।। श्रीनारायण उवाच । वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमानथ ते मुने । तृतीय आयुषो भागे तृतीयाश्रम ईरितः ॥ १ ॥
|| śrīnārāyaṇa uvāca | vānaprasthasya vakṣyāmi niyamānatha te mune | tṛtīya āyuṣo bhāge tṛtīyāśrama īritaḥ || 1 ||
वासुदेवमाहात्म्यम् · अध्यायः २३
A chapter of the Skanda Purana.
43 versesSanskrit with transliteration
।। श्रीनारायण उवाच । वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमानथ ते मुने । तृतीय आयुषो भागे तृतीयाश्रम ईरितः ॥ १ ॥
|| śrīnārāyaṇa uvāca | vānaprasthasya vakṣyāmi niyamānatha te mune | tṛtīya āyuṣo bhāge tṛtīyāśrama īritaḥ || 1 ||
अनुकूला स्वसेवायां विरक्ता च तपःप्रिया । यदि पत्नी भवेत्तर्हि तया सह वनं विशेत् ॥ २ ॥
anukūlā svasevāyāṃ viraktā ca tapaḥpriyā | yadi patnī bhavettarhi tayā saha vanaṃ viśet || 2 ||
अन्यथा तु सुतादिभ्यस्तस्याः पोषणरक्षणम् । आदिश्य स्वयमेकाकी विरक्तो वनमाविशेत् ॥ ३ ॥
anyathā tu sutādibhyastasyāḥ poṣaṇarakṣaṇam | ādiśya svayamekākī virakto vanamāviśet || 3 ||
निर्भयो निवसेत्तत्र तपोरुचिरतन्द्रितः । कुर्यादुटजमग्न्यर्थं स्वयं तु बहिरावसेत् ॥ ४ ॥
nirbhayo nivasettatra taporuciratandritaḥ | kuryāduṭajamagnyarthaṃ svayaṃ tu bahirāvaset || 4 ||
भवेत्पञ्चतपा ग्रीष्म उदवासश्च शैशिरे । आसारषाट्च वर्षासु जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ ५ ॥
bhavetpañcatapā grīṣma udavāsaśca śaiśire | āsāraṣāṭca varṣāsu jitakrodho jitendriyaḥ || 5 ||
वासश्च तार्णं पार्णं वा वसीताजिनवल्कलम् । भुञ्जीत ऋषिधान्यानि वन्यं कन्दफलादि वा ॥ ६ ॥
vāsaśca tārṇaṃ pārṇaṃ vā vasītājinavalkalam | bhuñjīta ṛṣidhānyāni vanyaṃ kandaphalādi vā || 6 ||
अग्निपक्वं वार्कपक्वमपक्वं वापि भक्षयेत् । अभावे त्वेष दन्तानामश्मोलूखलकुट्टितम् ॥ ७ ॥
agnipakvaṃ vārkapakvamapakvaṃ vāpi bhakṣayet | abhāve tveṣa dantānāmaśmolūkhalakuṭṭitam || 7 ||
स्वयमेवाहरेदन्नं यथाकालं दिनेदिने । काले पराहृतं वापि गृह्णीयान्नान्यदा क्वचित् ॥ ८ ॥
svayamevāharedannaṃ yathākālaṃ dinedine | kāle parāhṛtaṃ vāpi gṛhṇīyānnānyadā kvacit || 8 ||
कालेपि कृष्टपच्यं तु न गृह्णीयादनापदि । वन्यैरेवाग्निकार्यं च धान्यैः कुर्वीत पूर्ववत् ॥ ९ ॥
kālepi kṛṣṭapacyaṃ tu na gṛhṇīyādanāpadi | vanyairevāgnikāryaṃ ca dhānyaiḥ kurvīta pūrvavat || 9 ||
रक्षेत्कमण्डलुं दण्डमग्निहोत्रपरिच्छदान् । केशरोमश्मश्रुनखान्धारयेन्मलिनान्दतः ॥ १० ॥
rakṣetkamaṇḍaluṃ daṇḍamagnihotraparicchadān | keśaromaśmaśrunakhāndhārayenmalināndataḥ || 10 ||
