Skip to content

वासुदेवमाहात्म्यम् · अध्यायः २३

Vānaprasthasya vakṣyāmi niyamānatha te …

A chapter of the Skanda Purana.

43 versesSanskrit with transliteration

Skanda on his peacock, spear in hand.

।। श्रीनारायण उवाच । वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमानथ ते मुने । तृतीय आयुषो भागे तृतीयाश्रम ईरितः ॥ १ ॥

|| śrīnārāyaṇa uvāca | vānaprasthasya vakṣyāmi niyamānatha te mune | tṛtīya āyuṣo bhāge tṛtīyāśrama īritaḥ || 1 ||

Report an error

अनुकूला स्वसेवायां विरक्ता च तपःप्रिया । यदि पत्नी भवेत्तर्हि तया सह वनं विशेत् ॥ २ ॥

anukūlā svasevāyāṃ viraktā ca tapaḥpriyā | yadi patnī bhavettarhi tayā saha vanaṃ viśet || 2 ||

Report an error

अन्यथा तु सुतादिभ्यस्तस्याः पोषणरक्षणम् । आदिश्य स्वयमेकाकी विरक्तो वनमाविशेत् ॥ ३ ॥

anyathā tu sutādibhyastasyāḥ poṣaṇarakṣaṇam | ādiśya svayamekākī virakto vanamāviśet || 3 ||

Report an error

निर्भयो निवसेत्तत्र तपोरुचिरतन्द्रितः । कुर्यादुटजमग्न्यर्थं स्वयं तु बहिरावसेत् ॥ ४ ॥

nirbhayo nivasettatra taporuciratandritaḥ | kuryāduṭajamagnyarthaṃ svayaṃ tu bahirāvaset || 4 ||

Report an error

भवेत्पञ्चतपा ग्रीष्म उदवासश्च शैशिरे । आसारषाट्च वर्षासु जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ ५ ॥

bhavetpañcatapā grīṣma udavāsaśca śaiśire | āsāraṣāṭca varṣāsu jitakrodho jitendriyaḥ || 5 ||

Report an error

वासश्च तार्णं पार्णं वा वसीताजिनवल्कलम् । भुञ्जीत ऋषिधान्यानि वन्यं कन्दफलादि वा ॥ ६ ॥

vāsaśca tārṇaṃ pārṇaṃ vā vasītājinavalkalam | bhuñjīta ṛṣidhānyāni vanyaṃ kandaphalādi vā || 6 ||

Report an error

अग्निपक्वं वार्कपक्वमपक्वं वापि भक्षयेत् । अभावे त्वेष दन्तानामश्मोलूखलकुट्टितम् ॥ ७ ॥

agnipakvaṃ vārkapakvamapakvaṃ vāpi bhakṣayet | abhāve tveṣa dantānāmaśmolūkhalakuṭṭitam || 7 ||

Report an error

स्वयमेवाहरेदन्नं यथाकालं दिनेदिने । काले पराहृतं वापि गृह्णीयान्नान्यदा क्वचित् ॥ ८ ॥

svayamevāharedannaṃ yathākālaṃ dinedine | kāle parāhṛtaṃ vāpi gṛhṇīyānnānyadā kvacit || 8 ||

Report an error

कालेपि कृष्टपच्यं तु न गृह्णीयादनापदि । वन्यैरेवाग्निकार्यं च धान्यैः कुर्वीत पूर्ववत् ॥ ९ ॥

kālepi kṛṣṭapacyaṃ tu na gṛhṇīyādanāpadi | vanyairevāgnikāryaṃ ca dhānyaiḥ kurvīta pūrvavat || 9 ||

Report an error

रक्षेत्कमण्डलुं दण्डमग्निहोत्रपरिच्छदान् । केशरोमश्मश्रुनखान्धारयेन्मलिनान्दतः ॥ १० ॥

rakṣetkamaṇḍaluṃ daṇḍamagnihotraparicchadān | keśaromaśmaśrunakhāndhārayenmalināndataḥ || 10 ||

Report an error

अंगान्यमर्दयन्स्नायाद्भूतले च शयीत सः । देशकाल बलावस्थानुसारेण तपश्चरेत् ॥ ११ ॥

aṃgānyamardayansnāyādbhūtale ca śayīta saḥ | deśakāla balāvasthānusāreṇa tapaścaret || 11 ||

Report an error

फेनपाश्चौदुम्बराश्च वालखिल्यास्तथैव च । वैखानसेति कथिताश्चतुर्द्धा वनवासिनः ॥ १२ ॥

phenapāścaudumbarāśca vālakhilyāstathaiva ca | vaikhānaseti kathitāścaturddhā vanavāsinaḥ || 12 ||

