उपपीठविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । अधिष्ठानोन्नते देशे चोपपीठं हि संश्रितम् ॥ १ ॥
upapīṭhavidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā | adhiṣṭhānonnate deśe copapīṭhaṃ hi saṃśritam || 1 ||
अध्यायः ११ · उपपीठविधानम्
upapīṭhavidhānam
A chapter of the Manasara.
77 versesSanskrit with transliteration
उपपीठविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । अधिष्ठानोन्नते देशे चोपपीठं हि संश्रितम् ॥ १ ॥
upapīṭhavidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā | adhiṣṭhānonnate deśe copapīṭhaṃ hi saṃśritam || 1 ||
एते तत्त्वमधिष्ठानं तुङ्गं तच्चतुरंशकतम् । विभजेत्त्वादिमांशेन एकैकांशं विवर्धनात् ॥ २ ॥
ete tattvamadhiṣṭhānaṃ tuṅgaṃ taccaturaṃśakatam | vibhajettvādimāṃśena ekaikāṃśaṃ vivardhanāt || 2 ||
तदष्टांशावसानं स्याज्जन्मादिपट्टिकान्तिकम् । एवं हि चोपपीथोच्चं नवभिर्भेदमीरितम् ॥ ३ ॥
tadaṣṭāṃśāvasānaṃ syājjanmādipaṭṭikāntikam | evaṃ hi copapīthoccaṃ navabhirbhedamīritam || 3 ||
अथवा द्वादशान्तं वा मध्यभूम्यन्तिकम् क्रमात् । अथवा क्षुद्र हर्म्ये तु चतुर्भागांशमुन्नतम् ॥ ४ ॥
athavā dvādaśāntaṃ vā madhyabhūmyantikam kramāt | athavā kṣudra harmye tu caturbhāgāṃśamunnatam || 4 ||
द्विभागं वा त्रिभागं वा चतुर्भागमथापि वा । पञ्चादशोदयं वापि रिन्तिकादिशरोन्नतम् ॥ ५ ॥
dvibhāgaṃ vā tribhāgaṃ vā caturbhāgamathāpi vā | pañcādaśodayaṃ vāpi rintikādiśaronnatam || 5 ||
अथवा मध्यहर्म्ये तु द्विभागं वा त्रिभागिकम् । चतुर्भागं पञ्चभागं षड्भागावसानकम् ॥ ६ ॥
athavā madhyaharmye tu dvibhāgaṃ vā tribhāgikam | caturbhāgaṃ pañcabhāgaṃ ṣaḍbhāgāvasānakam || 6 ||
शान्तिकं सर्वभूम्यन्तं पञ्चधोत्तुङ्गमीरितम् । अथवा मुख्यहर्म्ये तु त्रयं वा चतुरंशकम् ॥ ७ ॥
śāntikaṃ sarvabhūmyantaṃ pañcadhottuṅgamīritam | athavā mukhyaharmye tu trayaṃ vā caturaṃśakam || 7 ||
पञ्चांशं वा षडंशं वा सप्तांशं वावसानकम् । एवं पञ्चविधं प्रोक्तं शान्तिकादिशरोन्नतम् ॥ ८ ॥
pañcāṃśaṃ vā ṣaḍaṃśaṃ vā saptāṃśaṃ vāvasānakam | evaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ śāntikādiśaronnatam || 8 ||
क्षुद्रो त्सेधं वापि पादाधिकमेव च । पादोनद्विगुणं वापि द्विगुणं चा विशेषतः ॥ ९ ॥
kṣudro tsedhaṃ vāpi pādādhikameva ca | pādonadviguṇaṃ vāpi dviguṇaṃ cā viśeṣataḥ || 9 ||
मूलहर्म्यस्य पदं तु वप्रजन्म तु बाह्यतः । उपपीठनिर्गमं स्याद्भागमानेन वक्ष्यते ॥ १० ॥
mūlaharmyasya padaṃ tu vaprajanma tu bāhyataḥ | upapīṭhanirgamaṃ syādbhāgamānena vakṣyate || 10 ||
