Skip to content

नागरखण्डः · अध्यायः २३

Tasyaiva paścime bhāge mṛgatīrthamanuttamam

A chapter of the Skanda Purana.

21 versesSanskrit with transliteration

Skanda on his peacock, spear in hand.

तस्यैव पश्चिमे भागे मृगतीर्थमनुत्तमम्॥ । अस्ति पुण्यतमं ख्यातं समस्ते धरणीतले॥॥ । तत्र ये मानवास्तीर्थे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः ॥ । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं कुर्वंतिभास्करे ॥ १–२ ॥

tasyaiva paścime bhāge mṛgatīrthamanuttamam|| | asti puṇyatamaṃ khyātaṃ samaste dharaṇītale|||| | tatra ye mānavāstīrthe samyakchraddhāsamanvitāḥ || | caitraśuklacaturdaśyāṃ snānaṃ kurvaṃtibhāskare || 1–2 ||

Report an error

मध्ये स्थिते न ते यांति तिर्यग्योनौ कथंचन ॥ । अपि पापसमोपेता दोषैः सर्वैः समन्विताः ॥ ३ ॥

madhye sthite na te yāṃti tiryagyonau kathaṃcana || | api pāpasamopetā doṣaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ || 3 ||

Report an error

कृतघ्ना नास्तिकाश्चौरा मर्यादाभेदकास्तथा ॥ । स्नाता ये तत्र सत्तीर्थे ते यांति परमां गतिम् ॥ । विमानवरमारूढाः स्तूयमानाश्च किंनरैः ॥ ४ ॥

kṛtaghnā nāstikāścaurā maryādābhedakāstathā || | snātā ye tatra sattīrthe te yāṃti paramāṃ gatim || | vimānavaramārūḍhāḥ stūyamānāśca kiṃnaraiḥ || 4 ||

Report an error

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ । मृगतीर्थं कथं तत्र संजातं सूतनंदन ॥ । किं प्रभावं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ ५ ॥

|| ṛṣaya ūcuḥ || || | mṛgatīrthaṃ kathaṃ tatra saṃjātaṃ sūtanaṃdana || | kiṃ prabhāvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ || 5 ||

Report an error

॥ सूत उवाच ॥ ॥ । पूर्वं तत्र महारण्ये नानामृगगणावृते ॥ । नानाविहंगसंघुष्टे नानावृक्षसमाकुले ॥ ६ ॥

|| sūta uvāca || || | pūrvaṃ tatra mahāraṇye nānāmṛgagaṇāvṛte || | nānāvihaṃgasaṃghuṣṭe nānāvṛkṣasamākule || 6 ||

Report an error

समायाता महारौद्रा लुब्ध काश्चापपाणयः ॥ । कृष्णांगा भ्रममाणास्ते यमदूता इवाऽपरे ॥ ७ ॥

samāyātā mahāraudrā lubdha kāścāpapāṇayaḥ || | kṛṣṇāṃgā bhramamāṇāste yamadūtā ivā'pare || 7 ||

Report an error

एतस्मिन्नंतरे दृष्टं मृगयूथं तरोरधः ॥ । उपविष्टं सुविश्रब्धं तैस्तदा द्विज सत्तमाः ॥ ८ ॥

etasminnaṃtare dṛṣṭaṃ mṛgayūthaṃ taroradhaḥ || | upaviṣṭaṃ suviśrabdhaṃ taistadā dvija sattamāḥ || 8 ||

Report an error

अथ ताँल्लुब्धकान्दृष्ट्वा दूरतोऽपि भयातुराः ॥ । पलायनपराः सर्वे मृगा जग्मुर्द्रुतं ततः ॥ ९ ॥

atha tā~llubdhakāndṛṣṭvā dūrato'pi bhayāturāḥ || | palāyanaparāḥ sarve mṛgā jagmurdrutaṃ tataḥ || 9 ||

Report an error

अथ ते सन्निधौ दृष्ट्वा गंभीरं सलिलाशयम् ॥ । प्रविष्टा हरिणाः सर्वे भयार्ताः शरपीडिताः ॥ १० ॥

atha te sannidhau dṛṣṭvā gaṃbhīraṃ salilāśayam || | praviṣṭā hariṇāḥ sarve bhayārtāḥ śarapīḍitāḥ || 10 ||

Report an error

ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि ॥ । मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः ॥ ११ ॥

tatastatsalilasyāṃtaste mṛgāḥ sarva eva hi || | mānuṣatvamanuprāptāstatprabhāvā ddvijottamāḥ || 11 ||

