।। व्यास उवाच ।। । श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् । स्तूयमानो । जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥
|| vyāsa uvāca || | śrūyatāṃ rājaśārdūla puṇyamākhyānamuttamam | stūyamāno | jagannātha idaṃ vacanamabravīt || 1 ||
धर्मारण्य खण्डः · अध्यायः ९
A chapter of the Skanda Purana.
121 versesSanskrit with transliteration
।। व्यास उवाच ।। । श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् । स्तूयमानो । जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥
|| vyāsa uvāca || | śrūyatāṃ rājaśārdūla puṇyamākhyānamuttamam | stūyamāno | jagannātha idaṃ vacanamabravīt || 1 ||
।। विष्णुरुवाच ।। । किमर्थमागताः सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । पृथिव्यां कुशलं कच्चित्कुतो वो भयमागतम् ॥ २ ॥
|| viṣṇuruvāca || | kimarthamāgatāḥ sarve brahmādyāḥ surasattamāḥ | pṛthivyāṃ kuśalaṃ kaccitkuto vo bhayamāgatam || 2 ||
ततः प्रोवाच वै हृष्टो ब्रह्मा तं केशवं वचः । न भयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ ३ ॥
tataḥ provāca vai hṛṣṭo brahmā taṃ keśavaṃ vacaḥ | na bhayaṃ vidyate'smākaṃ trailokye sacarācare || 3 ||
एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवांतिके । तदहं संप्रवक्ष्यामि तदेतच्छृणु मे वचः ॥ ४ ॥
ekavijñāpanārthāya āgato'haṃ tavāṃtike | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi tadetacchṛṇu me vacaḥ || 4 ||
परं तु पूर्वं धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम् । तद्द्रष्टुकामोऽहं देव त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ ५ ॥
paraṃ tu pūrvaṃ dharmeṇa sthāpitaṃ tīrthamuttamam | taddraṣṭukāmo'haṃ deva tvatprasādājjanārdana || 5 ||
तत्र त्वं देवदेवेश गमने कुरु मानसम् । यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम् ॥ ६ ॥
tatra tvaṃ devadeveśa gamane kuru mānasam | yathā sattīrthatāṃ yāti dharmāraṇyamanuttamam || 6 ||
विष्णुरुवाच । साधुसाधु महाभाग त्वर्यतां तत्र मा चिरम् । ममापि चित्तं तत्रैव तद्दर्शनेस्ति लालसम् ॥ ७ ॥
viṣṇuruvāca | sādhusādhu mahābhāga tvaryatāṃ tatra mā ciram | mamāpi cittaṃ tatraiva taddarśanesti lālasam || 7 ||
।। व्यास उवाच ।। । तार्क्ष्यमारुह्य गोविंद स्तत्रागाच्छीघ्रमेव हि । ततो धर्मेण ते देवाः सेंद्राः सर्षिगणास्तथा ॥ ८ ॥
|| vyāsa uvāca || | tārkṣyamāruhya goviṃda statrāgācchīghrameva hi | tato dharmeṇa te devāḥ seṃdrāḥ sarṣigaṇāstathā || 8 ||
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या दृष्टा दूरान्मुमोद च । धर्मराजोपि तान्दृष्ट्वा देवा न्विष्णुपुरोगमान् ॥ ९ ॥
brahmaviṣṇumaheśādyā dṛṣṭā dūrānmumoda ca | dharmarājopi tāndṛṣṭvā devā nviṣṇupurogamān || 9 ||
आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः । आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्याद्यं प्रगृह्य च । एकैकस्य चकाराथ पूजां चैव पृथक्पृथक् ॥ १० ॥
āgataḥ svāśramāttatra pūjāṃ pragṛhya tatpuraḥ | āsanādutthitaḥ śīghraṃ saparyādyaṃ pragṛhya ca | ekaikasya cakārātha pūjāṃ caiva pṛthakpṛthak || 10 ||
चकार पूजां विधिवत्तेषां तत्रार्कनंदनः । आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम् ॥ ११ ॥
cakāra pūjāṃ vidhivatteṣāṃ tatrārkanaṃdanaḥ | āsaneṣūpaveśyātha pūjāṃ kṛtvā garīyasīm || 11 ||
।। यम उवाच ।। । तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्देवकीसुत । त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया च शिवस्य च ॥ १२ ॥
|| yama uvāca || | tīrtharūpamidaṃ kṣetraṃ prasādāddevakīsuta | tvattoṣavidhinā cādya kṛpayā ca śivasya ca || 12 ||
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य मे सफलं स्थानं काजेशानां समागमात् ॥ १३ ॥
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ | adya me saphalaṃ sthānaṃ kājeśānāṃ samāgamāt || 13 ||