सप्ताष्टनवभागं वा दशमेकादशस् तथा । द्वादशैकार्कभागं वा चतुर्दशांशकमेव वा ॥ ११ ॥
saptāṣṭanavabhāgaṃ vā daśamekādaśas tathā | dvādaśaikārkabhāgaṃ vā caturdaśāṃśakameva vā || 11 ||
पञ्चादशांशकं वापि विभजेत्तु विशेषतः । तत्तद्भागैकभागं वा द्विभागं वा त्रिभागिकम् ॥ १२ ॥
pañcādaśāṃśakaṃ vāpi vibhajettu viśeṣataḥ | tattadbhāgaikabhāgaṃ vā dvibhāgaṃ vā tribhāgikam || 12 ||
चतुर्भागं पञ्चभागं वा षट्सप्ताष्टकमेव च । पूर्ववन्निर्गमं प्रोक्तं यन्मानोरम्य मानतः ॥ १३ ॥
caturbhāgaṃ pañcabhāgaṃ vā ṣaṭsaptāṣṭakameva ca | pūrvavannirgamaṃ proktaṃ yanmānoramya mānataḥ || 13 ||
अथवा हस्तमानेन निर्गमं तत्प्रवक्ष्यते । एकहस्तं समारभ्य चतुर्थांशेन वर्धनात् ॥ १४ ॥
athavā hastamānena nirgamaṃ tatpravakṣyate | ekahastaṃ samārabhya caturthāṃśena vardhanāt || 14 ||
तत्त्रिहस्तावसानं स्यान्निर्गमं नवधा भवेत् । अथवा दण्डमानेन चोपपीठस्य निर्गमम् ॥ १५ ॥
tattrihastāvasānaṃ syānnirgamaṃ navadhā bhavet | athavā daṇḍamānena copapīṭhasya nirgamam || 15 ||
दण्डं सार्धं द्विदण्डं वा सार्धद्विदण्डमेव च । त्रिदण्डं चार्धमाधिक्यं चतुर्दण्डमथापि वा ॥ १६ ॥
daṇḍaṃ sārdhaṃ dvidaṇḍaṃ vā sārdhadvidaṇḍameva ca | tridaṇḍaṃ cārdhamādhikyaṃ caturdaṇḍamathāpi vā || 16 ||
पञ्चषट्सप्तदण्डं वा दण्डाष्टनवदण्डकम् । निर्गमं चोपपीठं स्यात्पादबाह्यावसानकम् ॥ १७ ॥
pañcaṣaṭsaptadaṇḍaṃ vā daṇḍāṣṭanavadaṇḍakam | nirgamaṃ copapīṭhaṃ syātpādabāhyāvasānakam || 17 ||
एतत्तु निर्गमं प्रोक्तं गण्यमानमिहोच्यते । उत्सेधे तु चतुर्विंशत्पञ्चांशोपानमीरितम् ॥ १८ ॥
etattu nirgamaṃ proktaṃ gaṇyamānamihocyate | utsedhe tu caturviṃśatpañcāṃśopānamīritam || 18 ||
एकेन कम्पमित्युक्तं ग्रीवोच्चं द्वादशान्तकम् । कम्पमेकं तु वेदांशं वाजनं कम्पमंशकम् ॥ १९ ॥
ekena kampamityuktaṃ grīvoccaṃ dvādaśāntakam | kampamekaṃ tu vedāṃśaṃ vājanaṃ kampamaṃśakam || 19 ||
वेदिभद्र मिति प्रोक्तमथवा द्वादशांशकम् । जन्म द्वयांशमंशकं पद्मं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २० ॥
vedibhadra miti proktamathavā dvādaśāṃśakam | janma dvayāṃśamaṃśakaṃ padmaṃ kampamardhena kārayet || 20 ||
पञ्चांशं कण्ठमर्धेन क्षेपणं पद्ममंशकम् । तदर्धं पट्टिकोत्सेधं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २१ ॥
pañcāṃśaṃ kaṇṭhamardhena kṣepaṇaṃ padmamaṃśakam | tadardhaṃ paṭṭikotsedhaṃ kampamardhena kārayet || 21 ||
अथवा भागमानेन सार्धांशं पादुकोदयम् । तदूर्ध्वे तत्समाब्जं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २२ ॥
athavā bhāgamānena sārdhāṃśaṃ pādukodayam | tadūrdhve tatsamābjaṃ kampamardhena kārayet || 22 ||
