
tathā guruṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam upāsīta tatparicaryāparas tadadhīnas tiṣṭhet | svādhyāyārtham adhyayanasiddhaye samāhito 'vikṣiptacitto bhavet | āhūtaś cāpy adhīyīta gurvāhūta eva adhīyīta na svayaṃ guruṃ prerayet | yac ca labdhaṃ tat sarvaṃ gurave nivedayet | tathā tasya guror hitam ācaret | nityaṃ sadā | manovākkāyakarmabhiḥ na pratikūlaṃ kuryāt | apiśabdād gurudarśane gautamoktaṃ kaṇṭhaprāvṛtādi varjayet || 1.26 ||
कृतज्ञाद्रोहिमेधाविशुचिकल्यानसूयकाः । १.२८
kṛtajñādrohimedhāviśucikalyānasūyakāḥ | 1.28
अध्याप्या धर्मतः साधुशक्ताप्तज्ञानवित्तदाः ॥ १.२८ ॥
adhyāpyā dharmataḥ sādhuśaktāptajñānavittadāḥ || 1.28 ||
कृतम् उपकारं न विस्मरति इति कृतज्ञः । अद्रोही दयावान् । मेधावी ग्रन्थग्रहणधारणशक्तः । शुचिर् बाह्याभ्यन्तरशौचवान् । कल्य आधिव्याधिरहितः । अनसूयको दोषानाविष्कारेण गुणाविष्करणशीलः । साधुर् वृत्तवान् । शक्तः शुश्रूषायाम् । आप्तो बन्धुः । ज्ञानदो विद्याप्रदः । वित्तदो ऽपणपूर्वकम् अर्थप्रदाता । एते गुणाः समस्ता व्यस्ताश् च यथासंभवं द्रष्टव्याः । एते च धर्मतः शास्त्रानुसारेण अध्याप्याः ॥ १.२८ ॥
kṛtam upakāraṃ na vismarati iti kṛtajñaḥ | adrohī dayāvān | medhāvī granthagrahaṇadhāraṇaśaktaḥ | śucir bāhyābhyantaraśaucavān | kalya ādhivyādhirahitaḥ | anasūyako doṣānāviṣkāreṇa guṇāviṣkaraṇaśīlaḥ | sādhur vṛttavān | śaktaḥ śuśrūṣāyām | āpto bandhuḥ | jñānado vidyāpradaḥ | vittado 'paṇapūrvakam arthapradātā | ete guṇāḥ samastā vyastāś ca yathāsaṃbhavaṃ draṣṭavyāḥ | ete ca dharmataḥ śāstrānusāreṇa adhyāpyāḥ || 1.28 ||
दण्डाजिनोपवीतानि मेखलां चैव धारयेत् । १.२९
daṇḍājinopavītāni mekhalāṃ caiva dhārayet | 1.29
तथा स्मृत्यन्तरप्रसिद्धं पालाशादिदण्डं, अजिनं कार्ष्णादि, उपवीतं कार्पासादिनिर्मितं, मेखलां च मुञ्जादिनिर्मितां, ब्राह्मणादिर् ब्रह्मचारी धारयेत् । १.२९ ।
tathā smṛtyantaraprasiddhaṃ pālāśādidaṇḍaṃ, ajinaṃ kārṣṇādi, upavītaṃ kārpāsādinirmitaṃ, mekhalāṃ ca muñjādinirmitāṃ, brāhmaṇādir brahmacārī dhārayet | 1.29 |
ब्राह्मणेषु चरेद् भैक्षम् अनिन्द्येष्व् आत्मवृत्तये ॥ १.२९ ॥
brāhmaṇeṣu cared bhaikṣam anindyeṣv ātmavṛttaye || 1.29 ||
आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता । १.३०
ādimadhyāvasāneṣu bhavacchabdopalakṣitā | 1.30
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्षचर्या यथाक्रमम् ॥ १.३० ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhaikṣacaryā yathākramam || 1.30 ||
पूर्वोक्तदण्डादियुक्तो ब्रह्मचारी ब्राह्मणेष्व् अनिन्द्येष्व् अभिशस्तादिव्यतिरिक्तेषु स्वकर्मनिरतेषु भैक्षं चरेत् । आत्मवृत्तये आत्मनो जीवनाय न परार्थं आचार्यतद्भार्यापुत्रव्यतिरेकेण । निवेद्य गुरवे तदनुज्ञातो भुञ्जीत । "तदभावे तत्पुत्रादौ" इति नियमात् । अत्र च ब्राह्मणग्रहणं संभवे सति नियमार्थम् । यत् तु सार्ववर्णिकं भैक्षचरणम् इति तत् त्रैवर्णिकविषयम् । यच् च "चातुर्वर्ण्यं चरेत् भैक्षम्" इति तद् आपद्विषयम् । कथं भैक्षचर्या कार्या । आदिमध्यावसानेषु भवच्छद्बोपलक्षिता । "भवति भिक्षां देहि । भिक्षां भवति देहि । भिक्षां देहि भवति" इत्य् एवं वर्णक्रमेण भैक्षचर्या कार्या ॥ १.२९ ॥
pūrvoktadaṇḍādiyukto brahmacārī brāhmaṇeṣv anindyeṣv abhiśastādivyatirikteṣu svakarmanirateṣu bhaikṣaṃ caret | ātmavṛttaye ātmano jīvanāya na parārthaṃ ācāryatadbhāryāputravyatirekeṇa | nivedya gurave tadanujñāto bhuñjīta | "tadabhāve tatputrādau" iti niyamāt | atra ca brāhmaṇagrahaṇaṃ saṃbhave sati niyamārtham | yat tu sārvavarṇikaṃ bhaikṣacaraṇam iti tat traivarṇikaviṣayam | yac ca "cāturvarṇyaṃ caret bhaikṣam" iti tad āpadviṣayam | kathaṃ bhaikṣacaryā kāryā | ādimadhyāvasāneṣu bhavacchadbopalakṣitā | "bhavati bhikṣāṃ dehi | bhikṣāṃ bhavati dehi | bhikṣāṃ dehi bhavati" ity evaṃ varṇakrameṇa bhaikṣacaryā kāryā || 1.29 ||
कृताग्निकार्यो भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया । १.३१
kṛtāgnikāryo bhuñjīta vāgyato gurvanujñayā | 1.31
अपोशनक्रियापूर्वं सत्कृत्यान्नम् अकुत्सयन् ॥ १.३१ ॥
apośanakriyāpūrvaṃ satkṛtyānnam akutsayan || 1.31 ||
पूर्वोक्तेन विधिना भिक्षाम् आहृत्य गुरवे निवेद्य तदनुज्ञया कृताग्निकार्यो वाग्यतो मौन्य् अन्नं सत्कृत्य संपूज्य अकुत्सयन्न् अनिन्दन् अपोशनक्रियां "अमृतोपस्तरणम् असि" इत्यादिकां पूर्वं कृत्वा भुञ्जीत । अत्र पुनर् अग्निकार्यग्रहणं संध्याकाले कथंचिद् अकृताग्निकार्यस्य कालान्तरविधानार्थं न पुनस् तृतीयप्राप्त्यर्थम् ॥ १.३१ ॥
pūrvoktena vidhinā bhikṣām āhṛtya gurave nivedya tadanujñayā kṛtāgnikāryo vāgyato mauny annaṃ satkṛtya saṃpūjya akutsayann anindan apośanakriyāṃ "amṛtopastaraṇam asi" ityādikāṃ pūrvaṃ kṛtvā bhuñjīta | atra punar agnikāryagrahaṇaṃ saṃdhyākāle kathaṃcid akṛtāgnikāryasya kālāntaravidhānārthaṃ na punas tṛtīyaprāptyartham || 1.31 ||
ब्रह्मचर्ये स्थितो नैकम् अन्नम् अद्याद् अनापदि । १.३२
brahmacarye sthito naikam annam adyād anāpadi | 1.32
ब्राह्मणः कामम् अश्नीयाच् छ्राद्धे व्रतम् अपीडयन् ॥ १.३२ ॥
brāhmaṇaḥ kāmam aśnīyāc chrāddhe vratam apīḍayan || 1.32 ||
ब्रह्मचर्ये स्थित एकान्नं नाद्याद् अनापदि व्याध्याद्यभावे । ब्राह्मणः पुनः श्राद्धे ऽभ्यर्थितः सन् कामम् अश्नीयात् । व्रतम् अपीडयन् मधुमांसपरिहारेण । अत्र ब्राह्मणग्रहणं क्षत्रियादेः श्राद्धभोजनव्युदासार्थम्, राजन्यवैश्ययोश् चैव नैतत् कर्म प्रचक्षते । इति स्मरणात् ॥ १.३२ ॥
brahmacarye sthita ekānnaṃ nādyād anāpadi vyādhyādyabhāve | brāhmaṇaḥ punaḥ śrāddhe 'bhyarthitaḥ san kāmam aśnīyāt | vratam apīḍayan madhumāṃsaparihāreṇa | atra brāhmaṇagrahaṇaṃ kṣatriyādeḥ śrāddhabhojanavyudāsārtham, rājanyavaiśyayoś caiva naitat karma pracakṣate | iti smaraṇāt || 1.32 ||
मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् । १.३३
madhumāṃsāñjanocchiṣṭaśuktastrīprāṇihiṃsanam | 1.33
भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत् ॥ १.३३ ॥
bhāskarālokanāślīlaparivādādi varjayet || 1.33 ||
मधु क्षौद्रं न मद्यम् । तस्य "नित्यं मद्यं ब्राह्मणो वर्जयेत्" इति निषेधात् । मांसं छागादेर् अपि । अञ्जनं घृतादिना गात्रस्य कज्जलादिना चाक्ष्णोः । उच्छिष्टम् अगुरोः । शुक्तं निष्ठुरवाक्यं नान्नरसः, तस्याभक्ष्यप्रकरणे निषेधात् । स्त्रियम् उपभोगे । प्राणिहिंसनं जीववधः । भास्करस्योदयास्तमयावलोकनम् । अश्लीलम् असत्यभाषणम् । परिवादः सदसद्रूपस्य परदोषस्य ख्यापनम् । आदिशब्दात् स्मृत्यन्तरोक्तं गन्धमाल्यादि गृह्यते । एतानि ब्रह्मचारी वर्जयेत् ॥ १.३३ ॥