।। व्यास उवाच ।। । एवं स्तुतस्तदा विष्णुः प्रोवाच मधुरं वचः । तुष्टोऽस्मि धर्म राजेंद्र अहं स्तोत्रेण ते विभो ॥ १४ ॥
|| vyāsa uvāca || | evaṃ stutastadā viṣṇuḥ provāca madhuraṃ vacaḥ | tuṣṭo'smi dharma rājeṃdra ahaṃ stotreṇa te vibho || 14 ||
किंचित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वांछितम् । यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः ॥ १५ ॥
kiṃcitprārthaya matto'haṃ karomi tava vāṃchitam | yatte'styabhīpsitaṃ tubhyaṃ taddadāmi na saṃśayaḥ || 15 ||
यम उवाच ।। । यदि तुष्टोऽसि देवेश वांछितं कुरुषे यदि । धर्मारण्ये महापुण्ये ऋषीणामाश्रमान्कुरु ॥ १६ ॥
yama uvāca || | yadi tuṣṭo'si deveśa vāṃchitaṃ kuruṣe yadi | dharmāraṇye mahāpuṇye ṛṣīṇāmāśramānkuru || 16 ||
वसंति वाडवा यत्र यजंति चैव याज्ञिकाः । वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम् ॥ १७ ॥
vasaṃti vāḍavā yatra yajaṃti caiva yājñikāḥ | vedanirghoṣasaṃyuktaṃ bhāti tattīrthamuttamam || 17 ||
अब्राह्मणमिदं तीर्थं पीडयिष्यंति जन्तवः । तस्मात्त्वं वाडवाञ्छौरे समानय ऋषी न्बहून् । धर्मारण्यं यथा भाति त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १८ ॥
abrāhmaṇamidaṃ tīrthaṃ pīḍayiṣyaṃti jantavaḥ | tasmāttvaṃ vāḍavāñchaure samānaya ṛṣī nbahūn | dharmāraṇyaṃ yathā bhāti trailokye sacarācare || 18 ||
ततो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रशीर्षः सहस्रपात् । सहस्रशस्तदा रूपं कृतवान्धर्मवत्सलः । यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः ॥ १९ ॥
tato viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasraśīrṣaḥ sahasrapāt | sahasraśastadā rūpaṃ kṛtavāndharmavatsalaḥ | yasminsthāne ca ye viprāḥ sadācārāḥ śubhavratāḥ || 19 ||
अशेषधर्मकुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः । तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः । स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यष्टादशैव तु ॥ २० ॥
aśeṣadharmakuśalāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ | tapojñāne mahākhyātā brahmayajñaparāyaṇāḥ | sthāpitā ṛṣayaḥ sarve sahasrāṇyaṣṭādaśaiva tu || 20 ||
नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः । आश्रमांश्च बहूंस्तत्र काजेशैरपि निर्मितान् ॥ २१ ॥
nānādeśātsamānīya sthāpitāstatra taiḥ suraiḥ | āśramāṃśca bahūṃstatra kājeśairapi nirmitān || 21 ||
धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणा च शिवेन च । स्वेस्वे स्थाने यथायोग्ये स्थापयामास केशवः ॥ २२ ॥
dharmopadeśātkṛṣṇena brahmaṇā ca śivena ca | svesve sthāne yathāyogye sthāpayāmāsa keśavaḥ || 22 ||
युधिष्ठिर उवाच ।। । कस्मिन्वंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः । स्थापिताः सपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः । शिष्यैश्च बहुभिर्युक्ता अग्निहोत्रपरायणाः । तेषां स्थानानि नामानि यथावच्च वदस्व मे ॥ २३ ॥
yudhiṣṭhira uvāca || | kasminvaṃśe samutpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ | sthāpitāḥ saparīvārāḥ putrapautrasamāvṛtāḥ | śiṣyaiśca bahubhiryuktā agnihotraparāyaṇāḥ | teṣāṃ sthānāni nāmāni yathāvacca vadasva me || 23 ||
। व्यास उवाच ।। । श्रूयतां नृपशार्दूल धर्म्मारण्यनिवासिनाम् ॥ २४ ॥
| vyāsa uvāca || | śrūyatāṃ nṛpaśārdūla dharmmāraṇyanivāsinām || 24 ||
महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां वै पुत्रपौत्राणां नामानि च वदाम्यहम् ॥ २५ ॥
mahātmanāṃ brāhmaṇānāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām | teṣāṃ vai putrapautrāṇāṃ nāmāni ca vadāmyaham || 25 ||
चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पांडवर्षभ । तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा ॥ २६ ॥
