नागरखण्डः · अध्यायः २३
Tasyaiva paścime bhāge mṛgatīrthamanuttamam
॥
A chapter of the Skanda Purana.
21 verses·Sanskrit with transliteration
तस्यैव पश्चिमे भागे मृगतीर्थमनुत्तमम्॥ ।
अस्ति पुण्यतमं ख्यातं समस्ते धरणीतले॥॥ ।
तत्र ये मानवास्तीर्थे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः ॥ ।
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं कुर्वंतिभास्करे ॥ १–२ ॥
tasyaiva paścime bhāge mṛgatīrthamanuttamam|| |
asti puṇyatamaṃ khyātaṃ samaste dharaṇītale|||| |
tatra ye mānavāstīrthe samyakchraddhāsamanvitāḥ || |
caitraśuklacaturdaśyāṃ snānaṃ kurvaṃtibhāskare || 1–2 ||
मध्ये स्थिते न ते यांति तिर्यग्योनौ कथंचन ॥ ।
अपि पापसमोपेता दोषैः सर्वैः समन्विताः ॥ ३ ॥
madhye sthite na te yāṃti tiryagyonau kathaṃcana || |
api pāpasamopetā doṣaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ || 3 ||
कृतघ्ना नास्तिकाश्चौरा मर्यादाभेदकास्तथा ॥ ।
स्नाता ये तत्र सत्तीर्थे ते यांति परमां गतिम् ॥ ।
विमानवरमारूढाः स्तूयमानाश्च किंनरैः ॥ ४ ॥
kṛtaghnā nāstikāścaurā maryādābhedakāstathā || |
snātā ye tatra sattīrthe te yāṃti paramāṃ gatim || |
vimānavaramārūḍhāḥ stūyamānāśca kiṃnaraiḥ || 4 ||
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ ।
मृगतीर्थं कथं तत्र संजातं सूतनंदन ॥ ।
किं प्रभावं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ ५ ॥
|| ṛṣaya ūcuḥ || || |
mṛgatīrthaṃ kathaṃ tatra saṃjātaṃ sūtanaṃdana || |
kiṃ prabhāvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ || 5 ||
॥ सूत उवाच ॥ ॥ ।
पूर्वं तत्र महारण्ये नानामृगगणावृते ॥ ।
नानाविहंगसंघुष्टे नानावृक्षसमाकुले ॥ ६ ॥
|| sūta uvāca || || |
pūrvaṃ tatra mahāraṇye nānāmṛgagaṇāvṛte || |
nānāvihaṃgasaṃghuṣṭe nānāvṛkṣasamākule || 6 ||
समायाता महारौद्रा लुब्ध काश्चापपाणयः ॥ ।
कृष्णांगा भ्रममाणास्ते यमदूता इवाऽपरे ॥ ७ ॥
samāyātā mahāraudrā lubdha kāścāpapāṇayaḥ || |
kṛṣṇāṃgā bhramamāṇāste yamadūtā ivā'pare || 7 ||
एतस्मिन्नंतरे दृष्टं मृगयूथं तरोरधः ॥ ।
उपविष्टं सुविश्रब्धं तैस्तदा द्विज सत्तमाः ॥ ८ ॥
etasminnaṃtare dṛṣṭaṃ mṛgayūthaṃ taroradhaḥ || |
upaviṣṭaṃ suviśrabdhaṃ taistadā dvija sattamāḥ || 8 ||
अथ ताँल्लुब्धकान्दृष्ट्वा दूरतोऽपि भयातुराः ॥ ।
पलायनपराः सर्वे मृगा जग्मुर्द्रुतं ततः ॥ ९ ॥
atha tā~llubdhakāndṛṣṭvā dūrato'pi bhayāturāḥ || |
palāyanaparāḥ sarve mṛgā jagmurdrutaṃ tataḥ || 9 ||
अथ ते सन्निधौ दृष्ट्वा गंभीरं सलिलाशयम् ॥ ।
प्रविष्टा हरिणाः सर्वे भयार्ताः शरपीडिताः ॥ १० ॥
atha te sannidhau dṛṣṭvā gaṃbhīraṃ salilāśayam || |
praviṣṭā hariṇāḥ sarve bhayārtāḥ śarapīḍitāḥ || 10 ||
ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि ॥ ।
मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः ॥ ११ ॥
tatastatsalilasyāṃtaste mṛgāḥ sarva eva hi || |
mānuṣatvamanuprāptāstatprabhāvā ddvijottamāḥ || 11 ||
अथ तान्मानुषीभूतान्पप्रच्छुर्लुब्धका मृगान्॥ ।