सार्धपञ्चांशकं ग्रावं क्षेपणं चार्धभागिकम् । तदूर्ध्वे पद्ममंशेन वाजनं चैकभागिकम् ॥ २३ ॥
sārdhapañcāṃśakaṃ grāvaṃ kṣepaṇaṃ cārdhabhāgikam | tadūrdhve padmamaṃśena vājanaṃ caikabhāgikam || 23 ||
तदूर्ध्वे सार्धकम्पं स्याद्योजयेत्तु विचक्षणः । तदेवांशेन युग्मेन सोपानाम्बुजमेव वा ॥ २४ ॥
tadūrdhve sārdhakampaṃ syādyojayettu vicakṣaṇaḥ | tadevāṃśena yugmena sopānāmbujameva vā || 24 ||
कम्पमर्धं तथा कर्णं तदूर्ध्वेऽशेन पट्टिका । पञ्चांश कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ २५ ॥
kampamardhaṃ tathā karṇaṃ tadūrdhve'śena paṭṭikā | pañcāṃśa kandharaṃ proktaṃ kampamardhena kārayet || 25 ||
द्व्यंशं तद्वाजनोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् । सर्वहर्म्येषु योग्यं स्याद्वेदिभद्रं चतुर्विधम् ॥ २६ ॥
dvyaṃśaṃ tadvājanottuṅgaṃ kampamardhena kārayet | sarvaharmyeṣu yogyaṃ syādvedibhadraṃ caturvidham || 26 ||
प्रतिभद्रं चतुर्विधम् । विंशत्यंशं षडाधिक्यं चोपपीठोदयं भवेत् । तदंशेन त्र्! यंशकं च जन्म कम्पं शिवांशकम् ॥ २७ ॥
pratibhadraṃ caturvidham | viṃśatyaṃśaṃ ṣaḍādhikyaṃ copapīṭhodayaṃ bhavet | tadaṃśena tr! yaṃśakaṃ ca janma kampaṃ śivāṃśakam || 27 ||
तदूर्ध्वे चाक्षमब्जं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् । ग्रीवमेकादशांशं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम् ॥ २८ ॥
tadūrdhve cākṣamabjaṃ syātkampamekena kārayet | grīvamekādaśāṃśaṃ syāttadūrdhve kampamaṃśakam || 28 ||
तद्द्वयं चाम्बुजं चोर्ध्वे कपोतोच्चं गुणांशकम् । तदूर्ध्वेऽन्तरितं चांशं तत्समं प्रतिवाजनम् ॥ २९ ॥
taddvayaṃ cāmbujaṃ cordhve kapotoccaṃ guṇāṃśakam | tadūrdhve'ntaritaṃ cāṃśaṃ tatsamaṃ prativājanam || 29 ||
केचिच्चोपपीठोच्चं स्याद्द्वात्रिंशतिकं भवेत् । जन्मोच्च द्व्यंशकं चैव क्षेपणं चार्धभागिकम् ॥ ३० ॥
keciccopapīṭhoccaṃ syāddvātriṃśatikaṃ bhavet | janmocca dvyaṃśakaṃ caiva kṣepaṇaṃ cārdhabhāgikam || 30 ||
सार्धद्व्यंशेन पद्मं स्यात्क्षुद्रा ब्जं चार्धकं भवेत् । तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्याद्द्व्यशं चोपरि कन्धरम् ॥ ३१ ॥
sārdhadvyaṃśena padmaṃ syātkṣudrā bjaṃ cārdhakaṃ bhavet | tatsamaṃ cordhvakampaṃ syāddvyaśaṃ copari kandharam || 31 ||
कम्पमर्धं तथाब्जं स्याद्द्व्यंशं चोपरि पट्टिका । तदूर्ध्वे सार्ध पद्मा कम्प कन्धरं दशांशकम् ॥ ३२ ॥
kampamardhaṃ tathābjaṃ syāddvyaṃśaṃ copari paṭṭikā | tadūrdhve sārdha padmā kampa kandharaṃ daśāṃśakam || 32 ||