caturviśatigotrāṇi dvijānāṃ pāṃḍavarṣabha | teṣāṃ śākhāḥ praśākhāśca putrapautrādayastathā || 26 ||
जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथ सहस्रशः । चतुर्विशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते । द्विजानामृषयः प्रोक्ताः प्रवराणि तथा शृणु ॥ २७ ॥
jajñire bahavaḥ putrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | caturviśatimukhyānāṃ nāmāni pravadāmi te | dvijānāmṛṣayaḥ proktāḥ pravarāṇi tathā śṛṇu || 27 ||
भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा ॥ २८ ॥
bhāradvājastathā vatsaḥ kauśikaḥ kuśa eva ca | śāṃḍilyaḥ kāśyapaścaiva gautamaśchāṃdhanastathā || 28 ||
जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । आत्रेयो भांडिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परम् ॥ २९ ॥
jātūkarṇyastathā vatso vasiṣṭho dhāraṇastathā | ātreyo bhāṃḍilaścaiva laukikāśca itaḥ param || 29 ||
कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः । पुण्यासनः पराशरः कौंडिन्यश्च ततः परम् ॥ ३० ॥
kṛṣṇāyanopamanyuśca gārgyamudgalamauṣakāḥ | puṇyāsanaḥ parāśaraḥ kauṃḍinyaśca tataḥ param || 30 ||
तथा गान्यासनश्चैव प्रवराणि चतुर्विंशतिः । जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराः पंच एव हि ॥ ३१ ॥
tathā gānyāsanaścaiva pravarāṇi caturviṃśatiḥ | jāmadagnyasya gotrasya pravarāḥ paṃca eva hi || 31 ||
भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पंचैते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः ॥ ३२ ॥
bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ | paṃcaite pravarā rājanvikhyātā lokaviśrutāḥ || 32 ||
एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः । द्विजपूजाक्रियायुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः ॥ ३३ ॥
evaṃ gotrasamutpannā vāḍavā vedapāragāḥ | dvijapūjākriyāyuktā nānākratukriyāparāḥ || 33 ||
गुणेन संहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये । एवंविधा महाभागा नानादेशभवा द्विजाः ॥ ३४ ॥
guṇena saṃhitā āsan ṣaṭkarmaniratāśca ye | evaṃvidhā mahābhāgā nānādeśabhavā dvijāḥ || 34 ||
भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पंच एव हि । भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वजामदग्न्यसंयुताः । आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः ॥ ३५ ॥
bhāmevasaṃ tṛtīyaṃ ca pravarāḥ paṃca eva hi | bhārgavacyāvanāpnuvānaurvajāmadagnyasaṃyutāḥ | ātreyo'rcanānasaśca śyāvāsyeti tṛtīyakaḥ || 35 ||
अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः । धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः ॥ ३६ ॥
asmingotre bhavā viprā duṣṭāḥ kuṭilagāminaḥ | dhanino dharmaniṣṭhāśca vedavedāṃgapāragāḥ || 36 ||
दानभोगरताः सर्वे श्रौतस्मार्तेषु संमताः । मांडव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः ॥ ३७ ॥
dānabhogaratāḥ sarve śrautasmārteṣu saṃmatāḥ | māṃḍavyagotre vijñeyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ || 37 ||
भार्गवश्च्यावनो ऽत्रिश्चाप्नुवानौर्वस्तथैव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः ॥ ३८ ॥
bhārgavaścyāvano 'triścāpnuvānaurvastathaiva ca | asmingotre bhavā viprāḥ śrutismṛtiparāyaṇāḥ || 38 ||
रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मक्रिया पराः सर्वे मांडव्याः कुरुसत्तम ॥ ३९ ॥
rogiṇo lobhino duṣṭā yajane yājane ratāḥ | brahmakriyā parāḥ sarve māṃḍavyāḥ kurusattama || 39 ||
गार्ग्यस्य गोत्रे ये जातास्तेषां तु प्रवरास्त्रयः । अंगिराश्चांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः ॥ ४० ॥
gārgyasya gotre ye jātāsteṣāṃ tu pravarāstrayaḥ | aṃgirāścāṃbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ || 40 ||
अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः । शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुचैलिनः ॥ ४१ ॥
