श्रीमार्कण्डेय उवाच - । ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना ॥ १ ॥
śrīmārkaṇḍeya uvāca - | tato mātṛsahasraiśca raudraiśca parivāritā | kālarātrirjagatsarvaṃ harate dīptalocanā || 1 ||
रेवा खण्डम् · अध्यायः १५
A chapter of the Skanda Purana.
41 versesSanskrit with transliteration
श्रीमार्कण्डेय उवाच - । ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना ॥ १ ॥
śrīmārkaṇḍeya uvāca - | tato mātṛsahasraiśca raudraiśca parivāritā | kālarātrirjagatsarvaṃ harate dīptalocanā || 1 ||
ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः ॥ २ ॥
tatastā mātaro ghorā brahmaviṣṇuśivātmikāḥ | vāyvindrānalakauberā yamatoyeśaśaktayaḥ || 2 ||
स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः । चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः ॥ ३ ॥
skandakroḍanṛsiṃhānāṃ vicarantyo bhayānakāḥ | cakraśūlagadākhaḍgavajraśaktyṛṣṭipaṭṭiśaiḥ || 3 ||
खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये । उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश ॥ ४ ॥
khaṭvāṅgairulmukairdīptairvyacaranmātaraḥ kṣaye | umāsaṃnoditā sarvāḥ pradhāvantyo diśo daśa || 4 ||
तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः । त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः ॥ ५ ॥
tāsāṃ caraṇavikṣepairhuṅkārodgāranisvanaiḥ | trailokyametatsakalaṃ vipradagdhaṃ samantataḥ || 5 ||
हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च । बभूव घोरा धरणी समन्तात्कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी ॥ ६ ॥
hāhāravākranditanisvanaiśca prabhinnarathyāgṛhagopuraiśca | babhūva ghorā dharaṇī samantātkapālakośākulakarburāṅgī || 6 ||
यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते । सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम ॥ ७ ॥
yadetacchatasāhasraṃ jambūdvīpaṃ nigadyate | sarvameva taducchannaṃ samādhṛṣya nṛpottama || 7 ||
जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा । पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः ॥ ८ ॥
jambuṃ śākaṃ kuśaṃ krauñcaṃ gomedaṃ śālmalistathā | puṣkaradvīpasahitā ye ca parvatavāsinaḥ || 8 ||
ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा । महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः ॥ ९ ॥
te grastā mṛtyunā sarve bhūtairmātṛgaṇaistathā | mahāsurakapālaiśca māṃsamedovasotkaṭaiḥ || 9 ||
रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा । पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया ॥ १० ॥
rudhirodgāraśoṇāṅgī mahāmāyā subhīṣaṇā | pibantī rudhiraṃ tatra mahāmāṃsavasāpriyā || 10 ||
कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् । नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा ॥ ११ ॥
kapālahastā vikaṭā bhakṣayantī surāsurān | nṛtyantī ca hasantī ca viparītā mahāravā || 11 ||
त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम् ॥ १२ ॥
trailokyasaṃtrāsakarī vidyutsaṃsphoṭahāsinī | saptadvīpasamudrāntāṃ bhakṣayitvā ca medinīm || 12 ||
ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः । नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह ॥ १३ ॥
tataḥ svasthānamagamadyatra devo maheśvaraḥ | narmadātīramāśrityāvasanmātṛgaṇaiḥ saha || 13 ||
अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना । अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते ॥ १४ ॥
amarāṇāṃ kaṭe tuṅge nṛtyantī hasitānanā | amarā devatāḥ proktāḥ śarīraṃ kaṭamucyate || 14 ||
तैः कटैरावृतो यस्मात्पर्वतोऽयं नृपोत्तम । छिन्नभिन्नास्थिनिकरैर्वसामेदोऽस्रविप्लुतैः ॥ १५ ॥
taiḥ kaṭairāvṛto yasmātparvato'yaṃ nṛpottama | chinnabhinnāsthinikarairvasāmedo'sraviplutaiḥ || 15 ||
अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः । महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः ॥ १६ ॥
amaraṃkaṭa ityevaṃ tena prokto manīṣibhiḥ | mahāpavitro lokeṣu śambhunā sa vinirmitaḥ || 16 ||
नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह । ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः ॥ १७ ॥
nityaṃ saṃnihitastatra śaṅkaro hyumayā saha | tato'haṃ niyatastatra tasya pādāgrasaṃsthitaḥ || 17 ||
प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् । ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह ॥ १८ ॥
prahvaḥ praṇatabhāvena staumi taṃ nīlalohitam | tatastālakasampātairgaṇairmātṛgaṇaiḥ saha || 18 ||
संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः । खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा ॥ १९ ॥
saṃpranṛtyati saṃhṛṣṭo mṛtyunā saha śaṅkaraḥ | khaṭvāṅgairulmukaiścaiva paṭṭiśaiḥ parighaistathā || 19 ||
मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः । वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः ॥ २० ॥
māṃsamedovasāhastā hṛṣṭā nṛtyanti saṃghaśaḥ | vāmanā jaṭilā muṇḍā lambagrīvoṣṭhamūrddhajāḥ || 20 ||
महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । विकृतैराननैर्घोरैरर्भुजोल्बणमुखादिभिः ॥ २१ ॥