अर्धांशं कम्पमर्धेन चाधोपद्मं च कारयेत् । तदूर्ध्वे कम्पमर्धांशमंशं चोपरि कन्धरम् ॥ ३३ ॥
ardhāṃśaṃ kampamardhena cādhopadmaṃ ca kārayet | tadūrdhve kampamardhāṃśamaṃśaṃ copari kandharam || 33 ||
उत्तरं चांशकं चोर्ध्वे क्षेपणार्धार्धकाम्बुजम् । कपोतोच्चं त्रियंशं स्यादालिङ्गं चार्धमागिकम् ॥ ३४ ॥
uttaraṃ cāṃśakaṃ cordhve kṣepaṇārdhārdhakāmbujam | kapotoccaṃ triyaṃśaṃ syādāliṅgaṃ cārdhamāgikam || 34 ||
एकं चान्तरितं चोर्ध्वे सार्धांशं प्रतिवाजनम् । अथवा चोपपीठोच्चं तदेकांशाधिकं तथा ॥ ३५ ॥
ekaṃ cāntaritaṃ cordhve sārdhāṃśaṃ prativājanam | athavā copapīṭhoccaṃ tadekāṃśādhikaṃ tathā || 35 ||
सार्धदृग्जन्ममुत्सेधं कम्पमर्धं तदूर्ध्वके । पद्मतुङ्गं तु वन्यंशं कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ ३६ ॥
sārdhadṛgjanmamutsedhaṃ kampamardhaṃ tadūrdhvake | padmatuṅgaṃ tu vanyaṃśaṃ kampamardhena kārayet || 36 ||
तत्समं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् । तदूर्ध्वे च द्विभागेन वज्रकुम्भं प्रकारयेत् ॥ ३७ ॥
tatsamaṃ kandharaṃ proktaṃ kampamardhaṃ tathāmbujam | tadūrdhve ca dvibhāgena vajrakumbhaṃ prakārayet || 37 ||
दलमध्यार्धकं पञ्चद्विसप्तांशं गलोदयम् । उत्तरं चार्धकम्पं स्यात्तदूर्ध्वे च सरोरुहम् ॥ ३८ ॥
dalamadhyārdhakaṃ pañcadvisaptāṃśaṃ galodayam | uttaraṃ cārdhakampaṃ syāttadūrdhve ca saroruham || 38 ||
कपोतोच्च त्रियांशं चालिङ्गं चार्धकं भवेत् । अंशेनान्तरितं चोर्ध्वे सार्धांशं प्रतिवाजनम् ॥ ३९ ॥
kapotocca triyāṃśaṃ cāliṅgaṃ cārdhakaṃ bhavet | aṃśenāntaritaṃ cordhve sārdhāṃśaṃ prativājanam || 39 ||
तदंशेनांशमाधिक्यं जन्म सार्धद्वयांशकम् । तदूर्ध्वे कम्पमर्धेन पद्मोत्सेधं गुणांशकम् ॥ ४० ॥
tadaṃśenāṃśamādhikyaṃ janma sārdhadvayāṃśakam | tadūrdhve kampamardhena padmotsedhaṃ guṇāṃśakam || 40 ||
कम्पमर्धं तथा कर्णं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् । द्विभागं रत्नपट्टं स्याद्दलार्धं क्षेपणार्धकम् ॥ ४१ ॥
kampamardhaṃ tathā karṇaṃ kampamardhaṃ tathāmbujam | dvibhāgaṃ ratnapaṭṭaṃ syāddalārdhaṃ kṣepaṇārdhakam || 41 ||
कर्णमंशं तदूर्ध्वेऽर्धं क्षेपणं चैकमम्बुजम् । तदूर्ध्वे क्षेपणं सार्धं कर्णमेकादशांशकम् ॥ ४२ ॥
karṇamaṃśaṃ tadūrdhve'rdhaṃ kṣepaṇaṃ caikamambujam | tadūrdhve kṣepaṇaṃ sārdhaṃ karṇamekādaśāṃśakam || 42 ||
अंशोत्तरार्धं कम्पार्धमम्बुजैः क्षमूर्ध्वके । कपोतं सार्धमालिङ्गं सार्धांशान्तरितं तथा ॥ ४३ ॥
aṃśottarārdhaṃ kampārdhamambujaiḥ kṣamūrdhvake | kapotaṃ sārdhamāliṅgaṃ sārdhāṃśāntaritaṃ tathā || 43 ||