asmingotre samutpannāḥ sadvṛttāḥ satyabhāṣiṇaḥ | śāṃtāśca bhinnavarṇāśca nirddhanāśca kucailinaḥ || 41 ||
संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि ॥ ४२ ॥
saṃgavātsalyayuktāśca vedaśāstreṣu niścalāḥ | vatsagotre dvijā bhūpa pravarāḥ paṃca eva hi || 42 ||
भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । एभिस्तु पंच विख्याता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः ॥ ४३ ॥
bhārgavaścyavanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ | ebhistu paṃca vikhyātā dvijā brahmasvarūpiṇaḥ || 43 ||
शांता दांताः सुशीलाश्च धर्मपुत्रैः सुसंयुता । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु ॥ ४४ ॥
śāṃtā dāṃtāḥ suśīlāśca dharmaputraiḥ susaṃyutā | vedādhyayanahīnāśca kuśalāḥ sarvakarmasu || 44 ||
सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म रताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजाः ॥ ४५ ॥
surūpāśca sadācārāḥ sarvadharmeṣu niṣṭhitāḥ | dānadharma ratāḥ sarve annadā jaladā dvijāḥ || 45 ||
दयालवः सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः । काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः ॥ ४६ ॥
dayālavaḥ suśīlāśca sarvabhūtahite ratāḥ | kāśyapā brāhmaṇā rājanpravaratrayasaṃyutāḥ || 46 ||
काश्यपश्चापवत्सारो नैध्रुवश्च तृतीयकः । वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्ठिका यज्ञकारकाः ॥ ४७ ॥
kāśyapaścāpavatsāro naidhruvaśca tṛtīyakaḥ | vedajñā gauravarṇāśca naiṣṭhikā yajñakārakāḥ || 47 ||
प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा । प्रतिष्ठामानव न्तश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ ४८ ॥
priyavāsā mahādakṣā gurubhaktiratāḥ sadā | pratiṣṭhāmānava ntaśca sarvabhūtahite ratāḥ || 48 ||
यजंते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः । धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः ॥ ४९ ॥
yajaṃte ca mahāyajñānkāśyapeyā dvijātayaḥ | dhārīṇasagotrajāśca pravaraistribhiranvitāḥ || 49 ||
अगस्तिदर्विश्वेताश्व दध्यवाहनसंज्ञकाः । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता धर्मकर्मसमाश्रिताः ॥ ५० ॥
agastidarviśvetāśva dadhyavāhanasaṃjñakāḥ | asmingotre ca ye jātā dharmakarmasamāśritāḥ || 50 ||
कर्मक्रूराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते । लंबकर्णा महादंष्ट्रा द्विजा धनपरायणाः ॥ ५१ ॥
karmakrūrāśca te sarve tathaivodariṇastu te | laṃbakarṇā mahādaṃṣṭrā dvijā dhanaparāyaṇāḥ || 51 ||
क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयंकराः । लौगाक्षसोद्भवा ये वै वाडवाः सत्यसंश्रिताः ॥ ५२ ॥
krodhino dveṣiṇaścaiva sarvasattvabhayaṃkarāḥ | laugākṣasodbhavā ye vai vāḍavāḥ satyasaṃśritāḥ || 52 ||
प्रवराश्च त्रयस्तेषां तत्त्वज्ञानस्वरूपकाः । कश्यपश्चैव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः ॥ ५३ ॥
pravarāśca trayasteṣāṃ tattvajñānasvarūpakāḥ | kaśyapaścaiva vatsaśca vasiṣṭhaśca tṛtīyakaḥ || 53 ||
सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृ त्तयः । रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ताः कृष्णवर्णास्तु वाडवाः ॥ ५४ ॥
sadācārāstu vikhyātā vaiṣṇavā bahuvṛ ttayaḥ | romabhirbahubhirvyāptāḥ kṛṣṇavarṇāstu vāḍavāḥ || 54 ||
शांता दाताः सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा । कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः ॥ ५५ ॥
śāṃtā dātāḥ suśīlāśca svadāraniratāḥ sadā | kuśikasagotre ye jātāḥ pravaraistribhiranvitāḥ || 55 ||
विश्वामित्रो देवरात औदलश्च त्रयश्च ये । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः ॥ ५६ ॥
viśvāmitro devarāta audalaśca trayaśca ye | asmingotre tu ye jātā durbalā dīnamānasāḥ || 56 ||
असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपा नृपसत्तमाः । सर्व्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः ॥ ५७ ॥
asatyabhāṣiṇo viprāḥ surūpā nṛpasattamāḥ | sarvvavidyākuśalino brāhmaṇā brahmasattamāḥ || 57 ||
उपमन्युसगोत्रेयाः प्रवरत्रयसंयुताः । वसिष्ठश्च भरद्वाजस्त्विंद्रप्रमद एव वा ॥ ५८ ॥
upamanyusagotreyāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ | vasiṣṭhaśca bharadvājastviṃdrapramada eva vā || 58 ||
अस्मिन्गोत्रे तु ये विप्राः क्रूराः कुटिलगामिनः । दूषणा द्वेषिणस्तुच्छाः सर्वसंग्रहतत्पराः ॥ ५९ ॥
asmingotre tu ye viprāḥ krūrāḥ kuṭilagāminaḥ | dūṣaṇā dveṣiṇastucchāḥ sarvasaṃgrahatatparāḥ || 59 ||
कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा । सर्वदैव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथा ॥ ६० ॥
kalahotpādane dakṣā dhanino māninastathā | sarvadaiva praduṣṭāśca duṣṭasaṃgaratāstathā || 60 ||
रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः । वात्स्यगोत्रे भवा विप्राः प्रवरैः पंचभिर्युताः ॥ ६१ ॥
rogiṇo durbalāścaiva vṛttyupakalpavarjitāḥ | vātsyagotre bhavā viprāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ || 61 ||
भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः स्थूलाश्च बहुबुद्धयः ॥ ६२ ॥
bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ | asmingotre bhavā viprāḥ sthūlāśca bahubuddhayaḥ || 62 ||
सर्वकर्मरता श्चैव सर्वधर्मेषु निश्चलाः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः ॥ ६३ ॥
sarvakarmaratā ścaiva sarvadharmeṣu niścalāḥ | vedaśāstrārthanipuṇā yajane yājane ratāḥ || 63 ||
सदाचाराः सुरूपाश्च बुद्धितो दीर्घदर्शिनः । वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः ॥ ६४ ॥
sadācārāḥ surūpāśca buddhito dīrghadarśinaḥ | vātsyāyanasagotreyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ || 64 ||
भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तव भारत ॥ ६५ ॥
bhārgavacyāvanāpnuvānaurvaśca jamadagnikaḥ | pūrvoktāḥ pravarāścāsya kathitāstava bhārata || 65 ||
अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः ॥ ६६ ॥
asmingotre tu ye jātā pākayajñaratāḥ sadā | lobhinaḥ krodhinaścaiva prajāyante bahuprajāḥ || 66 ||
स्नानदानादिनिरताः सर्वदाश्च जितेंद्रियाः । वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः ॥ ६७ ॥
snānadānādiniratāḥ sarvadāśca jiteṃdriyāḥ | vāpīkūpataḍāgānāṃ kartāraśca sahasraśaḥ | vrataśīlā guṇajñāśca mūrkhā vedavivarjitāḥ || 67 ||
कौशिकवंशे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । विश्वामित्रोऽघर्मषी च कौशिकश्च तृतीयकः ॥ ६८ ॥
kauśikavaṃśe ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ | viśvāmitro'gharmaṣī ca kauśikaśca tṛtīyakaḥ || 68 ||
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः । शांता दांताः सुशीलाश्च सर्वधर्मपरायणाः ॥ ६९ ॥
asmingotre ca ye jātā brāhmaṇā brahmavedinaḥ | śāṃtā dāṃtāḥ suśīlāśca sarvadharmaparāyaṇāḥ || 69 ||
अपुत्रिण स्तथा रूक्षास्तेजोहीना द्विजोत्तमाः । भारद्वाजसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः ॥ ७० ॥
aputriṇa stathā rūkṣāstejohīnā dvijottamāḥ | bhāradvājasagotreyāḥ pravaraiḥ paṃcabhiryutāḥ || 70 ||
अंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः । गार्ग्यश्चै वेति विज्ञेयाः प्रवराः पंच एव च ॥ ७१ ॥
aṃgiraso bārhaspatyo bhāradvājastu sainyasaḥ | gārgyaścai veti vijñeyāḥ pravarāḥ paṃca eva ca || 71 ||
अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः ॥ ७२ ॥
asmingotre ca ye jātā vāḍavā dhaninaḥ śubhāḥ | vastrālaṃkaraṇopetā dvijabhaktiparāyaṇāḥ || 72 ||
ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः । काश्यपगोत्रे यै जाताः प्रवरत्रयसंयुताः ॥ ७३ ॥