Report an error

यथाशक्ति द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो वने । वसेद्द्वावेकमेवापि ततः संन्यासमाश्रयेत् ॥ १३ ॥

yathāśakti dvādaśābdānaṣṭau vā caturo vane | vaseddvāvekamevāpi tataḥ saṃnyāsamāśrayet || 13 ||

Report an error

यदि स्यात्तीव्रवैराग्यं तर्हि न्यासो हितावहः । वसेत्तत्रैवाऽन्यथा तु यावज्जीवं वने द्विजः ॥ १४ ॥

yadi syāttīvravairāgyaṃ tarhi nyāso hitāvahaḥ | vasettatraivā'nyathā tu yāvajjīvaṃ vane dvijaḥ || 14 ||

Report an error

यथाविधि कृतत्यागस्तुरीयाश्रममास्थितः । साच्छादनं तु कौपीनं कन्थामेकां च धारयेत् ॥ १५ ॥

yathāvidhi kṛtatyāgasturīyāśramamāsthitaḥ | sācchādanaṃ tu kaupīnaṃ kanthāmekāṃ ca dhārayet || 15 ||

Report an error

दण्डं कमण्डलुं चाम्बुगालनं बिभृयाच्च सः । सदाचारद्विजगृहे काले भिक्षां समाचरेत् ॥ १६ ॥

daṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ cāmbugālanaṃ bibhṛyācca saḥ | sadācāradvijagṛhe kāle bhikṣāṃ samācaret || 16 ||

Report an error

न कुर्यात्प्रत्यहं भिक्षामेकस्यैव गृहे यतिः । रसलुब्धो भवेन्नेव सकृच्च मितभुग्भवेत् ॥ १७ ॥

na kuryātpratyahaṃ bhikṣāmekasyaiva gṛhe yatiḥ | rasalubdho bhavenneva sakṛcca mitabhugbhavet || 17 ||

Report an error

वनस्थाश्रमिणो भिक्षां प्रायो गृह्णीत भिक्षुकः । तदन्धसातिशुद्धेन शुद्ध्यत्येवाऽस्य यन्मनः ॥ १८ ॥

vanasthāśramiṇo bhikṣāṃ prāyo gṛhṇīta bhikṣukaḥ | tadandhasātiśuddhena śuddhyatyevā'sya yanmanaḥ || 18 ||

Report an error

घ्राणेपि मांससुरयोः पाराकं व्रतमाचरेत् । शौचाचारविशुद्धः स्याच्छूद्रादींश्चापि न स्पृशेत् ॥ १९ ॥

ghrāṇepi māṃsasurayoḥ pārākaṃ vratamācaret | śaucācāraviśuddhaḥ syācchūdrādīṃścāpi na spṛśet || 19 ||

Report an error

नित्यं कुर्याद्विष्णुपूजा मद्याद्विष्णोर्न्निवेदितम् । द्वादशार्णं जपेद्विष्णोरष्टाक्षरमनुं च वा ॥ २० ॥

nityaṃ kuryādviṣṇupūjā madyādviṣṇornniveditam | dvādaśārṇaṃ japedviṣṇoraṣṭākṣaramanuṃ ca vā || 20 ||

Report an error

असद्वादं न कुर्वीत वृत्त्यर्थं नाचरेत्कथाम् । असच्छास्त्रे न सक्तः स्यान्नोपजीवेच्च जीविकाम् ॥ २१ ॥

asadvādaṃ na kurvīta vṛttyarthaṃ nācaretkathām | asacchāstre na saktaḥ syānnopajīvecca jīvikām || 21 ||

Report an error

सच्छास्त्रमभ्यसेच्चासौ बन्धमोक्षानुदर्शनम् । मठादीन्नैव बध्नीयादहन्ताममते त्यजेत् ॥ २२ ॥

sacchāstramabhyaseccāsau bandhamokṣānudarśanam | maṭhādīnnaiva badhnīyādahantāmamate tyajet || 22 ||

Report an error

चातुर्मास्यं विनैकत्र वसेन्नाऽसावनापदि । आत्मनश्च हरे रूपं विद्याज्ज्ञानेन तत्त्वतः ॥ २३ ॥

cāturmāsyaṃ vinaikatra vasennā'sāvanāpadi | ātmanaśca hare rūpaṃ vidyājjñānena tattvataḥ || 23 ||

Report an error

कामं क्रोधं भयं वैरं धनधान्यादिसंग्रहम् । नैव कुर्यात्पालयेत यमांश्च नियमान्यतिः ॥ २४ ॥

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ vairaṃ dhanadhānyādisaṃgraham | naiva kuryātpālayeta yamāṃśca niyamānyatiḥ || 24 ||