madhu kṣaudraṃ na madyam | tasya "nityaṃ madyaṃ brāhmaṇo varjayet" iti niṣedhāt | māṃsaṃ chāgāder api | añjanaṃ ghṛtādinā gātrasya kajjalādinā cākṣṇoḥ | ucchiṣṭam aguroḥ | śuktaṃ niṣṭhuravākyaṃ nānnarasaḥ, tasyābhakṣyaprakaraṇe niṣedhāt | striyam upabhoge | prāṇihiṃsanaṃ jīvavadhaḥ | bhāskarasyodayāstamayāvalokanam | aślīlam asatyabhāṣaṇam | parivādaḥ sadasadrūpasya paradoṣasya khyāpanam | ādiśabdāt smṛtyantaroktaṃ gandhamālyādi gṛhyate | etāni brahmacārī varjayet || 1.33 ||
स गुरुर् यः क्रियाः कृत्वा वेदम् अस्मै प्रयच्छति । १.३४
sa gurur yaḥ kriyāḥ kṛtvā vedam asmai prayacchati | 1.34
उपनीय ददद् वेदम् आचार्यः स उदाहृतः ॥ १.३४ ॥
upanīya dadad vedam ācāryaḥ sa udāhṛtaḥ || 1.34 ||
यो ऽसौ गर्भाधानाद्या उपनयनपर्यन्ताः क्रिया यथाविधि कृत्वा वेदम् अस्मै ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति स गुरुः । यः पुनर् उपनयनमात्रं कृत्वा वेदं प्रयच्छति स आचार्यः ॥ १.३४ ॥
yo 'sau garbhādhānādyā upanayanaparyantāḥ kriyā yathāvidhi kṛtvā vedam asmai brahmacāriṇe prayacchati sa guruḥ | yaḥ punar upanayanamātraṃ kṛtvā vedaṃ prayacchati sa ācāryaḥ || 1.34 ||
एकदेशम् उपाध्याय ऋत्विग् यज्ञकृद् उच्यते । १.३५
ekadeśam upādhyāya ṛtvig yajñakṛd ucyate | 1.35
एते मान्या यथापूर्वम् एभ्यो माता गरीयसी ॥ १.३५ ॥
ete mānyā yathāpūrvam ebhyo mātā garīyasī || 1.35 ||
वेदस्यैकदेशं मन्त्रब्राह्मणयोर् एकम्, अङ्गानि वा, यो ऽध्यापयति स उपाध्यायः । यः पुनः पाकयज्ञादिकं वृतः करोति स ऋत्विक् । एते च गुर्वाचार्योपाध्यायर्त्विजो यथापूर्वं यथाक्रमेण मान्याः पूज्याः । एभ्यः सर्वेभ्यो माता गरीयसी पूज्यतमा ॥ १.३५ ॥
vedasyaikadeśaṃ mantrabrāhmaṇayor ekam, aṅgāni vā, yo 'dhyāpayati sa upādhyāyaḥ | yaḥ punaḥ pākayajñādikaṃ vṛtaḥ karoti sa ṛtvik | ete ca gurvācāryopādhyāyartvijo yathāpūrvaṃ yathākrameṇa mānyāḥ pūjyāḥ | ebhyaḥ sarvebhyo mātā garīyasī pūjyatamā || 1.35 ||
प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं द्वादशाब्दानि पञ्च वा । १.३६
prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā | 1.36
ग्रहणान्तिकम् इति एके केशान्तश् चैव षोडशे ॥ १.३६ ॥
grahaṇāntikam iti eke keśāntaś caiva ṣoḍaśe || 1.36 ||
यदा विवाहासंभवे "वेदान् अधीत्य वेदौ वा वेदं वा" इति प्रवर्तते तदा प्रतिवेदं वेदं वेदं प्रति ब्रह्मचर्यं पूर्वोक्तं द्वादशवर्षाणि कार्यम् । अशक्तौ पञ्च । ग्रहणान्तिकम् इति एके वर्णयन्ति । केशान्तः पुनर् गोदानाख्यं कर्म गर्भाद् आरभ्य षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य कार्यम् । एतच् च द्वादशवार्षिके वेदव्रते बोद्धव्यं । इतरस्मिन् पक्षे यथासंभवं द्रष्टव्यम् । राजन्यवैश्ययोस् तूपनयनकालवद् द्वाविंशे चतुर्विंशे वा द्रष्टव्यम् ॥ १.३६ ॥
yadā vivāhāsaṃbhave "vedān adhītya vedau vā vedaṃ vā" iti pravartate tadā prativedaṃ vedaṃ vedaṃ prati brahmacaryaṃ pūrvoktaṃ dvādaśavarṣāṇi kāryam | aśaktau pañca | grahaṇāntikam iti eke varṇayanti | keśāntaḥ punar godānākhyaṃ karma garbhād ārabhya ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya kāryam | etac ca dvādaśavārṣike vedavrate boddhavyaṃ | itarasmin pakṣe yathāsaṃbhavaṃ draṣṭavyam | rājanyavaiśyayos tūpanayanakālavad dvāviṃśe caturviṃśe vā draṣṭavyam || 1.36 ||
आ षोडशाद् आ द्वविंशाच् चतुर्विंशाच् च वत्सरात् । १.३७
ā ṣoḍaśād ā dvaviṃśāc caturviṃśāc ca vatsarāt | 1.37
ब्रह्मक्षत्रविशां काल औपनायनिकः परः ॥ १.३७ ॥
brahmakṣatraviśāṃ kāla aupanāyanikaḥ paraḥ || 1.37 ||
अत ऊर्ध्वं पतन्त्य् एते सर्वधर्मबहिष्कृताः । १.३८
ata ūrdhvaṃ patanty ete sarvadharmabahiṣkṛtāḥ | 1.38
सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमाद् ऋते क्रतोः ॥ १.३८ ॥
sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomād ṛte kratoḥ || 1.38 ||
आ षोडशाद् वर्षात् षोडशवर्षं यावद् आ द्वाविंशाद् आ चतुर्विंशाद् वर्षाद् ब्रह्मक्षत्रविशाम् औपनायनिक उपनयनसंबन्धी परः कालः । नातः परम् उपनयनकालो ऽस्ति किं तु अत ऊर्ध्वं पतन्त्य् एते सर्वधर्मबहिष्कृताः सर्वधर्मेष्व् अनधिकारिणो भवन्ति । सावित्रीपतिताः पतितसावित्रीका भवन्ति । सावित्रीदानयोग्या न भवन्ति: व्रात्याः संस्कारहीनाश् च व्रात्यस्तोमात् क्रतोर् विना । कृते तु तस्मिन्न् उपनयनाधिकारिणो भवन्ति ॥ १.३७ ॥
ā ṣoḍaśād varṣāt ṣoḍaśavarṣaṃ yāvad ā dvāviṃśād ā caturviṃśād varṣād brahmakṣatraviśām aupanāyanika upanayanasaṃbandhī paraḥ kālaḥ | nātaḥ param upanayanakālo 'sti kiṃ tu ata ūrdhvaṃ patanty ete sarvadharmabahiṣkṛtāḥ sarvadharmeṣv anadhikāriṇo bhavanti | sāvitrīpatitāḥ patitasāvitrīkā bhavanti | sāvitrīdānayogyā na bhavanti: vrātyāḥ saṃskārahīnāś ca vrātyastomāt krator vinā | kṛte tu tasminn upanayanādhikāriṇo bhavanti || 1.37 ||
१.३८ ॥ "आद्यास् त्रयो द्विजाः" इत्य् उक्तं । तत्र हेतुम् आह ।
1.38 || "ādyās trayo dvijāḥ" ity uktaṃ | tatra hetum āha |
मातुर् यद् अग्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिबन्धनात् । १.३९
mātur yad agre jāyante dvitīyaṃ mauñjibandhanāt | 1.39
ब्राह्मणक्षत्रियविशस् तस्माद् एते द्विजाः स्मृताः ॥ १.३९ ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśas tasmād ete dvijāḥ smṛtāḥ || 1.39 ||
मातुः सकाशात् प्रथमं जायन्ते मौञ्जिबन्धनात् च द्वितीयं जन्म यस्मात् तस्मात् एते ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या द्विजा उच्यन्ते ॥ १.१३९ ॥
mātuḥ sakāśāt prathamaṃ jāyante mauñjibandhanāt ca dvitīyaṃ janma yasmāt tasmāt ete brāhmaṇakṣatriyavaiśyā dvijā ucyante || 1.139 ||
यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । १.४० । वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥ १.४० ॥
yajñānāṃ tapasāṃ caiva śubhānāṃ caiva karmaṇām | 1.40 | veda eva dvijātīnāṃ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 1.40 ||
यज्ञानां श्रौतस्मार्तानां तपसां कायसंतापरूपाणां चान्द्रायणादीनां शुभानां च कर्मणाम् उपनयनादिसंस्काराणाम् अवबोधकत्वेन वेद एव द्विजातीनां प्पाषअरो निःश्रेयसकरो नान्यः । वेद एवेति तन्मूलकत्वेन स्मृतेर् अपि उपलक्षणार्थम् ॥ १.४० ॥