brahmabhojyaparāḥ sarve sarvadharmaparāyaṇāḥ | kāśyapagotre yai jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ || 73 ||
काश्यपश्चापवत्सारो रैभ्येति विश्रुतास्त्रयः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा रक्ताक्षाः क्रूरदृष्टयः ॥ ७४ ॥
kāśyapaścāpavatsāro raibhyeti viśrutāstrayaḥ | asmingotre bhavā viprā raktākṣāḥ krūradṛṣṭayaḥ || 74 ||
जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः । निर्धना रोगिणश्चैते तस्करानृतभाषिणः ॥ ७५ ॥
jihvālaulyaratāḥ sarve sarve te pāramārthinaḥ | nirdhanā rogiṇaścaite taskarānṛtabhāṣiṇaḥ || 75 ||
शास्त्रार्थावेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः । शुनकेषु च ये जाता विप्रा ध्यानपरायणाः ॥ ७६ ॥
śāstrārthāvedinaḥ sarve vedasmṛtivivarjitāḥ | śunakeṣu ca ye jātā viprā dhyānaparāyaṇāḥ || 76 ||
तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदांगपारगाः । साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः ॥ ७७ ॥
tapasvino yoginaśca vedavedāṃgapāragāḥ | sādhavaśca sadācārā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ || 77 ||
ह्रस्वकाया भिन्नवर्णा बहुरामा द्विजोत्तमाः । दयालाः सरलाः शांता ब्रह्मभोज्यपरायणाः ॥ ७८ ॥
hrasvakāyā bhinnavarṇā bahurāmā dvijottamāḥ | dayālāḥ saralāḥ śāṃtā brahmabhojyaparāyaṇāḥ || 78 ||
शौनकसेषु ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । भार्गवशौनहोत्रेति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः ॥ ७९ ॥
śaunakaseṣu ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ | bhārgavaśaunahotreti gārtsyapramada iti trayaḥ || 79 ||
अस्मिन्देशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप । महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च मदोद्धताः ॥ ८० ॥
asmindeśe samutpannā vāḍavā duḥsahā nṛpa | mahotkaṭā mahākāyāḥ pralaṃbāśca madoddhatāḥ || 80 ||
क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्रविशारदाः । बहुभुजो मानिनो दक्षा राग द्वेषोपवर्जिताः ॥ ८१ ॥
kleśarūpāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ | bahubhujo mānino dakṣā rāga dveṣopavarjitāḥ || 81 ||
सुवस्त्रभूषारूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः ॥ ८२ ॥
suvastrabhūṣārūpā vai brāhmaṇā brahmavādinaḥ | vasiṣṭhagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ || 82 ||
वसिष्ठो भारद्वाजश्च इन्द्रप्रमद एव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगाः ॥ ८३ ॥
vasiṣṭho bhāradvājaśca indrapramada eva ca | asmingotre bhavā viprā vedavedāṃgapāragāḥ || 83 ||
याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा । द्वेषिणो धनवंतश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा ॥ ८४ ॥
yājñikā yajñaśīlāśca susvarāḥ sukhinastathā | dveṣiṇo dhanavaṃtaśca putriṇo guṇinastathā || 84 ||
विशालहृदया राजञ्छूराः शत्रुनिबर्हणाः । गौतमसगोत्रे ये जाताः प्रवराः पंच एव हि ॥ ८५ ॥
viśālahṛdayā rājañchūrāḥ śatrunibarhaṇāḥ | gautamasagotre ye jātāḥ pravarāḥ paṃca eva hi || 85 ||
कौत्सगार्ग्योमवाहाश्च असितो देवलस्तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता विप्राः परमपावनाः ॥ ८६ ॥
kautsagārgyomavāhāśca asito devalastathā | asmingotre ca ye jātā viprāḥ paramapāvanāḥ || 86 ||
परोपकारिणः सर्वे श्रुतिस्मृति परायणाः । बकासनाश्च कुटिलाश्छद्मवृत्तिपरास्तथा ॥ ८७ ॥
paropakāriṇaḥ sarve śrutismṛti parāyaṇāḥ | bakāsanāśca kuṭilāśchadmavṛttiparāstathā || 87 ||
नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः । वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिणः ॥ ८८ ॥
nānāśāstrārthanipuṇā nānābharaṇabhūṣitāḥ | vṛkṣādikarmakuśalā dīrgharoṣāśca rogiṇaḥ || 88 ||
आंगिरसगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः ॥ ८९ ॥