एकभागं प्रतिं चैव सार्धांशं चोर्ध्ववाजनम् । प्रतिभद्र मिति प्रोक्तं पादतस्तु चतुर्विधम् ॥ ४४ ॥
ekabhāgaṃ pratiṃ caiva sārdhāṃśaṃ cordhvavājanam | pratibhadra miti proktaṃ pādatastu caturvidham || 44 ||
देवभूसुरभूपानां हर्म्याणामासनान्वितम् । मञ्चभद्रं चतुर्विधम् । तुङ्गे त्रिंशतिभागेन जन्मतुङ्गं गुणांशकम् ॥ ४५ ॥
devabhūsurabhūpānāṃ harmyāṇāmāsanānvitam | mañcabhadraṃ caturvidham | tuṅge triṃśatibhāgena janmatuṅgaṃ guṇāṃśakam || 45 ||
अर्धेन कम्पमूर्ध्वे तु गुणांशेन महाम्बुजम् । अर्धेन कम्प कण्ठं दृक् चार्धं कम्पं तथाम्बुजम् ॥ ४६ ॥
ardhena kampamūrdhve tu guṇāṃśena mahāmbujam | ardhena kampa kaṇṭhaṃ dṛk cārdhaṃ kampaṃ tathāmbujam || 46 ||
कपोतं सार्ध युग्मांशं प्रतिवाजन संमितम् । तदूर्ध्वे कम्पमष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् ॥ ४७ ॥
kapotaṃ sārdha yugmāṃśaṃ prativājana saṃmitam | tadūrdhve kampamaṣṭāṃśamuttaraṃ caikabhāgikam || 47 ||
तदूर्ध्वे च क्षेपणं स्यात्सार्धं पद्मं गोपानकस्त्रिभिः । शेषमालिङ्गान्तरितं प्रतिवाजन संयुतम् ॥ ४८ ॥
tadūrdhve ca kṣepaṇaṃ syātsārdhaṃ padmaṃ gopānakastribhiḥ | śeṣamāliṅgāntaritaṃ prativājana saṃyutam || 48 ||
तदेव भागांशमाधिक्यं त्रियं चोपानमीरितम् । अर्धेनोपरि कम्पं स्यात्सार्धत्र्! यंशं सरोरुहम् ॥ ४९ ॥
tadeva bhāgāṃśamādhikyaṃ triyaṃ copānamīritam | ardhenopari kampaṃ syātsārdhatr! yaṃśaṃ saroruham || 49 ||
क्षेपणं सार्धमर्धांशं कम्प कर्णं तथाम्बुजम् । सार्धद्वयं तु गोपानं त्रिंशं तत्प्रतिवाजनम् ॥ ५० ॥
kṣepaṇaṃ sārdhamardhāṃśaṃ kampa karṇaṃ tathāmbujam | sārdhadvayaṃ tu gopānaṃ triṃśaṃ tatprativājanam || 50 ||
तदूर्ध्वे गलमष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् । कम्पमर्धं तथाब्जं स्यात्कपोतोच्चं त्रियंशकम् ॥ ५१ ॥
tadūrdhve galamaṣṭāṃśamuttaraṃ caikabhāgikam | kampamardhaṃ tathābjaṃ syātkapotoccaṃ triyaṃśakam || 51 ||
अर्धमर्धांशकं चैवमध्यर्धं यथाक्रमम् । आलिङ्गान्तरितं चैव प्रतिवाजन संमितम् ॥ ५२ ॥
ardhamardhāṃśakaṃ caivamadhyardhaṃ yathākramam | āliṅgāntaritaṃ caiva prativājana saṃmitam || 52 ||
सद्वात्रिंशतिक तुङ्गं द्व्यंशेनोपानमीरितम् । कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे सार्धद्व्यंशं महाम्बुजम् ॥ ५३ ॥
sadvātriṃśatika tuṅgaṃ dvyaṃśenopānamīritam | kampamardhena tasyordhve sārdhadvyaṃśaṃ mahāmbujam || 53 ||
क्षुद्रा ब्जं सार्धं कम्पार्धं द्व्यंशेनान्तरितोपरि । कम्पमर्धं तथा पद्मं पट्टिकोच्चं तथांशकम् ॥ ५४ ॥
kṣudrā bjaṃ sārdhaṃ kampārdhaṃ dvyaṃśenāntaritopari | kampamardhaṃ tathā padmaṃ paṭṭikoccaṃ tathāṃśakam || 54 ||