yajñānāṃ śrautasmārtānāṃ tapasāṃ kāyasaṃtāparūpāṇāṃ cāndrāyaṇādīnāṃ śubhānāṃ ca karmaṇām upanayanādisaṃskārāṇām avabodhakatvena veda eva dvijātīnāṃ ppāṣaaro niḥśreyasakaro nānyaḥ | veda eveti tanmūlakatvena smṛter api upalakṣaṇārtham || 1.40 ||
ग्रहणाध्ययनफलम् उक्त्वा इदानीं काम्यब्रह्मयज्ञाध्ययनफलम् आह ।
grahaṇādhyayanaphalam uktvā idānīṃ kāmyabrahmayajñādhyayanaphalam āha |
मधुना पयसा चैव स देवंस् तर्पयेद् द्विजः । १.४१
madhunā payasā caiva sa devaṃs tarpayed dvijaḥ | 1.41
पितॄन् मधुघृताभ्यां च ऋचो ऽधीते हि यो ऽन्वहम् ॥ १.४१ ॥
pitṝn madhughṛtābhyāṃ ca ṛco 'dhīte hi yo 'nvaham || 1.41 ||
यजूंषि शक्तितो ऽधीते यो ऽन्वहं स घृतामृतैः । १.४२
yajūṃṣi śaktito 'dhīte yo 'nvahaṃ sa ghṛtāmṛtaiḥ | 1.42
प्रीणाति देवान् आज्येन मधुना च पितॄंस् तथा ॥ १.४२ ॥
prīṇāti devān ājyena madhunā ca pitṝṃs tathā || 1.42 ||
स तु सोमघृतैर् देवांस् तर्पयेद् यो ऽन्वहं पठेत् । १.४३ । सामानि तृप्तिं कुर्याच् च पितॄणां मधुसर्पिषा ॥ १.४३ ॥
sa tu somaghṛtair devāṃs tarpayed yo 'nvahaṃ paṭhet | 1.43 | sāmāni tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā || 1.43 ||
यो ऽन्वहम् ऋचो ऽधीते स मधुना पयसा च देवान् पितॄंश् च मधुघृताभ्यं तर्पयति । यः पुनः शक्तितो ऽन्वहं यजूंष्य् अधीते स घृतामृतैर् देवान् पितॄंश् च मधुघृताभ्यां तर्पयति । यस् तु सामान्य् अन्वहम् अधीते स सोमघृतैर् देवान् पितॄंश् च मधुसर्पिर्भ्यां प्रीणाति । ऋगादिग्रहणं सामान्येन ऋगादिमात्रप्राप्त्यर्थम् ॥ १.४१ ॥
yo 'nvaham ṛco 'dhīte sa madhunā payasā ca devān pitṝṃś ca madhughṛtābhyaṃ tarpayati | yaḥ punaḥ śaktito 'nvahaṃ yajūṃṣy adhīte sa ghṛtāmṛtair devān pitṝṃś ca madhughṛtābhyāṃ tarpayati | yas tu sāmāny anvaham adhīte sa somaghṛtair devān pitṝṃś ca madhusarpirbhyāṃ prīṇāti | ṛgādigrahaṇaṃ sāmānyena ṛgādimātraprāptyartham || 1.41 ||
१.४२ ॥ १.४३ ॥ मेदसा तर्पयेद् देवान् अथर्वाङ्गिरसः पठन् । १.४४
1.42 || 1.43 || medasā tarpayed devān atharvāṅgirasaḥ paṭhan | 1.44
पितॄंश् च मधुसर्पिर्भ्याम् अन्वहं शक्तितो द्विजः ॥ १.४४ ॥
pitṝṃś ca madhusarpirbhyām anvahaṃ śaktito dvijaḥ || 1.44 ||
वाकोवाक्यं पुराणं च नाराशंसीश् च गाथिकाः । १.४५
vākovākyaṃ purāṇaṃ ca nārāśaṃsīś ca gāthikāḥ | 1.45
इतिहासांस् तथा विद्याः शक्त्याधीते हि यो ऽन्वहम् ॥ १.४५ ॥
itihāsāṃs tathā vidyāḥ śaktyādhīte hi yo 'nvaham || 1.45 ||
मांसक्षीरौदनमधुतर्पणं स दिवौकसाम् । १.४६
māṃsakṣīraudanamadhutarpaṇaṃ sa divaukasām | 1.46
करोति तृप्तिं कुर्याच् च पितॄणां मधुसर्पिषा ॥ १.४६ ॥
karoti tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā || 1.46 ||
ते तृप्तास् तर्पयन्त्य् एनं सर्वकामफलैः शुभैः । १.४७
te tṛptās tarpayanty enaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhaiḥ | 1.47
यः पुनः शक्तितो ऽन्वहम् अथवाङ्गिरसो ऽधीते स देवान् मेदसा पितॄंश् च मधुसर्पिर्भ्यां तर्पयति । यस् तु वाकोवाक्यं प्रश्नोत्तररूपं वेदवाक्यं, पुराणं ब्रह्मादि, चकारान् मानवादिधर्मशास्त्रं, नाराशंसीश् च रुद्रदैवत्यान् मन्त्रान्, गाथा यज्ञगाथेन्द्रगाथाद्याः, इतिहासान् महाभारतादीन्, विद्याश् च वारुणाद्याः, शक्तितो ऽअन्वहम् अधीते स मांसक्षीरौदनमधुसर्पिर्भिर् देवान् पितॄंश् च मधुसर्पिर्भ्यां तर्पयति ॥ १.४४ ॥
yaḥ punaḥ śaktito 'nvaham athavāṅgiraso 'dhīte sa devān medasā pitṝṃś ca madhusarpirbhyāṃ tarpayati | yas tu vākovākyaṃ praśnottararūpaṃ vedavākyaṃ, purāṇaṃ brahmādi, cakārān mānavādidharmaśāstraṃ, nārāśaṃsīś ca rudradaivatyān mantrān, gāthā yajñagāthendragāthādyāḥ, itihāsān mahābhāratādīn, vidyāś ca vāruṇādyāḥ, śaktito 'anvaham adhīte sa māṃsakṣīraudanamadhusarpirbhir devān pitṝṃś ca madhusarpirbhyāṃ tarpayati || 1.44 ||
१.४५ ॥ १.४६ ॥ ते पुनस् तृप्ताः सन्तो देवाः पितरश् च एनं स्वाध्यायकारिणं सर्वकामफलैः शुभैर् अनन्योपघातलक्षणैर् तर्पयन्ति ॥ १.४७ ॥
1.45 || 1.46 || te punas tṛptāḥ santo devāḥ pitaraś ca enaṃ svādhyāyakāriṇaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhair ananyopaghātalakṣaṇair tarpayanti || 1.47 ||
यं यम् ऋतुम् अधीते च तस्य तस्य आप्नुयात् फलम् ॥ १.४७ ॥
yaṃ yam ṛtum adhīte ca tasya tasya āpnuyāt phalam || 1.47 ||
त्रिर् वित्तपूर्णपृथिवीदानस्य फलम् अश्नुते । १.४८
trir vittapūrṇapṛthivīdānasya phalam aśnute | 1.48
तपसश् च परस्येह नित्यस्वाध्यायवान् द्विजः ॥ १.४८ ॥
tapasaś ca parasyeha nityasvādhyāyavān dvijaḥ || 1.48 ||
यस्य यस्य क्रतोः प्रतिपादकं वेदैकदेशम् अन्वहम् अधीते तस्य तस्य क्रतोः फलम् अवाप्नोति । तथा वित्तपूर्णायाः पृथिव्याः त्रिः त्रिवारं दानस्य यत् फलं परस्य तपसश् चान्द्रायणादेर् यत् फलं तद् अपि नित्यस्वाध्यायवान् आप्नोति । नित्यग्रहणं काम्यस्यापि सतो नित्यत्वज्ञापनार्थम् ॥ १.४७ ॥
yasya yasya kratoḥ pratipādakaṃ vedaikadeśam anvaham adhīte tasya tasya kratoḥ phalam avāpnoti | tathā vittapūrṇāyāḥ pṛthivyāḥ triḥ trivāraṃ dānasya yat phalaṃ parasya tapasaś cāndrāyaṇāder yat phalaṃ tad api nityasvādhyāyavān āpnoti | nityagrahaṇaṃ kāmyasyāpi sato nityatvajñāpanārtham || 1.47 ||
१.४८ ॥ एवं सामान्येन ब्रह्मचारिधर्मान् अभिधाय, अधुना नैष्ठिकस्य विशेषम् आह ।
1.48 || evaṃ sāmānyena brahmacāridharmān abhidhāya, adhunā naiṣṭhikasya viśeṣam āha |
नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेद् आचार्यसंनिधौ । १.४९
naiṣṭhiko brahmacārī tu vased ācāryasaṃnidhau | 1.49
तदभावे ऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरे ऽपि वा ॥ १.४९ ॥
tadabhāve 'sya tanaye patnyāṃ vaiśvānare 'pi vā || 1.49 ||
अनेन विधिना देहं साधयन् विजितेन्द्रियः । १.५०
anena vidhinā dehaṃ sādhayan vijitendriyaḥ | 1.50
ब्रह्मलोकम् अवाप्नोति न चेह जायते पुनः ॥ १.५० ॥
brahmalokam avāpnoti na ceha jāyate punaḥ || 1.50 ||
उक्तेन प्रकारेणात्मानं निष्ठा उत्क्रान्तिकालं नयतीति नैष्टिकः, स यावज्जीवम् आचार्यसमीपे वसेत् । न वेदग्रहणोत्तरकालं स्वतन्त्रो भवेत् । तदभावे तत्पुत्रसमीपे तदभावे तद्भार्यासमीपे तदभावे वैश्वानरे ऽपि । अनेन उक्तविधिना देहं साधयन् क्षपयन् विजितेन्द्रिय इन्द्रियजये विशेषप्रयत्नवान् ब्रह्मचारी ब्रह्मलोकम् अमृतत्वम् आप्नोति । न कदाचिद् इह पुनर् जायते ॥ १.४९ ॥