āṃgirasagotre ye jātāḥ pravaratrayasaṃyutāḥ | āṃgirasoṃbarīṣaśca yauvanāśvastṛtīyakaḥ || 89 ||
अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्य संभाषिणस्तथा । जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः ॥ ९० ॥
asmingotre ca ye jātāḥ satya saṃbhāṣiṇastathā | jiteṃdriyāḥ surūpāśca alpāhārāḥ śubhānanāḥ || 90 ||
महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्य यनतत्पराः ॥ ९१ ॥
mahāvratāḥ purāṇajñā mahādānaparāyaṇāḥ | nirdveṣiṇo lobhayutā vedādhya yanatatparāḥ || 91 ||
दीर्घदर्शिमहातेजो महामायाविमोहिताः । शांडिलसगोत्रेये प्रवरत्रयसंयुताः ॥ ९२ ॥
dīrghadarśimahātejo mahāmāyāvimohitāḥ | śāṃḍilasagotreye pravaratrayasaṃyutāḥ || 92 ||
असितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः । अस्मिन्गोत्रे महाभागाः कुब्जाश्च द्विजसत्तमाः ॥ ९३ ॥
asito devalaścaiva śāṃḍilastu tṛtīyakaḥ | asmingotre mahābhāgāḥ kubjāśca dvijasattamāḥ || 93 ||
नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः । कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रह तत्पराः ॥ ९४ ॥
netrarogī mahāduṣṭā mahātyāgā anāyuṣaḥ | kalahotpādane dakṣāḥ sarvasaṃgraha tatparāḥ || 94 ||
मलिना मानिनश्चैव ज्योतिःशास्त्रविशारदाः । आत्रेयसगोत्रे ये जाताः पंचप्रवरसंयुताः ॥ ९५ ॥
malinā māninaścaiva jyotiḥśāstraviśāradāḥ | ātreyasagotre ye jātāḥ paṃcapravarasaṃyutāḥ || 95 ||
आत्रेयोऽर्चनानसश्यावाश्वोंगिर सोऽत्रिश्च । अस्मिन्वंशे च ये जाता द्विजास्ते सूर्यवर्चसः ॥ ९६ ॥
ātreyo'rcanānasaśyāvāśvoṃgira so'triśca | asminvaṃśe ca ye jātā dvijāste sūryavarcasaḥ || 96 ||
चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः । सदाचारा महादक्षाः श्रुतिशास्त्र परायणाः ॥ ९७ ॥
caṃdravacchītalāḥ sarve dharmāraṇye vyavasthitāḥ | sadācārā mahādakṣāḥ śrutiśāstra parāyaṇāḥ || 97 ||
याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः । धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाश्च महोत्सुकाः ॥ ९८ ॥
yājñikāśca śubhācārāḥ satyaśaucaparāyaṇāḥ | dharmajñā dānaśīlāśca nirmalāśca mahotsukāḥ || 98 ||
तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः ॥ ९९ ॥
tapaḥsvādhyāyaniratā nyāyadharmaparāyaṇāḥ || 99 ||
। युधिष्ठिर उवाच ।। । कथयस्व महाबाहो धर्मारण्यकथामृतम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापाद्घोराद्ब्रह्मवधादपि ॥ १०० ॥
| yudhiṣṭhira uvāca || | kathayasva mahābāho dharmāraṇyakathāmṛtam | yacchrutvā mucyate pāpādghorādbrahmavadhādapi || 100 ||
।। व्यास उवाच ।। । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथामेतां सुदुर्लभाम् ॥ १०१ ॥
|| vyāsa uvāca || | śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāmetāṃ sudurlabhām || 101 ||
यक्षरक्षःपिशाचाद्या उद्वेजयंति वाडवान् । जृंभकोनाम यक्षोऽभूद्धर्म्मारण्यसमीपतः ॥ १०२ ॥
yakṣarakṣaḥpiśācādyā udvejayaṃti vāḍavān | jṛṃbhakonāma yakṣo'bhūddharmmāraṇyasamīpataḥ || 102 ||
उद्वेजयति नित्यं स धर्मारण्यनिवासिनः । ततस्तैश्च द्विजाग्र्यैस्तु देवेभ्यो विनिवेदितम् ॥ १०३ ॥
udvejayati nityaṃ sa dharmāraṇyanivāsinaḥ | tatastaiśca dvijāgryaistu devebhyo viniveditam || 103 ||
यक्षरक्षादिना चैव परिभूता वयं सुराः । त्यक्ष्यामोऽद्य वरं स्थानं तद्भयान्नात्र संशयः ॥ १०४ ॥
yakṣarakṣādinā caiva paribhūtā vayaṃ surāḥ | tyakṣyāmo'dya varaṃ sthānaṃ tadbhayānnātra saṃśayaḥ || 104 ||
ततो देवैः संगधर्वैः स्थापितास्तत्र भूमिषु । सिद्धाश्च वरयोगिन्यः श्रीमातृप्रभृतयस्तथा ॥ १०५ ॥
tato devaiḥ saṃgadharvaiḥ sthāpitāstatra bhūmiṣu | siddhāśca varayoginyaḥ śrīmātṛprabhṛtayastathā || 105 ||
रक्षणार्थं हि विप्राणां लोकानां हितकाम्यया । गोत्रान्प्रति तथैकैका स्थापिता योगिनी तदा ॥ १०६ ॥