पञ्चमर्धं तथा कम्पं पञ्चभागेन तद्गलम् । एकंशं चोत्तरं चोर्ध्वे कम्पमर्धं तथाम्बुजम् ॥ ५५ ॥
pañcamardhaṃ tathā kampaṃ pañcabhāgena tadgalam | ekaṃśaṃ cottaraṃ cordhve kampamardhaṃ tathāmbujam || 55 ||
कपोताध्यर्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिवाजनम् । तदूर्ध्वेऽन्तरितं कर्णं च त्रियंशं चोत्तरांशकम् ॥ ५६ ॥
kapotādhyardhabhāgaṃ syāttatsamaṃ prativājanam | tadūrdhve'ntaritaṃ karṇaṃ ca triyaṃśaṃ cottarāṃśakam || 56 ||
कम्पमर्धं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुणांशकम् । शेषमालिङ्गान्तरितं गलमंशेनोत्तरम् ॥ ५७ ॥
kampamardhaṃ tathā padmaṃ kapotoccaṃ guṇāṃśakam | śeṣamāliṅgāntaritaṃ galamaṃśenottaram || 57 ||
चतुस्त्रिंशतिकं भागं कृत्वा तत्तुङ्गमानतः । जन्मतुङ्ग गुणांश स्यात्कम्पमर्धेन कारयेत् ॥ ५८ ॥
catustriṃśatikaṃ bhāgaṃ kṛtvā tattuṅgamānataḥ | janmatuṅga guṇāṃśa syātkampamardhena kārayet || 58 ||
सार्धवह्न्यंशमब्जं च क्षुद्र पद्मं तदूर्ध्वके । कम्पमर्धं तु सप्तांशं गलमंशेन चान्तरम् ॥ ५९ ॥
sārdhavahnyaṃśamabjaṃ ca kṣudra padmaṃ tadūrdhvake | kampamardhaṃ tu saptāṃśaṃ galamaṃśena cāntaram || 59 ||
अर्धेन कम्पमर्धेन पद्मं सार्धद्वियांशुकम् । कपोतं सार्ध चन्द्रा शं!मालिङ्गादिप्रतिष्ठितम् ॥ ६० ॥
ardhena kampamardhena padmaṃ sārdhadviyāṃśukam | kapotaṃ sārdha candrā śaṃ!māliṅgādipratiṣṭhitam || 60 ||
षडंशं चान्तरे कर्णे चोत्तरांशं तदूर्ध्वके । अर्धेनार्धेन कम्पाब्जं गोपानोच्चं गुणांशकम् ॥ ६१ ॥
ṣaḍaṃśaṃ cāntare karṇe cottarāṃśaṃ tadūrdhvake | ardhenārdhena kampābjaṃ gopānoccaṃ guṇāṃśakam || 61 ||
तदूर्ध्वे द्व्यंशकेनैवालिङ्गादिवाजनम् । मञ्चभद्र मिदं नाम्ना चतुर्भेदमितीरितम् ॥ ६२ ॥
tadūrdhve dvyaṃśakenaivāliṅgādivājanam | mañcabhadra midaṃ nāmnā caturbhedamitīritam || 62 ||
निर्गमम् । उमापतिविष्णुहर्म्याणां चक्रवर्तिस्तथालये । यत्तदेवमुक्तानि तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ॥ ६३ ॥
nirgamam | umāpativiṣṇuharmyāṇāṃ cakravartistathālaye | yattadevamuktāni tantravidbhiḥ purātanaiḥ || 63 ||
तत्तद्देवादिसर्वेषां निर्गमानि यथोच्यते । तत्तदङ्गानि सर्वेषामुपानादि यथाक्रमम् ॥ ६४ ॥
tattaddevādisarveṣāṃ nirgamāni yathocyate | tattadaṅgāni sarveṣāmupānādi yathākramam || 64 ||
तत्समं निर्गमं वापि तत्पादाधिकमेव च । तदर्धाधिकभागं वा तत्रि भागाधिकं ततः ॥ ६५ ॥
tatsamaṃ nirgamaṃ vāpi tatpādādhikameva ca | tadardhādhikabhāgaṃ vā tatri bhāgādhikaṃ tataḥ || 65 ||
तत्समाधिकमेवं वा पादादोपाननिर्गमम् । अथवा पादविष्कम्भं दण्डमानेन मानयेत् ॥ ६६ ॥