uktena prakāreṇātmānaṃ niṣṭhā utkrāntikālaṃ nayatīti naiṣṭikaḥ, sa yāvajjīvam ācāryasamīpe vaset | na vedagrahaṇottarakālaṃ svatantro bhavet | tadabhāve tatputrasamīpe tadabhāve tadbhāryāsamīpe tadabhāve vaiśvānare 'pi | anena uktavidhinā dehaṃ sādhayan kṣapayan vijitendriya indriyajaye viśeṣaprayatnavān brahmacārī brahmalokam amṛtatvam āpnoti | na kadācid iha punar jāyate || 1.49 ||
यः पुनर् वैवाह्यस् तस्य विवाहार्थं स्नानम् आह ।
yaḥ punar vaivāhyas tasya vivāhārthaṃ snānam āha |
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया । १.५१
gurave tu varaṃ dattvā snāyīta tadanujñayā | 1.51
वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्य् उभयम् एव वा ॥ १.५१ ॥
vedaṃ vratāni vā pāraṃ nītvā hy ubhayam eva vā || 1.51 ||
पूर्वोक्तेन न्यायेन वेदं मन्त्रब्राह्मणात्मकं व्रतानि ब्रह्मचारिधर्मान् अनुक्रान्तान् उभयं वा पारं नीत्वा समाप्य गुरवे पूर्वोक्ताय वरम् अभिलषितं यथाशक्ति दत्त्वा स्नायात् । अशक्तौ तदनुज्ञया अदत्तवरो ऽपि । एषां च पक्षाणां शक्तिकालाद्यपेक्षया व्यवस्था ॥ १.५१ ॥
pūrvoktena nyāyena vedaṃ mantrabrāhmaṇātmakaṃ vratāni brahmacāridharmān anukrāntān ubhayaṃ vā pāraṃ nītvā samāpya gurave pūrvoktāya varam abhilaṣitaṃ yathāśakti dattvā snāyāt | aśaktau tadanujñayā adattavaro 'pi | eṣāṃ ca pakṣāṇāṃ śaktikālādyapekṣayā vyavasthā || 1.51 ||
अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियम् उद्वहेत् । १.५२
aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ striyam udvahet | 1.52
अनन्यपूर्विकां कान्ताम् असपिण्डां यवीयसीम् ॥ १.५२ ॥
ananyapūrvikāṃ kāntām asapiṇḍāṃ yavīyasīm || 1.52 ||
अविप्लुतब्रह्मचर्यो ऽस्खलितब्रह्मचर्यः । लक्षण्यां बाह्याभ्यन्तरलक्षणैर् युक्तां । बाह्यानि तनुलोमकेशदशनाम् इत्यादीनि मनुनोक्तानि । आभ्यन्तराणि "अष्टौ पिण्डान् कृत्वा" इत्याद्याश्वलायनोक्तविधिना ज्ञातव्यानि । स्त्रियं नपुंसकत्वनिवृत्तये स्त्रीत्वेन परीक्षिताम् । अनन्यपूर्विकां दानेनोपभोगेन वा पुरुषान्तरापरिगृहीताम् । कान्तां कमनीयां वोदुर् मनोनयनानन्दकारिणीम्, "यस्यां मनश्चक्षुषोर् निर्बन्धस् तस्याम् ऋद्धिः" इत्य् आपस्तम्बस्मरणात् । एतच् च न्यूनाधिकाङ्गादिबाह्यदोषाभावे । असपिण्डां समान एकः पिण्डो देहो यस्याः सा सपिण्डा न सपिण्डा असपिण्डा ताम् । सपिण्डता च एकशरीरावयवान्वयेन भवति । तथाहि पुत्रस्य पितृशरीरावयवान्वयेन पित्रा सह । एवं पितामहादिभिर् अपि पितृद्वारेण तच्छरीरावयवान्वयात् । एवं मातृशरीरावयवान्वयेन मात्रा । तथा मातामहादिभिर् अपि मातृद्वारेण । तथा मातृष्वसृमातुलादिभिर् अपि एकशरीरावयवान्वयात् । तथा पितृव्यपितृष्वस्रादिभिर् अपि । तथा पत्या सह पत्न्या एकशरीरारम्भकतया । एवं भ्रातृभार्याणाम् अपि परस्परम् एकशरीरारब्धैः सहैकशरीरारम्भकत्वेन ।
aviplutabrahmacaryo 'skhalitabrahmacaryaḥ | lakṣaṇyāṃ bāhyābhyantaralakṣaṇair yuktāṃ | bāhyāni tanulomakeśadaśanām ityādīni manunoktāni | ābhyantarāṇi "aṣṭau piṇḍān kṛtvā" ityādyāśvalāyanoktavidhinā jñātavyāni | striyaṃ napuṃsakatvanivṛttaye strītvena parīkṣitām | ananyapūrvikāṃ dānenopabhogena vā puruṣāntarāparigṛhītām | kāntāṃ kamanīyāṃ vodur manonayanānandakāriṇīm, "yasyāṃ manaścakṣuṣor nirbandhas tasyām ṛddhiḥ" ity āpastambasmaraṇāt | etac ca nyūnādhikāṅgādibāhyadoṣābhāve | asapiṇḍāṃ samāna ekaḥ piṇḍo deho yasyāḥ sā sapiṇḍā na sapiṇḍā asapiṇḍā tām | sapiṇḍatā ca ekaśarīrāvayavānvayena bhavati | tathāhi putrasya pitṛśarīrāvayavānvayena pitrā saha | evaṃ pitāmahādibhir api pitṛdvāreṇa taccharīrāvayavānvayāt | evaṃ mātṛśarīrāvayavānvayena mātrā | tathā mātāmahādibhir api mātṛdvāreṇa | tathā mātṛṣvasṛmātulādibhir api ekaśarīrāvayavānvayāt | tathā pitṛvyapitṛṣvasrādibhir api | tathā patyā saha patnyā ekaśarīrārambhakatayā | evaṃ bhrātṛbhāryāṇām api parasparam ekaśarīrārabdhaiḥ sahaikaśarīrārambhakatvena |
एवं यत्र यत्र सपिण्डशब्दः तत्र तत्र साक्षात् परम्परया वा एकशरीरावयवान्वयो वेदितव्यः । यद्य् एवं मातामहादीनाम् अपि दशाहं शावम् आशौचं सपिण्डेषु विधीयते । इत्य् अविशेषेण प्राप्नोति । स्यात् एतद् यदि तत्र "प्रत्तानाम् इतरे कुर्युः" इत्यादिविशेषवचनं न स्यात् । अतश् च सपिण्डेषु यत्र विशेषवचनं नास्ति तत्र "दशाहं शावम् आशौचम्" इत्य् एतद् वचनम् अवतिष्टते । अवश्यं चैकशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यं वर्णनीयम् । "आत्मा हि यज्ञ आत्मनः" इत्यादिश्रुतेः, तथा "प्रजाम् अनु प्रजायसे" इति च, "स एवायं विरूढः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते" इत्य् आपस्तम्बवचनाच् च । तथा गर्भोपनिषदि "एतत् षाट्कौशिकं शरीरं त्रीणि पितृतस् त्रीणि मातृतो ऽस्थिस्नायुमज्जानः पितृतस् त्वङ्मांसरुधिराणि मातृतः" इति तत्र तत्रावयवान्वयप्रतिपादनात् । निर्वाप्यपिण्डान्वयेन तु सापिण्ड्ये (अङ्गीक्रियमाणे) मातृसंताने भ्रातृपितृव्यादिषु च सापिण्ड्यं न स्यात् । समुदायशक्त्यङ्गीकारेण रूढिपरिग्रहे ऽवयवशक्तिस् तत्र तत्रावगम्यमाना परित्यक्ता स्यात् । (सत्स्व् अवयवार्थेषु यो ऽन्यत्रार्थे प्रयुज्यते तत्रानन्यगतित्वेन समुदायः प्रसिद्धति ।
evaṃ yatra yatra sapiṇḍaśabdaḥ tatra tatra sākṣāt paramparayā vā ekaśarīrāvayavānvayo veditavyaḥ | yady evaṃ mātāmahādīnām api daśāhaṃ śāvam āśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate | ity aviśeṣeṇa prāpnoti | syāt etad yadi tatra "prattānām itare kuryuḥ" ityādiviśeṣavacanaṃ na syāt | ataś ca sapiṇḍeṣu yatra viśeṣavacanaṃ nāsti tatra "daśāhaṃ śāvam āśaucam" ity etad vacanam avatiṣṭate | avaśyaṃ caikaśarīrāvayavānvayena sāpiṇḍyaṃ varṇanīyam | "ātmā hi yajña ātmanaḥ" ityādiśruteḥ, tathā "prajām anu prajāyase" iti ca, "sa evāyaṃ virūḍhaḥ pratyakṣeṇopalabhyate" ity āpastambavacanāc ca | tathā garbhopaniṣadi "etat ṣāṭkauśikaṃ śarīraṃ trīṇi pitṛtas trīṇi mātṛto 'sthisnāyumajjānaḥ pitṛtas tvaṅmāṃsarudhirāṇi mātṛtaḥ" iti tatra tatrāvayavānvayapratipādanāt | nirvāpyapiṇḍānvayena tu sāpiṇḍye (aṅgīkriyamāṇe) mātṛsaṃtāne bhrātṛpitṛvyādiṣu ca sāpiṇḍyaṃ na syāt | samudāyaśaktyaṅgīkāreṇa rūḍhiparigrahe 'vayavaśaktis tatra tatrāvagamyamānā parityaktā syāt | (satsv avayavārtheṣu yo 'nyatrārthe prayujyate tatrānanyagatitvena samudāyaḥ prasiddhati |