rakṣaṇārthaṃ hi viprāṇāṃ lokānāṃ hitakāmyayā | gotrānprati tathaikaikā sthāpitā yoginī tadā || 106 ||
यस्य गोत्रस्य या शक्ती रक्षणे पालने क्षमा । सा तस्य कुलदेवीति साक्षात्तत्र बभूव ह ॥ १०७ ॥
yasya gotrasya yā śaktī rakṣaṇe pālane kṣamā | sā tasya kuladevīti sākṣāttatra babhūva ha || 107 ||
श्रीमाता तारणी देवी आशापूरी च गोत्रपा । इच्छाऽऽर्तिनाशिनी चैव पिप्पली विकारवशा ॥ १०८ ॥
śrīmātā tāraṇī devī āśāpūrī ca gotrapā | icchā''rtināśinī caiva pippalī vikāravaśā || 108 ||
जगन्माता महामाता सिद्धा भट्टारिका तथा । कदंबा विकरा मीठा सुपर्णा वसुजा तथा ॥ १०९ ॥
jaganmātā mahāmātā siddhā bhaṭṭārikā tathā | kadaṃbā vikarā mīṭhā suparṇā vasujā tathā || 109 ||
मातंगी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी । भद्री चैव महाशक्तिः संहारी च महाबला ॥ ११० ॥
mātaṃgī ca mahādevī vāṇī ca mukuṭeśvarī | bhadrī caiva mahāśaktiḥ saṃhārī ca mahābalā || 110 ||
चामुंडा च महादेवी इत्येता गोत्रमातरः । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः स्थापितास्तत्र रक्षणे ॥ १११ ॥
cāmuṃḍā ca mahādevī ityetā gotramātaraḥ | brahmaviṣṇumaheśādyaiḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe || 111 ||
ताः पूजयंति विप्रेंद्राः स्वधर्मनिरताः सदा । ततः प्रभृति योगिन्यः स्वेस्वे काले सुरक्षिताः ॥ ११२ ॥
tāḥ pūjayaṃti vipreṃdrāḥ svadharmaniratāḥ sadā | tataḥ prabhṛti yoginyaḥ svesve kāle surakṣitāḥ || 112 ||
वाडवाः स्वस्थतां जग्मुः पुत्रपौत्रैः समावृताः । ततो देवाः सगंधर्वा हर्षनिर्भरमानसाः । विमानवरमारूढा जग्मुर्नाकेऽमृताशनाः ॥ ११३ ॥
vāḍavāḥ svasthatāṃ jagmuḥ putrapautraiḥ samāvṛtāḥ | tato devāḥ sagaṃdharvā harṣanirbharamānasāḥ | vimānavaramārūḍhā jagmurnāke'mṛtāśanāḥ || 113 ||
गते वर्षशते राजन्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । स्मृत्वा तु धर्मारण्यस्य प्रेक्षणार्थं कुतूहलात् ॥ ११४ ॥
gate varṣaśate rājanbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ | smṛtvā tu dharmāraṇyasya prekṣaṇārthaṃ kutūhalāt || 114 ||
समाजग्मुस्तदा राजन्प्रभाते उदिते रवौ । विमानवरमारुह्य अप्सरोगणसेविताः ॥ ११५ ॥
samājagmustadā rājanprabhāte udite ravau | vimānavaramāruhya apsarogaṇasevitāḥ || 115 ||
गंधर्वैर् गीयमानास्ते स्तूयमानाः प्रबोधकैः । तत्र स्थाने द्विजा राजन्समित्पुष्पकुशान्बहून् ॥ ११६ ॥
gaṃdharvair gīyamānāste stūyamānāḥ prabodhakaiḥ | tatra sthāne dvijā rājansamitpuṣpakuśānbahūn || 116 ||
आश्रमांस्तान्परित्यज्य गताः सर्वे दिशो दश । तमाश्रमपदं दृष्ट्वा शून्यं चैव महेश्वरः ॥ ११७ ॥
āśramāṃstānparityajya gatāḥ sarve diśo daśa | tamāśramapadaṃ dṛṣṭvā śūnyaṃ caiva maheśvaraḥ || 117 ||
उवाच वाक्यं धर्मज्ञो वाडवान्क्लिशते विभो । शुशूषार्थं हि शुश्रूषन्कल्पयेदिति मे मतिः ॥ ११८ ॥
uvāca vākyaṃ dharmajño vāḍavānkliśate vibho | śuśūṣārthaṃ hi śuśrūṣankalpayediti me matiḥ || 118 ||
श्रुत्वा तु वचनं शंभोर्देवदेवो जनार्दनः । सत्यंसत्यमिति प्रोच्य ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥ ११९ ॥
śrutvā tu vacanaṃ śaṃbhordevadevo janārdanaḥ | satyaṃsatyamiti procya brahmāṇamidamabravīt || 119 ||
भोभो ब्रह्मन्द्विजातीनां शुश्रूषार्थं प्रकल्पय । सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजोघोपि सुखी भवेत् । विष्णोर्वाक्यमभिश्रुत्य ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १२० ॥
bhobho brahmandvijātīnāṃ śuśrūṣārthaṃ prakalpaya | sṛṣṭirhi śāśvatīvādya dvijoghopi sukhī bhavet | viṣṇorvākyamabhiśrutya brahmā lokapitāmahaḥ || 120 ||
संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे । आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके ॥ १२१ ॥
saṃsmarankāmadhenuṃ vai smaraṇenaiva tatkṣaṇe | āgatā tatra sā dhenurdharmāraṇye pavitrake || 121 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).