Report an error

अथ तान्मानुषीभूतान्पप्रच्छुर्लुब्धका मृगान्॥ । मृगयूथं समायातं मार्गेणानेन सांप्रतम् ॥ । केन मार्गेण निर्यातं तस्माद्वदत मा चिरम् ॥ १२ ॥

atha tānmānuṣībhūtānpapracchurlubdhakā mṛgān|| | mṛgayūthaṃ samāyātaṃ mārgeṇānena sāṃpratam || | kena mārgeṇa niryātaṃ tasmādvadata mā ciram || 12 ||

Report an error

॥ मानुषा ऊचुः ॥ ॥ । वयं ते हरिणाः सर्वे मानुषत्वं सुदुर्लभम् ॥ । तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन प्राप्ताः सत्यं न संशयः ॥ १३ ॥

|| mānuṣā ūcuḥ || || | vayaṃ te hariṇāḥ sarve mānuṣatvaṃ sudurlabham || | tīrthasyā'sya prabhāvena prāptāḥ satyaṃ na saṃśayaḥ || 13 ||

Report an error

तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्टास्ततस्ते लुब्धका द्रुतम् ॥ । त्यक्त्वा धनूंषि बाणांश्च स्नानं तत्र प्रचक्रिरे ॥ १४ ॥

tacchrutvā vismayāviṣṭāstataste lubdhakā drutam || | tyaktvā dhanūṃṣi bāṇāṃśca snānaṃ tatra pracakrire || 14 ||

Report an error

स्नानमात्रात्ततः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः ॥ । दिव्यगात्रधरा सर्वे संजाताः पार्थिवोत्तमाः ॥ १५ ॥

snānamātrāttataḥ sarve divyamālyānulepanāḥ || | divyagātradharā sarve saṃjātāḥ pārthivottamāḥ || 15 ||

Report an error

॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ । अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ । स्नानमात्रेण ते प्राप्ता लुब्धकास्तादृशं वपुः ॥ १६ ॥

|| ṛṣaya ūcuḥ || || | atyāścaryamidaṃ sūta yattvayā parikīrtitam || | snānamātreṇa te prāptā lubdhakāstādṛśaṃ vapuḥ || 16 ||

Report an error

तथा मानुष्यमापन्ना मृगास्तोयावगाहनात् ॥ । तत्कथं मेदिनीपृष्ठे तत्तीर्थं संबभूव ह ॥ १७ ॥

tathā mānuṣyamāpannā mṛgāstoyāvagāhanāt || | tatkathaṃ medinīpṛṣṭhe tattīrthaṃ saṃbabhūva ha || 17 ||

Report an error

॥ सूत उवाच ॥ ॥ । लिंगभेदोद्भवं तोयं यत्पुरा वः प्रकीर्तितम् ॥ । आच्छन्नं पांसुभिः कृत्स्नं वायुना शक्रशासनात् ॥ १८ ॥

|| sūta uvāca || || | liṃgabhedodbhavaṃ toyaṃ yatpurā vaḥ prakīrtitam || | ācchannaṃ pāṃsubhiḥ kṛtsnaṃ vāyunā śakraśāsanāt || 18 ||

Report an error

वल्मीकरंध्रमासाद्य तन्निष्क्रांतं पुनर्द्विजाः ॥ । कालेन महता तत्र प्रदेशे स्वल्पमेव हि ॥ १९ ॥

valmīkaraṃdhramāsādya tanniṣkrāṃtaṃ punardvijāḥ || | kālena mahatā tatra pradeśe svalpameva hi || 19 ||

Report an error

यत्र स्नातः पुरा सद्यस्त्रिशंकुः पृथिवीपतिः ॥ । दिव्यं वपुः पुनः प्राप्त श्चंडालत्वेन संस्थितः ॥ २० ॥

yatra snātaḥ purā sadyastriśaṃkuḥ pṛthivīpatiḥ || | divyaṃ vapuḥ punaḥ prāpta ścaṃḍālatvena saṃsthitaḥ || 20 ||

Report an error

एतस्मात्कारणात्तत्र स्नाताः सारंगलुब्धकाः ॥ । सर्वे पापविनिर्मुक्ताः संप्राप्ताः परमं वपुः ॥ २१ ॥

etasmātkāraṇāttatra snātāḥ sāraṃgalubdhakāḥ || | sarve pāpavinirmuktāḥ saṃprāptāḥ paramaṃ vapuḥ || 21 ||

Report an error

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मृगतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २२–२३ ॥

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mṛgatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmatrayoviṃśo'dhyāyaḥ || 22–23 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).