) परम्परयैकशरीरावयवान्वयेन तु सापिण्ड्ये यथा नातिप्रसङ्गस् तथा वक्ष्यामः । यवीयसीं वयसा प्रमाणतश् च न्यूनां उद्वहेत् परिणयेत् स्वगृह्योक्तविधिना ॥ १.५२ ॥
) paramparayaikaśarīrāvayavānvayena tu sāpiṇḍye yathā nātiprasaṅgas tathā vakṣyāmaḥ | yavīyasīṃ vayasā pramāṇataś ca nyūnāṃ udvahet pariṇayet svagṛhyoktavidhinā || 1.52 ||
अरोगिणीं भातृमतीम् असमानार्षगोत्रजाम् । १.५३
arogiṇīṃ bhātṛmatīm asamānārṣagotrajām | 1.53
अरोगिणीम् अचिकित्सनीयव्याध्यनुपसृष्टाम् । भातृमतीं पुत्रिकाकरणशङ्कानिवृत्तये । अनेनापरिभाषितापि पुत्रिका भवतीति गम्यते । असमानार्षगोत्रजाम् ऋषेर् इदम् आर्षं नाम प्रवर इत्य् अर्थः । गोत्रं वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । आर्षं च गोत्रं च आर्षगोत्रे । समाने आर्षगोत्रे यस्यासौ समानार्षगोत्रस् तस्माज् जाता समानार्षगोत्रजा न समानार्षगोत्रजा असमानार्षगोत्रजा ताम् । गोत्रप्रवरौ च पृथक् पृथक् पर्युदासनिमित्तम् । तेनासमानार्षजाम् असमानगोत्रजाम् इति । तथा च "असमानप्रवरैर् विवाहः" इति गौतमः । तथा । असपिण्डा च या मातुर् असपिण्डा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥
arogiṇīm acikitsanīyavyādhyanupasṛṣṭām | bhātṛmatīṃ putrikākaraṇaśaṅkānivṛttaye | anenāparibhāṣitāpi putrikā bhavatīti gamyate | asamānārṣagotrajām ṛṣer idam ārṣaṃ nāma pravara ity arthaḥ | gotraṃ vaṃśaparamparāprasiddham | ārṣaṃ ca gotraṃ ca ārṣagotre | samāne ārṣagotre yasyāsau samānārṣagotras tasmāj jātā samānārṣagotrajā na samānārṣagotrajā asamānārṣagotrajā tām | gotrapravarau ca pṛthak pṛthak paryudāsanimittam | tenāsamānārṣajām asamānagotrajām iti | tathā ca "asamānapravarair vivāhaḥ" iti gautamaḥ | tathā | asapiṇḍā ca yā mātur asapiṇḍā ca yā pituḥ | sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune ||
इति मनुः । तथा मातृगोत्राम् अप्य् अपरिणेयां केचिद् इच्छन्ति, मातुलस्य सुताम् ऊढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
iti manuḥ | tathā mātṛgotrām apy apariṇeyāṃ kecid icchanti, mātulasya sutām ūḍhvā mātṛgotrāṃ tathaiva ca | samānapravarāṃ caiva gatvā cāndrāyaṇaṃ caret ||
इति प्रायश्चित्तस्मरणात् । अत्र च "असपिण्डाम्" इत्य् अनेन पितृष्वसृमातृष्वस्रादिदुहितृनिषेधः । तथा "असगोत्राम्" इत्य् अनेन असपिण्डाया अपि भिन्नसन्तानजायाः समानगोत्राया निषेधः । तथा "असमानप्रवराम्" इत्य् अनेन अप्य् असपिण्डाया असगोत्राया अपि समानप्रवराया निषेधः । तथा च "असपिण्डाम्" इत्य् एतत् सार्ववर्णिकं, सर्वत्र सापिण्ड्यसद्भावात् । "असमानार्षगोत्रजाम्" इत्य् एतत् त्रैवर्णिकविषयम् । यद्य् अपि राजन्यविशां प्रातिस्विकगोत्राभावात् प्रवराभावस् तथापि पुरोहितगोत्रप्रवरौ वेदितव्यौ । तथा च "यजमानस्यार्षेयान् प्रवृणीत" इत्य् उक्त्वा, "पौरोहित्यान् राजन्यविशां प्रवृणीते" इत्य् आह आश्वलायनः । सपिण्डासमानगोत्रासमानप्रवरासु भार्यात्वम् एव नोत्पद्यते । रोगिण्यादिषु तु भार्यात्वे उत्पन्ने ऽपि दृष्टविरोध एव ॥
iti prāyaścittasmaraṇāt | atra ca "asapiṇḍām" ity anena pitṛṣvasṛmātṛṣvasrādiduhitṛniṣedhaḥ | tathā "asagotrām" ity anena asapiṇḍāyā api bhinnasantānajāyāḥ samānagotrāyā niṣedhaḥ | tathā "asamānapravarām" ity anena apy asapiṇḍāyā asagotrāyā api samānapravarāyā niṣedhaḥ | tathā ca "asapiṇḍām" ity etat sārvavarṇikaṃ, sarvatra sāpiṇḍyasadbhāvāt | "asamānārṣagotrajām" ity etat traivarṇikaviṣayam | yady api rājanyaviśāṃ prātisvikagotrābhāvāt pravarābhāvas tathāpi purohitagotrapravarau veditavyau | tathā ca "yajamānasyārṣeyān pravṛṇīta" ity uktvā, "paurohityān rājanyaviśāṃ pravṛṇīte" ity āha āśvalāyanaḥ | sapiṇḍāsamānagotrāsamānapravarāsu bhāryātvam eva notpadyate | rogiṇyādiṣu tu bhāryātve utpanne 'pi dṛṣṭavirodha eva ||
"असपिण्डाम्" इत्य् अत्रैकशरीरावयवान्वयद्वारेण साक्षात् परम्परया वा सापिण्ड्यम् उक्तं तच् च सर्वत्र सर्वस्य यथाकथंचिद् अनादौ संसारे संभवति इत्य् अतिप्रसङ्ग इत्य् अत आह ।
"asapiṇḍām" ity atraikaśarīrāvayavānvayadvāreṇa sākṣāt paramparayā vā sāpiṇḍyam uktaṃ tac ca sarvatra sarvasya yathākathaṃcid anādau saṃsāre saṃbhavati ity atiprasaṅga ity ata āha |
पञ्चमात् सप्तमाद् ऊर्ध्वं मातृतः पितृतः तथा ॥ १.५३ ॥
pañcamāt saptamād ūrdhvaṃ mātṛtaḥ pitṛtaḥ tathā || 1.53 ||
मातृतो मातुः संताने पञ्चमाद् ऊर्ध्वं पितृतः पितुः संताने सप्तमाद् ऊर्ध्वं सापिण्ड्यं निवर्तत इति शेषः । अतश् चायं सपिण्डशब्दो ऽवयवशक्त्या सर्वत्र वर्तमानो ऽपि निर्मन्थ्यपङ्कजादिशब्दवन् नियतविषय एव । तथा च पित्रादयः षट् सपिण्डाः पुत्रादयश् च षड् आत्मा च सप्तमः संतानभेदे ऽपि यतः संतानभेदस् तम् आदाय गणयेद् यावत् सप्तम इति सर्वत्र योजनीयम् । तथा च मातरम् आरभ्य तत्पितृपितामहादिगणनायां पञ्चमसंतानवर्तिनी मातृतः पञ्चमीत्य् उपचर्यते । एवं पितरम् आरभ्य तत्पित्रादिगणनायां सप्तमपुर्षसंतानवर्तिनी पितृतः सप्तमीति । तथा च, भगिन्योर् भगिनीभ्रात्रोर् भ्रातृपुत्रीपितृव्ययोः । विवाहे ऽव्यादिभूतत्वाच् छाखाभेदो ऽवगण्यते ॥
mātṛto mātuḥ saṃtāne pañcamād ūrdhvaṃ pitṛtaḥ pituḥ saṃtāne saptamād ūrdhvaṃ sāpiṇḍyaṃ nivartata iti śeṣaḥ | ataś cāyaṃ sapiṇḍaśabdo 'vayavaśaktyā sarvatra vartamāno 'pi nirmanthyapaṅkajādiśabdavan niyataviṣaya eva | tathā ca pitrādayaḥ ṣaṭ sapiṇḍāḥ putrādayaś ca ṣaḍ ātmā ca saptamaḥ saṃtānabhede 'pi yataḥ saṃtānabhedas tam ādāya gaṇayed yāvat saptama iti sarvatra yojanīyam | tathā ca mātaram ārabhya tatpitṛpitāmahādigaṇanāyāṃ pañcamasaṃtānavartinī mātṛtaḥ pañcamīty upacaryate | evaṃ pitaram ārabhya tatpitrādigaṇanāyāṃ saptamapurṣasaṃtānavartinī pitṛtaḥ saptamīti | tathā ca, bhaginyor bhaginībhrātror bhrātṛputrīpitṛvyayoḥ | vivāhe 'vyādibhūtatvāc chākhābhedo 'vagaṇyate ||
यद्य् अपि वसिष्ठेन उक्तं । पञ्चमीं सप्तमीं चैव मातृतः पितृतः तथा । इति । त्रीन् अतीत्य मातृतः पञ्चातीत्य च पितृतः । इति च पैठीनसिना, तद् अप्य् अर्वाङ् निषेधार्थं न पुनस् तत्प्राप्त्यर्थम् इति सर्वस्मृतीनाम् अविरोधः । एतच् च समानजातीये द्रष्टव्यम् । विजातीवे तु विशेषः । यथाह शङ्खः । यद्य् एकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः प्र्थग्जनाः । एकपिण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस् त्व् आवर्तते त्रिषु ॥