tatsamādhikamevaṃ vā pādādopānanirgamam | athavā pādaviṣkambhaṃ daṇḍamānena mānayet || 66 ||
एकदण्डसमं वापि तत्पादाधिकमेव च । तदर्धधिकमेवं वा तत्त्रिपादाधिकं तु वा ॥ ६७ ॥
ekadaṇḍasamaṃ vāpi tatpādādhikameva ca | tadardhadhikamevaṃ vā tattripādādhikaṃ tu vā || 67 ||
द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा जन्मनिर्गममीरितम् । अथवा हस्तमानेन पादहस्तं समारभेत् ॥ ६८ ॥
dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vā janmanirgamamīritam | athavā hastamānena pādahastaṃ samārabhet || 68 ||
तत्समं वर्धयेत्तस्मात्सार्धहस्तावसानकम् । जन्मनिर्गममेवोक्तं पद्मनिर्गममिष्यते ॥ ६९ ॥
tatsamaṃ vardhayettasmātsārdhahastāvasānakam | janmanirgamamevoktaṃ padmanirgamamiṣyate || 69 ||
तुङ्गं तत्सममेवं वा पादाधिक्यार्धाधिकम् । पादोनद्विगुणं वापि पद्ममेवं तु निर्गमम् ॥ ७० ॥
tuṅgaṃ tatsamamevaṃ vā pādādhikyārdhādhikam | pādonadviguṇaṃ vāpi padmamevaṃ tu nirgamam || 70 ||
अथवा हस्तमनेन पूर्ववद्विधि वक्ष्यते । उपमानस्य मानेन युक्त्या पद्मं तु निर्गमम् ॥ ७१ ॥
athavā hastamanena pūrvavadvidhi vakṣyate | upamānasya mānena yuktyā padmaṃ tu nirgamam || 71 ||
क्षुद्र पद्मानि कम्पानि तत्समं वाथ निर्गमम् । पट्टिकादीनि सर्वाणि तत्समं निर्गमं भवेत् ॥ ७२ ॥
kṣudra padmāni kampāni tatsamaṃ vātha nirgamam | paṭṭikādīni sarvāṇi tatsamaṃ nirgamaṃ bhavet || 72 ||
भागपादादिसर्वेषामुद्ग्रीवास्तुवशान्न्यसेत् । पादानामपि सर्वेषां पत्रजात्यैरलङ्कृतम् ॥ ७३ ॥
bhāgapādādisarveṣāmudgrīvāstuvaśānnyaset | pādānāmapi sarveṣāṃ patrajātyairalaṅkṛtam || 73 ||
अन्तरे नाटकैर्युक्तं पद्मानां तु दलैर्युतम् । चतुरश्राकृतिं चैव प्रथमादीन् कम्पवाजनैः ॥ ७४ ॥
antare nāṭakairyuktaṃ padmānāṃ tu dalairyutam | caturaśrākṛtiṃ caiva prathamādīn kampavājanaiḥ || 74 ||
अथवा रक्तपुष्पैश्च पत्राद्यैरलङ्कृतम् । अन्यैर्युक्तं स्वलङ्कृत्य प्रतिवाजनदेशके ॥ ७५ ॥
athavā raktapuṣpaiśca patrādyairalaṅkṛtam | anyairyuktaṃ svalaṅkṛtya prativājanadeśake || 75 ||
प्रतिवाजनं तेषां कृतेः कर्करीकृतम् । अन्येन वान्तरं चैव व्यालसिंहादिरूपकैः ॥ ७६ ॥
prativājanaṃ teṣāṃ kṛteḥ karkarīkṛtam | anyena vāntaraṃ caiva vyālasiṃhādirūpakaiḥ || 76 ||
खङ्गेव श्रोणिसंयुक्तं वृत्ताश्रं पुष्पकैर्युतम् । अन्यानुक्तं च सर्वेषां युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ७७ ॥
khaṅgeva śroṇisaṃyuktaṃ vṛttāśraṃ puṣpakairyutam | anyānuktaṃ ca sarveṣāṃ yuktyā tatraiva yojayet || 77 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).