मृगयूथं समायातं मार्गेणानेन सांप्रतम् ॥ ।
केन मार्गेण निर्यातं तस्माद्वदत मा चिरम् ॥ १२ ॥
atha tānmānuṣībhūtānpapracchurlubdhakā mṛgān|| |
mṛgayūthaṃ samāyātaṃ mārgeṇānena sāṃpratam || |
kena mārgeṇa niryātaṃ tasmādvadata mā ciram || 12 ||
॥ मानुषा ऊचुः ॥ ॥ ।
वयं ते हरिणाः सर्वे मानुषत्वं सुदुर्लभम् ॥ ।
तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन प्राप्ताः सत्यं न संशयः ॥ १३ ॥
|| mānuṣā ūcuḥ || || |
vayaṃ te hariṇāḥ sarve mānuṣatvaṃ sudurlabham || |
tīrthasyā'sya prabhāvena prāptāḥ satyaṃ na saṃśayaḥ || 13 ||
तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्टास्ततस्ते लुब्धका द्रुतम् ॥ ।
त्यक्त्वा धनूंषि बाणांश्च स्नानं तत्र प्रचक्रिरे ॥ १४ ॥
tacchrutvā vismayāviṣṭāstataste lubdhakā drutam || |
tyaktvā dhanūṃṣi bāṇāṃśca snānaṃ tatra pracakrire || 14 ||
स्नानमात्रात्ततः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः ॥ ।
दिव्यगात्रधरा सर्वे संजाताः पार्थिवोत्तमाः ॥ १५ ॥
snānamātrāttataḥ sarve divyamālyānulepanāḥ || |
divyagātradharā sarve saṃjātāḥ pārthivottamāḥ || 15 ||
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ ।
अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ ।
स्नानमात्रेण ते प्राप्ता लुब्धकास्तादृशं वपुः ॥ १६ ॥
|| ṛṣaya ūcuḥ || || |
atyāścaryamidaṃ sūta yattvayā parikīrtitam || |
snānamātreṇa te prāptā lubdhakāstādṛśaṃ vapuḥ || 16 ||
तथा मानुष्यमापन्ना मृगास्तोयावगाहनात् ॥ ।
तत्कथं मेदिनीपृष्ठे तत्तीर्थं संबभूव ह ॥ १७ ॥
tathā mānuṣyamāpannā mṛgāstoyāvagāhanāt || |
tatkathaṃ medinīpṛṣṭhe tattīrthaṃ saṃbabhūva ha || 17 ||
॥ सूत उवाच ॥ ॥ ।
लिंगभेदोद्भवं तोयं यत्पुरा वः प्रकीर्तितम् ॥ ।
आच्छन्नं पांसुभिः कृत्स्नं वायुना शक्रशासनात् ॥ १८ ॥
|| sūta uvāca || || |
liṃgabhedodbhavaṃ toyaṃ yatpurā vaḥ prakīrtitam || |
ācchannaṃ pāṃsubhiḥ kṛtsnaṃ vāyunā śakraśāsanāt || 18 ||
वल्मीकरंध्रमासाद्य तन्निष्क्रांतं पुनर्द्विजाः ॥ ।
कालेन महता तत्र प्रदेशे स्वल्पमेव हि ॥ १९ ॥
valmīkaraṃdhramāsādya tanniṣkrāṃtaṃ punardvijāḥ || |
kālena mahatā tatra pradeśe svalpameva hi || 19 ||
यत्र स्नातः पुरा सद्यस्त्रिशंकुः पृथिवीपतिः ॥ ।
दिव्यं वपुः पुनः प्राप्त श्चंडालत्वेन संस्थितः ॥ २० ॥
yatra snātaḥ purā sadyastriśaṃkuḥ pṛthivīpatiḥ || |
divyaṃ vapuḥ punaḥ prāpta ścaṃḍālatvena saṃsthitaḥ || 20 ||
एतस्मात्कारणात्तत्र स्नाताः सारंगलुब्धकाः ॥ ।
सर्वे पापविनिर्मुक्ताः संप्राप्ताः परमं वपुः ॥ २१ ॥
etasmātkāraṇāttatra snātāḥ sāraṃgalubdhakāḥ || |
sarve pāpavinirmuktāḥ saṃprāptāḥ paramaṃ vapuḥ || 21 ||
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मृगतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २२–२३ ॥
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mṛgatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmatrayoviṃśo'dhyāyaḥ || 22–23 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).