अंगान्यमर्दयन्स्नायाद्भूतले च शयीत सः । देशकाल बलावस्थानुसारेण तपश्चरेत् ॥ ११ ॥
aṃgānyamardayansnāyādbhūtale ca śayīta saḥ | deśakāla balāvasthānusāreṇa tapaścaret || 11 ||
फेनपाश्चौदुम्बराश्च वालखिल्यास्तथैव च । वैखानसेति कथिताश्चतुर्द्धा वनवासिनः ॥ १२ ॥
phenapāścaudumbarāśca vālakhilyāstathaiva ca | vaikhānaseti kathitāścaturddhā vanavāsinaḥ || 12 ||
यथाशक्ति द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो वने । वसेद्द्वावेकमेवापि ततः संन्यासमाश्रयेत् ॥ १३ ॥
yathāśakti dvādaśābdānaṣṭau vā caturo vane | vaseddvāvekamevāpi tataḥ saṃnyāsamāśrayet || 13 ||
यदि स्यात्तीव्रवैराग्यं तर्हि न्यासो हितावहः । वसेत्तत्रैवाऽन्यथा तु यावज्जीवं वने द्विजः ॥ १४ ॥
yadi syāttīvravairāgyaṃ tarhi nyāso hitāvahaḥ | vasettatraivā'nyathā tu yāvajjīvaṃ vane dvijaḥ || 14 ||
यथाविधि कृतत्यागस्तुरीयाश्रममास्थितः । साच्छादनं तु कौपीनं कन्थामेकां च धारयेत् ॥ १५ ॥
yathāvidhi kṛtatyāgasturīyāśramamāsthitaḥ | sācchādanaṃ tu kaupīnaṃ kanthāmekāṃ ca dhārayet || 15 ||
दण्डं कमण्डलुं चाम्बुगालनं बिभृयाच्च सः । सदाचारद्विजगृहे काले भिक्षां समाचरेत् ॥ १६ ॥
daṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ cāmbugālanaṃ bibhṛyācca saḥ | sadācāradvijagṛhe kāle bhikṣāṃ samācaret || 16 ||
न कुर्यात्प्रत्यहं भिक्षामेकस्यैव गृहे यतिः । रसलुब्धो भवेन्नेव सकृच्च मितभुग्भवेत् ॥ १७ ॥
na kuryātpratyahaṃ bhikṣāmekasyaiva gṛhe yatiḥ | rasalubdho bhavenneva sakṛcca mitabhugbhavet || 17 ||
वनस्थाश्रमिणो भिक्षां प्रायो गृह्णीत भिक्षुकः । तदन्धसातिशुद्धेन शुद्ध्यत्येवाऽस्य यन्मनः ॥ १८ ॥
vanasthāśramiṇo bhikṣāṃ prāyo gṛhṇīta bhikṣukaḥ | tadandhasātiśuddhena śuddhyatyevā'sya yanmanaḥ || 18 ||
घ्राणेपि मांससुरयोः पाराकं व्रतमाचरेत् । शौचाचारविशुद्धः स्याच्छूद्रादींश्चापि न स्पृशेत् ॥ १९ ॥
ghrāṇepi māṃsasurayoḥ pārākaṃ vratamācaret | śaucācāraviśuddhaḥ syācchūdrādīṃścāpi na spṛśet || 19 ||
नित्यं कुर्याद्विष्णुपूजा मद्याद्विष्णोर्न्निवेदितम् । द्वादशार्णं जपेद्विष्णोरष्टाक्षरमनुं च वा ॥ २० ॥
nityaṃ kuryādviṣṇupūjā madyādviṣṇornniveditam | dvādaśārṇaṃ japedviṣṇoraṣṭākṣaramanuṃ ca vā || 20 ||
असद्वादं न कुर्वीत वृत्त्यर्थं नाचरेत्कथाम् । असच्छास्त्रे न सक्तः स्यान्नोपजीवेच्च जीविकाम् ॥ २१ ॥
asadvādaṃ na kurvīta vṛttyarthaṃ nācaretkathām | asacchāstre na saktaḥ syānnopajīvecca jīvikām || 21 ||