yady api vasiṣṭhena uktaṃ | pañcamīṃ saptamīṃ caiva mātṛtaḥ pitṛtaḥ tathā | iti | trīn atītya mātṛtaḥ pañcātītya ca pitṛtaḥ | iti ca paiṭhīnasinā, tad apy arvāṅ niṣedhārthaṃ na punas tatprāptyartham iti sarvasmṛtīnām avirodhaḥ | etac ca samānajātīye draṣṭavyam | vijātīve tu viśeṣaḥ | yathāha śaṅkhaḥ | yady ekajātā bahavaḥ pṛthakkṣetrāḥ prthagjanāḥ | ekapiṇḍāḥ pṛthakśaucāḥ piṇḍas tv āvartate triṣu ||
एकस्माद् ब्राह्मणादेर् जाताः एकजाताः । पृथक्क्षेत्राः भिन्नजातीयासु भिन्नासु स्त्रीषु जाताः । पृथग्जनाः समानजातीयासु भिन्नासु स्त्रीषु जातास् ते एकपिण्डाः किं तु पृथक्शौचाः । पृथक्शौचम् आशौचप्रकरणे वक्ष्यामः । पिण्डस् त्व् आवर्तते त्रिषु त्रिपुरुषम् एव सापिण्ड्यम् इति ॥ १.५३ ॥
ekasmād brāhmaṇāder jātāḥ ekajātāḥ | pṛthakkṣetrāḥ bhinnajātīyāsu bhinnāsu strīṣu jātāḥ | pṛthagjanāḥ samānajātīyāsu bhinnāsu strīṣu jātās te ekapiṇḍāḥ kiṃ tu pṛthakśaucāḥ | pṛthakśaucam āśaucaprakaraṇe vakṣyāmaḥ | piṇḍas tv āvartate triṣu tripuruṣam eva sāpiṇḍyam iti || 1.53 ||
दशपूरुषविख्याताच् छ्रोत्रियाणां महाकुलात् । १.५४
daśapūruṣavikhyātāc chrotriyāṇāṃ mahākulāt | 1.54
पुरुषा एव पूरुषाः, दशभिः पुरुषैर् मातृतः पञ्चभिः पितृतः पञ्चभिर् विख्यातं यत्कुलं तस्मात् । श्रोत्रियाणाम् अधीतवेदानाम् । अध्ययनम् उपलक्षणं श्रुताध्ययनसंपन्नानाम् । महच् च तत् कुलं च महाकुलं पुत्रपौत्रपशुदासीग्रामादिसमृद्धं, तस्मात् कन्यका आहर्तव्येति नियम्यते ॥
puruṣā eva pūruṣāḥ, daśabhiḥ puruṣair mātṛtaḥ pañcabhiḥ pitṛtaḥ pañcabhir vikhyātaṃ yatkulaṃ tasmāt | śrotriyāṇām adhītavedānām | adhyayanam upalakṣaṇaṃ śrutādhyayanasaṃpannānām | mahac ca tat kulaṃ ca mahākulaṃ putrapautrapaśudāsīgrāmādisamṛddhaṃ, tasmāt kanyakā āhartavyeti niyamyate ||
स्फीताद् अपि न संचारिरोगदोषसमन्वितात् ॥ १.५४ ॥
sphītād api na saṃcārirogadoṣasamanvitāt || 1.54 ||
संचारिणो रोगाः श्वित्रकुष्टापस्मारप्रभृतयः शुक्रशोणितद्वारेणानुप्रविशन्तो दोषाः । पुनः हीनक्रियनिःपौरुषत्वादयो मनुनोक्ताः । एतैः समन्वितात् स्फीताद् अपि पूर्वोक्तान् महाकुलाद् अपि नाहर्तव्या ॥ १.५४ ॥
saṃcāriṇo rogāḥ śvitrakuṣṭāpasmāraprabhṛtayaḥ śukraśoṇitadvāreṇānupraviśanto doṣāḥ | punaḥ hīnakriyaniḥpauruṣatvādayo manunoktāḥ | etaiḥ samanvitāt sphītād api pūrvoktān mahākulād api nāhartavyā || 1.54 ||
एवं कन्याग्रहणनियमम् उक्त्वा, कन्यादाने वरनियमम् आह ।
evaṃ kanyāgrahaṇaniyamam uktvā, kanyādāne varaniyamam āha |
एतैर् एव गुणैर् युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः । १.५५
etair eva guṇair yuktaḥ savarṇaḥ śrotriyo varaḥ | 1.55
यत्नात् परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमान् जनप्रियः ॥ १.५५ ॥
yatnāt parīkṣitaḥ puṃstve yuvā dhīmān janapriyaḥ || 1.55 ||
एतैर् एव पूर्वोक्तैर् गुणैर् युक्तो दोषैश् च वर्जितो वरो भवति । तस्यायम् अपरो विशेषः । सवर्ण उत्कृष्टो वा न हीनवर्णः । श्रोत्रियः स्वयं च श्रुताध्ययनसंपन्नः । यत्नात् प्रयत्नेन पुंस्त्वे परीक्षितः । परीक्षोपायश् च नारदेन दर्शितः । यस्याप्सु प्लवते बीजं ह्लादि मूत्रं च फेनिलम् । पुमान् स्याल् लक्षणैः एतैर् विपरीतैस् तु षण्डकः ॥
etair eva pūrvoktair guṇair yukto doṣaiś ca varjito varo bhavati | tasyāyam aparo viśeṣaḥ | savarṇa utkṛṣṭo vā na hīnavarṇaḥ | śrotriyaḥ svayaṃ ca śrutādhyayanasaṃpannaḥ | yatnāt prayatnena puṃstve parīkṣitaḥ | parīkṣopāyaś ca nāradena darśitaḥ | yasyāpsu plavate bījaṃ hlādi mūtraṃ ca phenilam | pumān syāl lakṣaṇaiḥ etair viparītais tu ṣaṇḍakaḥ ||
इति । युवा न वृद्धः । धीमान् लौकिकवैदिकव्यवहारेषु निपुणमतिः । जनप्रियः स्मितपूर्वमृद्वभिभाषणादिभिर् अनुत्तरक्तजनः ॥ १.५५ ॥
iti | yuvā na vṛddhaḥ | dhīmān laukikavaidikavyavahāreṣu nipuṇamatiḥ | janapriyaḥ smitapūrvamṛdvabhibhāṣaṇādibhir anuttaraktajanaḥ || 1.55 ||
रतिपुत्रधर्मार्थत्वेन विवाहस् त्रिविधः । तत्र पुत्रार्थो द्विविधः नित्यः काम्यश् च । तत्र नित्ये प्रजार्थे "सवर्णः श्रोत्रियो वरः" इत्य् अनेन सवर्णा मुख्या दर्शिता । इदनीं काम्ये नित्यसंयोगे चानुकल्पो वक्तव्य इत्य् अत आह ।
ratiputradharmārthatvena vivāhas trividhaḥ | tatra putrārtho dvividhaḥ nityaḥ kāmyaś ca | tatra nitye prajārthe "savarṇaḥ śrotriyo varaḥ" ity anena savarṇā mukhyā darśitā | idanīṃ kāmye nityasaṃyoge cānukalpo vaktavya ity ata āha |
यद् उच्यते द्विजातीनां शूद्राद् दारोपसंग्रहः । १.५६
yad ucyate dvijātīnāṃ śūdrād dāropasaṃgrahaḥ | 1.56
नैतन् मम मतं यस्मात् तत्रायं जायते स्वयम् ॥ १.५६
naitan mama mataṃ yasmāt tatrāyaṃ jāyate svayam || 1.56
यद् उच्यते । सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतस् तु प्रवृत्तानाम् इमाः स्युः क्रमशो ऽवराः ॥
yad ucyate | savarṇāgre dvijātīnāṃ praśastā dārakarmaṇi | kāmatas tu pravṛttānām imāḥ syuḥ kramaśo 'varāḥ ||
इत्य् उपक्रम्य । ब्राह्मणस्य चतस्रो भार्याः क्षत्रियस्य तिस्रो वैश्यस्य द्वे इति द्विजातीनां शूद्रावेदनम् इति, न एतद् याज्ञवल्क्यस्य मतम् । यस्माद् अयं द्विजातिस् तत्र स्वयं जायते, "तज् जाया जाया भवति यद् अस्यां जायते पुनः" इति श्रुतेः । अत्र च तत्रायं जायते स्वयम् इति हेतुं वदता नैत्यकपुत्रोत्पादनाय काम्यपुत्रोत्पादनाय वा प्रवृत्तस्य शूद्रापरिणयननिषेधं कुर्वता नैत्यकपुत्रोत्पादनानुकल्पे काम्ये च पुत्रोपादने ब्राह्मणस्य क्षत्रियावैश्ये क्षत्रियस्य च वैश्या भार्यानुज्ञाता भवति ॥ १.५६ ॥
ity upakramya | brāhmaṇasya catasro bhāryāḥ kṣatriyasya tisro vaiśyasya dve iti dvijātīnāṃ śūdrāvedanam iti, na etad yājñavalkyasya matam | yasmād ayaṃ dvijātis tatra svayaṃ jāyate, "taj jāyā jāyā bhavati yad asyāṃ jāyate punaḥ" iti śruteḥ | atra ca tatrāyaṃ jāyate svayam iti hetuṃ vadatā naityakaputrotpādanāya kāmyaputrotpādanāya vā pravṛttasya śūdrāpariṇayananiṣedhaṃ kurvatā naityakaputrotpādanānukalpe kāmye ca putropādane brāhmaṇasya kṣatriyāvaiśye kṣatriyasya ca vaiśyā bhāryānujñātā bhavati || 1.56 ||
इदानीं रतिकामस्योत्पन्नपुत्रस्य वा विनष्टभार्यस्याश्रमान्तरानधिकारिणो गृहस्थाश्रमावस्थामात्राभिकाङ्क्षिणः परिणयनक्रमम् आह ।
idānīṃ ratikāmasyotpannaputrasya vā vinaṣṭabhāryasyāśramāntarānadhikāriṇo gṛhasthāśramāvasthāmātrābhikāṅkṣiṇaḥ pariṇayanakramam āha |
तिस्रो वर्णानुपूर्व्येण द्वे तथैका यथाक्रमम् । १.५७
tisro varṇānupūrvyeṇa dve tathaikā yathākramam | 1.57