mahāśiśnodarabhujā nṛtyanti ca hasanti ca | vikṛtairānanairghorairarbhujolbaṇamukhādibhiḥ || 21 ||
अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये । तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम् ॥ २२ ॥
amaraṃ kaṇṭakaṃ cakruḥ prāpte kālaviparyaye | teṣāṃ madhye mahāghoraṃ jagatsantrāsakāraṇam || 22 ||
मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम् ॥ २३ ॥
mṛtyuṃ paśyāmi nṛtyantaṃ taḍitpiṅgalamūrddhajam | tasya pārśve sthitāṃ devīṃ vimalāmbarabhūṣitām || 23 ||
कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् । विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम् ॥ २४ ॥
kuṇḍalodghuṣṭagaṇḍāṃ tāṃ nāgayajñopavītinīm | vicitrairupahāraiśca pūjayantīṃ maheśvaram || 24 ||
अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् । नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम् ॥ २५ ॥
apaśyaṃ narmadāṃ tatra mātaraṃ viśvavanditām | nānātaraṅgāṃ sāvartāṃ suvelārṇavasaṃnibhām || 25 ||
महासरःसरित्पातैरदृश्यां दृश्यरूपिणीम् । वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत ॥ २६ ॥
mahāsaraḥsaritpātairadṛśyāṃ dṛśyarūpiṇīm | vandyamānāṃ suraiḥ siddhairmunisaṅghaiśca bhārata || 26 ||
एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् । महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत् ॥ २७ ॥
etasminnantare ghorāṃ saptasaptakasaṃjñitām | mahāvīcyaughaphenāḍhyāṃ kurvantīṃ sajalaṃ jagat || 27 ||
दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः । सधूमाशनिनिर्ह्रादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा ॥ २८ ॥
dṛṣṭavānnarmadāṃ devīṃ mṛgakṛṣṇāmbarāṃ punaḥ | sadhūmāśaninirhrādairvahantīṃ saptadhā tadā || 28 ||
इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम । नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम् ॥ २९ ॥
iti saṃhāramatulaṃ dṛṣṭavānrājasattama | naṣṭacandrārkakiraṇamabhūdetaccarācaram || 29 ||
महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् । अलातचक्रवत्तूर्णमशेषं भ्रामयंस्ततः ॥ ३० ॥
mahotpātasamudbhūtaṃ naṣṭanakṣatramaṇḍalam | alātacakravattūrṇamaśeṣaṃ bhrāmayaṃstataḥ || 30 ||
विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः । महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम् ॥ ३१ ॥
vimānakoṭisaṃkīrṇaḥ sa kiṃnaramahoragaḥ | mahāvātaḥ sanirghāto yenākampaccarācaram || 31 ||
रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः । वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान् ॥ ३२ ॥
rudravaktrātsamudbhūtaḥ saṃvarto nāma viśrutaḥ | vāyuḥ saṃśoṣayāmāsa vitatan saptasāgarān || 32 ||
उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः । महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः ॥ ३३ ॥
uddhūlitāṅgaḥ kapilākṣamūrddhajo jaṭākalāpairavabaddhamūrddhajaḥ | mahāravo dīptaviśālaśūladhṛksa pātu yuṣmāṃśca dine dine haraḥ || 33 ||
शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः ॥ ३४ ॥
śūlī dhanuṣmānkavacī kirīṭī śmaśānabhasmokṣitasarvagātraḥ | kapālamālākulakaṇṭhanālo mahāhisūtrairavabaddhamauliḥ || 34 ||
स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः । पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः ॥ ३५ ॥
sa gonasaughaiḥ pariveṣṭitāṅgo viṣāgnicandrāmarasindhumauliḥ | pinākakhaṇṭūvāṅgakarālapāṇiḥ sa kṛttivāsā ḍamarupraṇādaḥ || 35 ||
स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण ॥ ३६ ॥
sa saptalokāntaraniḥsṛtātmā mahabhujāveṣṭitasarvagātraḥ | netreṇa sūryodayasannibhena pravālakāṅkūranibhodareṇa || 36 ||
सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन । ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले ॥ ३७ ॥
sandhyābhraraktotpalapadmarāgasindūravidyutprakarāruṇena | tatena liṅgena ca locanena cikrīḍamānaḥ sa yugāntakāle || 37 ||
हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र ॥ ३८ ॥
hiraṇmayenaiva samutsṛjan sa daṇḍena yadvadbhagavān sameruḥ | pādāgravikṣepaviśīrṇaśailaḥ kurvañjagatso'pi jagāma tatra || 38 ||
संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् । जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः ॥ ३९ ॥
saṃhartukāmastridivaṃ tvaśeṣaṃ pramuñcamāno vikṛtāṭṭahāsam | jahāra sarvaṃ tridivaṃ mahātmā saṃkṣobhayanvai jagadīśa ekaḥ || 39 ||
तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् । सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति ॥ ४० ॥
taṃ devamīśānamajaṃ vareṇyaṃ dṛṣṭvā jagatsaṃharaṇaṃ maheśam | sā kālarātriḥ saha mātṛbhiśca gaṇāśca sarve śivamarcayanti || 40 ||
नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् । जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते ॥ ४१ ॥
nandī ca bhṛṅgī ca gaṇādayaśca taṃ sarvabhūtaṃ praṇamanti devam | jāgadvaraṃ sarvajanasya kāraṇaṃ haraṃ smarārātimaharniśaṃ te || 41 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).