सच्छास्त्रमभ्यसेच्चासौ बन्धमोक्षानुदर्शनम् । मठादीन्नैव बध्नीयादहन्ताममते त्यजेत् ॥ २२ ॥
sacchāstramabhyaseccāsau bandhamokṣānudarśanam | maṭhādīnnaiva badhnīyādahantāmamate tyajet || 22 ||
चातुर्मास्यं विनैकत्र वसेन्नाऽसावनापदि । आत्मनश्च हरे रूपं विद्याज्ज्ञानेन तत्त्वतः ॥ २३ ॥
cāturmāsyaṃ vinaikatra vasennā'sāvanāpadi | ātmanaśca hare rūpaṃ vidyājjñānena tattvataḥ || 23 ||
कामं क्रोधं भयं वैरं धनधान्यादिसंग्रहम् । नैव कुर्यात्पालयेत यमांश्च नियमान्यतिः ॥ २४ ॥
kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ vairaṃ dhanadhānyādisaṃgraham | naiva kuryātpālayeta yamāṃśca niyamānyatiḥ || 24 ||
तीव्रज्ञानविरागाभ्यां संपन्नोपि यतिर्ध्रुवम् । स्त्रीवित्तभूषासद्वस्त्रसंसर्गाद्भ्रष्टतां व्रजेत् ॥ २५ ॥
tīvrajñānavirāgābhyāṃ saṃpannopi yatirdhruvam | strīvittabhūṣāsadvastrasaṃsargādbhraṣṭatāṃ vrajet || 25 ||
पुष्प चन्दनतैलादिसुगन्धिद्रव्यवर्जनम् । त्यागी कुर्वीतान्यथा तु भवेद्देहात्मधीः स वै ॥ २६ ॥
puṣpa candanatailādisugandhidravyavarjanam | tyāgī kurvītānyathā tu bhaveddehātmadhīḥ sa vai || 26 ||
आहारो यस्य यावांस्तं तावान्स्त्रीकाम आविशेत् । अतो मितं नीरसं च भोजनं त्यागिनो हितम् ॥ २७ ॥
āhāro yasya yāvāṃstaṃ tāvānstrīkāma āviśet | ato mitaṃ nīrasaṃ ca bhojanaṃ tyāgino hitam || 27 ||
न श्राव्या ग्राम्यवार्त्ता च मोक्षसिद्धिमभीप्सता । नश्येद्यच्छ्रवणान्नॄणां सद्यो विष्णुकथा रुचिः ॥ २८ ॥
na śrāvyā grāmyavārttā ca mokṣasiddhimabhīpsatā | naśyedyacchravaṇānnṝṇāṃ sadyo viṣṇukathā ruciḥ || 28 ||
अपि चित्रमयीं नारीं त्यागी नेक्षेत न स्पृशेत् । स्त्र्याकारदर्शनादेव भ्रष्टा भूरि तपस्विनः ॥ २९ ॥
api citramayīṃ nārīṃ tyāgī nekṣeta na spṛśet | stryākāradarśanādeva bhraṣṭā bhūri tapasvinaḥ || 29 ||
कुटीचको बहूदश्च हंसः परमहंसकः । एवं चतुर्द्धा कथितो यतिर्वैराग्यभेदतः ॥ ३० ॥
kuṭīcako bahūdaśca haṃsaḥ paramahaṃsakaḥ | evaṃ caturddhā kathito yatirvairāgyabhedataḥ || 30 ||
काषायवाससो ये मे भविष्याः साधवश्च तैः । कार्यं मदर्थपाकादि तुर्याश्रमस्थितैरपि ॥ ३१ ॥
kāṣāyavāsaso ye me bhaviṣyāḥ sādhavaśca taiḥ | kāryaṃ madarthapākādi turyāśramasthitairapi || 31 ||
श्रीवासुदेवभक्ता ये तीव्रवैराग्यशालिनः । तेषां धर्मस्तु तत्सेवा प्रोक्ताहस्सु च रात्रिषु ॥ ३२ ॥
śrīvāsudevabhaktā ye tīvravairāgyaśālinaḥ | teṣāṃ dharmastu tatsevā proktāhassu ca rātriṣu || 32 ||
एकोपि च क्षणस्तेषां ज्ञानविज्ञानभूयसाम् । भक्तिं नवविधां विष्णोर्विना व्यर्थो न वै भवेत् ॥ ३३ ॥