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूद्रजन्मनः ॥ १.५७ ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhāryā svā śūdrajanmanaḥ || 1.57 ||
वर्णक्रमेण ब्राह्मणस्य तिस्रो भार्याः, क्षत्रियस्य द्वे, वैश्यस्य एका, शूद्रस्य तु स्वा एव भार्या भवति । सवर्णा पुनः सर्वेषां मुख्या स्थितैव । पूर्वस्याः पूर्वस्या अभावे उत्तरोत्तरा भवति । अयम् एव च क्रमो नैत्यकानुकल्पे काम्य च पुत्रोत्पादनविधौ । अतश् च यच् छूद्रापुत्रस्य पुत्रमध्ये परिगणनं विभागसंकीर्तनं च, तथा "विप्रान् मूर्धावसिक्तो हि" इत्य् उपक्रम्य, "विन्नास्व् एष विधिः स्मृतः" इति च तद् रतिकामस्याश्रममात्राभिकाङ्क्षिणो वा नान्तरीयकतयोत्पन्नस्य ॥ १.५७ ॥
varṇakrameṇa brāhmaṇasya tisro bhāryāḥ, kṣatriyasya dve, vaiśyasya ekā, śūdrasya tu svā eva bhāryā bhavati | savarṇā punaḥ sarveṣāṃ mukhyā sthitaiva | pūrvasyāḥ pūrvasyā abhāve uttarottarā bhavati | ayam eva ca kramo naityakānukalpe kāmya ca putrotpādanavidhau | ataś ca yac chūdrāputrasya putramadhye parigaṇanaṃ vibhāgasaṃkīrtanaṃ ca, tathā "viprān mūrdhāvasikto hi" ity upakramya, "vinnāsv eṣa vidhiḥ smṛtaḥ" iti ca tad ratikāmasyāśramamātrābhikāṅkṣiṇo vā nāntarīyakatayotpannasya || 1.57 ||
ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता । १.५८
brāhmo vivāha āhūya dīyate śaktyalaṃkṛtā | 1.58
तज्जः पुनात्य् उभयतः पुरुषान् एकविंशतिम् ॥ १.५८ ॥
tajjaḥ punāty ubhayataḥ puruṣān ekaviṃśatim || 1.58 ||
स ब्रह्मभिधानो विवाहः यस्मिन्न् उक्तलक्षणाय वरायाहूय यथाशक्त्यलंकृता कन्या दीयते उदकपूर्वकं, तस्यां जातः पुत्र उभयतः पित्रादीन् दश पुत्रादींश् च दश आत्मानं चैकविंशं पुनाति सद्वृत्तश् चेत् ॥ १.५८ ॥
sa brahmabhidhāno vivāhaḥ yasminn uktalakṣaṇāya varāyāhūya yathāśaktyalaṃkṛtā kanyā dīyate udakapūrvakaṃ, tasyāṃ jātaḥ putra ubhayataḥ pitrādīn daśa putrādīṃś ca daśa ātmānaṃ caikaviṃśaṃ punāti sadvṛttaś cet || 1.58 ||
यज्ञस्थऋत्विजे दैव आदायार्षस् तु गोद्वयम् । १.५९
yajñasthaṛtvije daiva ādāyārṣas tu godvayam | 1.59
चतुर्दश प्रथमजः पुनात्य् उत्तरजश् च षट् ॥ १.५९ ॥
caturdaśa prathamajaḥ punāty uttarajaś ca ṣaṭ || 1.59 ||
स दैवो विवाहो यस्मिन् यज्ञानुष्ठाने वितते ऋत्विजे शक्त्यालंकृता कन्या दीयते । यत्र पुनर् गोमिथुनम् आदाय कन्या दीयते स आर्षः । प्रथमजो दैवविवाहजश् चतुर्दश पुनाति सप्तावरान् सप्तपरान् । उत्तरज आर्षविवाहजः षट् पुनाति त्रीन् पूर्वान् त्रीन् परान् ॥ १.५९ ॥
sa daivo vivāho yasmin yajñānuṣṭhāne vitate ṛtvije śaktyālaṃkṛtā kanyā dīyate | yatra punar gomithunam ādāya kanyā dīyate sa ārṣaḥ | prathamajo daivavivāhajaś caturdaśa punāti saptāvarān saptaparān | uttaraja ārṣavivāhajaḥ ṣaṭ punāti trīn pūrvān trīn parān || 1.59 ||
इत्य् उक्त्वा चरतां धर्मं सह या दीयते ऽर्थिने । १.६०
ity uktvā caratāṃ dharmaṃ saha yā dīyate 'rthine | 1.60
स कायः पावयेत् तज्जः षट् षड् वंस्यान् सहात्मना ॥ १.६० ॥
sa kāyaḥ pāvayet tajjaḥ ṣaṭ ṣaḍ vaṃsyān sahātmanā || 1.60 ||
सह धर्मं चरताम् इति परिभाष्य कन्यादानं स प्राजापत्यः । "तज्जः षट् पूर्वान् षट् परान् आत्मना सह" इत्य् एवं त्रयोदश पुनाति ॥ १.६० ॥
saha dharmaṃ caratām iti paribhāṣya kanyādānaṃ sa prājāpatyaḥ | "tajjaḥ ṣaṭ pūrvān ṣaṭ parān ātmanā saha" ity evaṃ trayodaśa punāti || 1.60 ||
आसुरो द्रविणादानाद् गान्धर्वः समयान् मिथः ।१.६१
āsuro draviṇādānād gāndharvaḥ samayān mithaḥ |1.61
राक्षसो युद्धहरणात् पैसाचः कन्यकाछलात् ॥ १.६१ ॥
rākṣaso yuddhaharaṇāt paisācaḥ kanyakāchalāt || 1.61 ||
आसुरः पुनर् द्रविणादानात् । गान्धरवस् तु परस्परानुरागेण भवति । राक्षसो युद्धेनापहरणात् । पैशाचस् तु कन्यकाछलात् छलेन छद्मना स्वापाद्यवस्थास्व् अपहरणात् ॥ १.६१ ॥
āsuraḥ punar draviṇādānāt | gāndharavas tu parasparānurāgeṇa bhavati | rākṣaso yuddhenāpaharaṇāt | paiśācas tu kanyakāchalāt chalena chadmanā svāpādyavasthāsv apaharaṇāt || 1.61 ||
पाणिर् ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात् क्षत्रिया शरम् । १.६२
pāṇir grāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīyāt kṣatriyā śaram | 1.62
वैश्या प्रतोदम् आदद्याद् वेदने त्व् अग्रजन्मनः ॥ १.६२ ॥
vaiśyā pratodam ādadyād vedane tv agrajanmanaḥ || 1.62 ||
सवर्णासु विवाहे स्वगृह्योक्तविधिना पाणिर् एव ग्राह्यः । क्षत्रियकन्या तु शरं गृणीयात् । वैश्या प्रतोदम् आदद्यात् । उत्कृष्टवेदने शुद्रा पुनर् वसनस्य दशाम् । यथाह मनुः । वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने इति ॥
savarṇāsu vivāhe svagṛhyoktavidhinā pāṇir eva grāhyaḥ | kṣatriyakanyā tu śaraṃ gṛṇīyāt | vaiśyā pratodam ādadyāt | utkṛṣṭavedane śudrā punar vasanasya daśām | yathāha manuḥ | vasanasya daśā grāhyā śūdrayotkṛṣṭavedane iti ||
पिता पितमहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । १.६३
pitā pitamaho bhrātā sakulyo jananī tathā | 1.63
कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ॥ १.६३ ॥
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ || 1.63 ||
अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्याम् ऋताव् ऋतौ । १.६४
aprayacchan samāpnoti bhrūṇahatyām ṛtāv ṛtau | 1.64
गम्यं त्व् अभावे दातॄणां कन्या कुर्यात् स्वयंवरम् ॥ १.६४ ॥
gamyaṃ tv abhāve dātṝṇāṃ kanyā kuryāt svayaṃvaram || 1.64 ||
एतेषां पित्रादीनां पूर्वस्य पूर्वस्याभावे परः परः कन्याप्रदः प्रकृतिस्थश् चेत्, यद्य् उन्मादादिदोषवान् न भवति । अतो यस्याधिकारः सो ऽप्रयच्छन् भ्रूणहत्याम् ऋताव् ऋताव् आप्नोति । एतच् चोक्तलक्षणवरसंभवे वेदितव्यम् । यदा पुनर् दातॄणाम् अभावस् तदा कन्यैव गम्यं गमनार्हम् उक्तलक्षणं वरं स्वयम् एव वरयेत् ॥ १.६३ ॥
eteṣāṃ pitrādīnāṃ pūrvasya pūrvasyābhāve paraḥ paraḥ kanyāpradaḥ prakṛtisthaś cet, yady unmādādidoṣavān na bhavati | ato yasyādhikāraḥ so 'prayacchan bhrūṇahatyām ṛtāv ṛtāv āpnoti | etac coktalakṣaṇavarasaṃbhave veditavyam | yadā punar dātṝṇām abhāvas tadā kanyaiva gamyaṃ gamanārham uktalakṣaṇaṃ varaṃ svayam eva varayet || 1.63 ||
सकृत् प्रदीयते कन्या हरंस् तां चौरदण्डभाक् । १.६५
sakṛt pradīyate kanyā haraṃs tāṃ cauradaṇḍabhāk | 1.65
सकृद् एव कन्या प्रदीयते इति शास्त्रनियमः । अतस् तां दत्त्वा अपहरन् कन्यां चौरवद् दण्ड्यः ।
sakṛd eva kanyā pradīyate iti śāstraniyamaḥ | atas tāṃ dattvā apaharan kanyāṃ cauravad daṇḍyaḥ |
एवं सर्वत्र प्रतिषेधे प्राप्ते ऽपवादम् आह ।
evaṃ sarvatra pratiṣedhe prāpte 'pavādam āha |
दत्ताम् अपि हरेत् पूर्वाच् छ्रेयांश् चेद् वर आव्रजेत् ॥ १.६५ ॥
dattām api haret pūrvāc chreyāṃś ced vara āvrajet || 1.65 ||
यदि पूर्वस्माद् वराच् छ्रेयान् विद्याभिजनाद्यतिशययुक्तो वर आगच्छति पूर्वस्य च पातकयोगो दुर्वृत्तत्वं वा तदा दत्ताम् अपि हरेत् । एतच् च सप्तमपदात् प्राग् द्रष्टव्यम् ॥ १.६५ ॥
yadi pūrvasmād varāc chreyān vidyābhijanādyatiśayayukto vara āgacchati pūrvasya ca pātakayogo durvṛttatvaṃ vā tadā dattām api haret | etac ca saptamapadāt prāg draṣṭavyam || 1.65 ||
अनाख्याय ददद् दोषं दण्ड्य उत्तमसाहसम् । १.६६
anākhyāya dadad doṣaṃ daṇḍya uttamasāhasam | 1.66
अदुष्टां तु त्यजन् दण्ड्यो दूषयंस् तु मृषा शतम् ॥ १.६६ ॥
aduṣṭāṃ tu tyajan daṇḍyo dūṣayaṃs tu mṛṣā śatam || 1.66 ||
यः पुनश् चक्षुर्ग्राह्यं दोषम् अनाख्याय कन्यां प्रयच्छति, असाव् उत्तमसाहसं दण्ड्यः । उत्तमसाहसं च वक्ष्यते । अदुष्टां तु प्रतिगृह्य त्यजन्न् उत्तमसाहसम् एव दण्ड्यः । यः पुनर् विवाहात् प्राग् एव द्वेषादिना असद्भिर् दोषैर् दीर्घरोगादिभिः कन्यां दूषयति स पणानां वक्ष्यमाणलक्षणानां शतं दण्ड्यः ॥ १.६६ ॥
yaḥ punaś cakṣurgrāhyaṃ doṣam anākhyāya kanyāṃ prayacchati, asāv uttamasāhasaṃ daṇḍyaḥ | uttamasāhasaṃ ca vakṣyate | aduṣṭāṃ tu pratigṛhya tyajann uttamasāhasam eva daṇḍyaḥ | yaḥ punar vivāhāt prāg eva dveṣādinā asadbhir doṣair dīrgharogādibhiḥ kanyāṃ dūṣayati sa paṇānāṃ vakṣyamāṇalakṣaṇānāṃ śataṃ daṇḍyaḥ || 1.66 ||
"अनन्यपूर्विकाम्" इत्य् अत्रानन्यपूर्वा परिणेयोक्ता, तत्रान्यपूर्वा कीदृशीत्य् आह ।
"ananyapūrvikām" ity atrānanyapūrvā pariṇeyoktā, tatrānyapūrvā kīdṛśīty āha |
अक्षता च क्षता चैव पुनर्भूः संस्कृता पुनः । १.६७
akṣatā ca kṣatā caiva punarbhūḥ saṃskṛtā punaḥ | 1.67
स्वैरिणी या पतिं हित्वा सवर्णं कामतः श्रयेत् ॥ १.६७ ॥
svairiṇī yā patiṃ hitvā savarṇaṃ kāmataḥ śrayet || 1.67 ||
अन्यपूर्वा द्विविधा पुनर्भूः स्वैरिणी चेति । पुनर्भूर् अपि द्विविधा क्षता चाक्षता च । तत्र क्षता संस्कारात् प्राग् एव पुरुषसंबन्धदूषिता । अक्षता पुनः संस्कारदूषिता । या पुनः कौमारे पतिं त्यक्त्वा कामतः सवर्णम् आश्रयति सा स्वैरिणीति ॥ १.६७ ॥
anyapūrvā dvividhā punarbhūḥ svairiṇī ceti | punarbhūr api dvividhā kṣatā cākṣatā ca | tatra kṣatā saṃskārāt prāg eva puruṣasaṃbandhadūṣitā | akṣatā punaḥ saṃskāradūṣitā | yā punaḥ kaumāre patiṃ tyaktvā kāmataḥ savarṇam āśrayati sā svairiṇīti || 1.67 ||
एवं सर्वप्रकारेणान्यपूर्वापर्युदासे प्राप्ते विशेषम् आह ।
evaṃ sarvaprakāreṇānyapūrvāparyudāse prāpte viśeṣam āha |
आपुत्रां गुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया । १.६८
āputrāṃ gurvanujñāto devaraḥ putrakāmyayā | 1.68
सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋताव् इयात् ॥ १.६८ ॥
sapiṇḍo vā sagotro vā ghṛtābhyakta ṛtāv iyāt || 1.68 ||
आ गर्भसंभवाद् गच्छेत् पतितस् त्व् अन्यथा भवेत् । १.६९
ā garbhasaṃbhavād gacchet patitas tv anyathā bhavet | 1.69
अनेन विधिना जातः क्षेत्रजो ऽस्य भवेत् सुतः ॥ १.६९ ॥
anena vidhinā jātaḥ kṣetrajo 'sya bhavet sutaḥ || 1.69 ||
अपुत्राम् अलब्धपुत्रां पित्रादिभिः पुत्रार्थम् अनुज्ञातो देवरो भर्तुः कनीयान् भ्राता सपिण्डो वा उक्तलक्षणः सगोत्रः वा । एतेषां पूर्वस्याभावे परः परः घृताभ्यक्तसर्वाङ्गः ऋताव् एव वक्ष्यमाणलक्षणे इयाद् गच्छेद् आ गर्भोत्पत्तेः । ऊर्ध्वं पुनर् गच्छन् अन्येन वा प्रकारेण तदा पतितो भवति । अनेन विधिनोत्पन्नः पूर्वपरिणेतुः क्षेत्रजः पुत्रो भवेत् । एतच् च वाग्दत्ताविषयम् इत्य् आचार्याः, यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । ताम् अनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥
aputrām alabdhaputrāṃ pitrādibhiḥ putrārtham anujñāto devaro bhartuḥ kanīyān bhrātā sapiṇḍo vā uktalakṣaṇaḥ sagotraḥ vā | eteṣāṃ pūrvasyābhāve paraḥ paraḥ ghṛtābhyaktasarvāṅgaḥ ṛtāv eva vakṣyamāṇalakṣaṇe iyād gacched ā garbhotpatteḥ | ūrdhvaṃ punar gacchan anyena vā prakāreṇa tadā patito bhavati | anena vidhinotpannaḥ pūrvapariṇetuḥ kṣetrajaḥ putro bhavet | etac ca vāgdattāviṣayam ity ācāryāḥ, yasyā mriyeta kanyāyā vācā satye kṛte patiḥ | tām anena vidhānena nijo vindeta devaraḥ ||
हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम् । १.७०
hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm | 1.70
परिभूताम् अधःशय्यां वासयेद् व्यभिचारिणीम् ॥ १.७० ॥
paribhūtām adhaḥśayyāṃ vāsayed vyabhicāriṇīm || 1.70 ||
या व्यभिचरति तां हृताधिकारां भृत्यभरणाद्यधिकाररहितां । मलिनां अञ्जनाभ्यञ्जनशुभ्रवस्त्राभरणशून्यां । पिण्डमात्रोपजीविनीं प्राणयात्रामात्रभोजनां । धिक्कारादिभिः परिभूतां भूतलशायिनीं स्ववेश्मन्य् एव वासयेत् । वैराग्यजननार्थं न पुनः शुद्ध्यर्थम्, यत् पुंसः परदारेषु तच् चैनां चारयेत् व्रतम् । इति पृथक्प्रायश्चित्तोपदेशात् ॥ १.७० ॥
yā vyabhicarati tāṃ hṛtādhikārāṃ bhṛtyabharaṇādyadhikārarahitāṃ | malināṃ añjanābhyañjanaśubhravastrābharaṇaśūnyāṃ | piṇḍamātropajīvinīṃ prāṇayātrāmātrabhojanāṃ | dhikkārādibhiḥ paribhūtāṃ bhūtalaśāyinīṃ svaveśmany eva vāsayet | vairāgyajananārthaṃ na punaḥ śuddhyartham, yat puṃsaḥ paradāreṣu tac caināṃ cārayet vratam | iti pṛthakprāyaścittopadeśāt || 1.70 ||
तस्या अल्पप्रायश्चित्तार्थम् अर्थवादम् आह ।
tasyā alpaprāyaścittārtham arthavādam āha |
सोमः शौचं ददव् आसां गन्धर्वश् च शुभां गिरम् । १.७१
somaḥ śaucaṃ dadav āsāṃ gandharvaś ca śubhāṃ giram | 1.71
पावकः सर्वमेध्यत्वं मेध्या वै योषितो ह्य् अतः ॥ १.७१ ॥
pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃ medhyā vai yoṣito hy ataḥ || 1.71 ||
परिणयनात् पूर्वं सोमगन्धर्ववह्नयः स्त्रीर् भुक्त्वा यथाक्रमं तासां शौचमधुरवचनसर्वमेध्यत्वानि दत्तवन्तः । तस्मात् स्त्रियः सर्वत्र स्पर्शालिङ्गनादिषु मेध्याः शुद्धाः स्मृताः ॥ १.७१ ॥
pariṇayanāt pūrvaṃ somagandharvavahnayaḥ strīr bhuktvā yathākramaṃ tāsāṃ śaucamadhuravacanasarvamedhyatvāni dattavantaḥ | tasmāt striyaḥ sarvatra sparśāliṅganādiṣu medhyāḥ śuddhāḥ smṛtāḥ || 1.71 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).