ekopi ca kṣaṇasteṣāṃ jñānavijñānabhūyasām | bhaktiṃ navavidhāṃ viṣṇorvinā vyartho na vai bhavet || 33 ||
सर्वेर्गुणैरुपेतोपि भगवद्विमुखो यदि । स्वजनोपि भवेत्तं तु जह्युरेव हि वैष्णवाः ॥ ३४ ॥
sarverguṇairupetopi bhagavadvimukho yadi | svajanopi bhavettaṃ tu jahyureva hi vaiṣṇavāḥ || 34 ||
प्रासादिकं हरेरन्नं प्रोक्षितं तत्पदाम्बुना । भुञ्जीरंस्तुलसीमिश्रं प्रत्यहं सात्वता जनाः ॥ ३५ ॥
prāsādikaṃ harerannaṃ prokṣitaṃ tatpadāmbunā | bhuñjīraṃstulasīmiśraṃ pratyahaṃ sātvatā janāḥ || 35 ||
स्त्रीणां च स्त्रीषु सक्तानां प्रसंगो विष्णुचिन्तकैः । सर्वथैव परित्याज्यो भवेत्तद्ध्यानमन्यथा ॥ ३६ ॥
strīṇāṃ ca strīṣu saktānāṃ prasaṃgo viṣṇucintakaiḥ | sarvathaiva parityājyo bhavettaddhyānamanyathā || 36 ||
भगवन्तं वासुदेवं विनैकमितरः पुमान् । कोपि नास्त्येव यो नारीं समीक्ष्य न विमुह्यति ॥ ३७ ॥
bhagavantaṃ vāsudevaṃ vinaikamitaraḥ pumān | kopi nāstyeva yo nārīṃ samīkṣya na vimuhyati || 37 ||
यत्र स्थित्या मुहुः स्त्रीणां स्यातां शब्दश्रुतीक्षणे । त्यागी तत्र वसेन्नैव वसन्धर्मच्युतो भवेत् ॥ ३८ ॥
yatra sthityā muhuḥ strīṇāṃ syātāṃ śabdaśrutīkṣaṇe | tyāgī tatra vasennaiva vasandharmacyuto bhavet || 38 ||
कामो लोभो रसास्वादः स्नेहो मानस्तथा च रुट् । एते त्याज्याः प्रयत्नेन षड्दोषाः संसृतिप्रदाः ॥ ३९ ॥
kāmo lobho rasāsvādaḥ sneho mānastathā ca ruṭ | ete tyājyāḥ prayatnena ṣaḍdoṣāḥ saṃsṛtipradāḥ || 39 ||
प्रोक्तेषु धर्मेष्वेतेषु यस्ययस्य च्युतिर्भवेत् । यथाशक्ति यथाशास्त्रं कार्या तत्तस्य निष्कृतिः ॥ ४० ॥
prokteṣu dharmeṣveteṣu yasyayasya cyutirbhavet | yathāśakti yathāśāstraṃ kāryā tattasya niṣkṛtiḥ || 40 ||
इत्थं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च नारद । धर्माः संक्षेपतः प्रोक्ता वैष्णवानां च ते मया ॥ ४१ ॥
itthaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca nārada | dharmāḥ saṃkṣepataḥ proktā vaiṣṇavānāṃ ca te mayā || 41 ||
वर्णी यतिश्च धर्मस्थो ब्रह्मलोकमुपैति वै । ऋषिलोकं वनस्थश्च गृहस्थः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥
varṇī yatiśca dharmastho brahmalokamupaiti vai | ṛṣilokaṃ vanasthaśca gṛhasthaḥ svargamāpnuyāt || 42 ||
भक्त्या सहैताञ्छ्रीविष्णोराचरेयुस्तु ये जनाः । ते तु सर्वेपि देहान्ते विष्णुलोकमवाप्नुयुः ॥ ४३ ॥
bhaktyā sahaitāñchrīviṣṇorācareyustu ye janāḥ | te tu sarvepi dehānte viṣṇulokamavāpnuyuḥ || 43 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).