Report an error

तीव्रज्ञानविरागाभ्यां संपन्नोपि यतिर्ध्रुवम् । स्त्रीवित्तभूषासद्वस्त्रसंसर्गाद्भ्रष्टतां व्रजेत् ॥ २५ ॥

tīvrajñānavirāgābhyāṃ saṃpannopi yatirdhruvam | strīvittabhūṣāsadvastrasaṃsargādbhraṣṭatāṃ vrajet || 25 ||

Report an error

पुष्प चन्दनतैलादिसुगन्धिद्रव्यवर्जनम् । त्यागी कुर्वीतान्यथा तु भवेद्देहात्मधीः स वै ॥ २६ ॥

puṣpa candanatailādisugandhidravyavarjanam | tyāgī kurvītānyathā tu bhaveddehātmadhīḥ sa vai || 26 ||

Report an error

आहारो यस्य यावांस्तं तावान्स्त्रीकाम आविशेत् । अतो मितं नीरसं च भोजनं त्यागिनो हितम् ॥ २७ ॥

āhāro yasya yāvāṃstaṃ tāvānstrīkāma āviśet | ato mitaṃ nīrasaṃ ca bhojanaṃ tyāgino hitam || 27 ||

Report an error

न श्राव्या ग्राम्यवार्त्ता च मोक्षसिद्धिमभीप्सता । नश्येद्यच्छ्रवणान्नॄणां सद्यो विष्णुकथा रुचिः ॥ २८ ॥

na śrāvyā grāmyavārttā ca mokṣasiddhimabhīpsatā | naśyedyacchravaṇānnṝṇāṃ sadyo viṣṇukathā ruciḥ || 28 ||

Report an error

अपि चित्रमयीं नारीं त्यागी नेक्षेत न स्पृशेत् । स्त्र्याकारदर्शनादेव भ्रष्टा भूरि तपस्विनः ॥ २९ ॥

api citramayīṃ nārīṃ tyāgī nekṣeta na spṛśet | stryākāradarśanādeva bhraṣṭā bhūri tapasvinaḥ || 29 ||

Report an error

कुटीचको बहूदश्च हंसः परमहंसकः । एवं चतुर्द्धा कथितो यतिर्वैराग्यभेदतः ॥ ३० ॥

kuṭīcako bahūdaśca haṃsaḥ paramahaṃsakaḥ | evaṃ caturddhā kathito yatirvairāgyabhedataḥ || 30 ||

Report an error

काषायवाससो ये मे भविष्याः साधवश्च तैः । कार्यं मदर्थपाकादि तुर्याश्रमस्थितैरपि ॥ ३१ ॥

kāṣāyavāsaso ye me bhaviṣyāḥ sādhavaśca taiḥ | kāryaṃ madarthapākādi turyāśramasthitairapi || 31 ||

Report an error

श्रीवासुदेवभक्ता ये तीव्रवैराग्यशालिनः । तेषां धर्मस्तु तत्सेवा प्रोक्ताहस्सु च रात्रिषु ॥ ३२ ॥

śrīvāsudevabhaktā ye tīvravairāgyaśālinaḥ | teṣāṃ dharmastu tatsevā proktāhassu ca rātriṣu || 32 ||

Report an error

एकोपि च क्षणस्तेषां ज्ञानविज्ञानभूयसाम् । भक्तिं नवविधां विष्णोर्विना व्यर्थो न वै भवेत् ॥ ३३ ॥

ekopi ca kṣaṇasteṣāṃ jñānavijñānabhūyasām | bhaktiṃ navavidhāṃ viṣṇorvinā vyartho na vai bhavet || 33 ||

Report an error

सर्वेर्गुणैरुपेतोपि भगवद्विमुखो यदि । स्वजनोपि भवेत्तं तु जह्युरेव हि वैष्णवाः ॥ ३४ ॥

sarverguṇairupetopi bhagavadvimukho yadi | svajanopi bhavettaṃ tu jahyureva hi vaiṣṇavāḥ || 34 ||

Report an error

प्रासादिकं हरेरन्नं प्रोक्षितं तत्पदाम्बुना । भुञ्जीरंस्तुलसीमिश्रं प्रत्यहं सात्वता जनाः ॥ ३५ ॥

prāsādikaṃ harerannaṃ prokṣitaṃ tatpadāmbunā | bhuñjīraṃstulasīmiśraṃ pratyahaṃ sātvatā janāḥ || 35 ||

Report an error

स्त्रीणां च स्त्रीषु सक्तानां प्रसंगो विष्णुचिन्तकैः । सर्वथैव परित्याज्यो भवेत्तद्ध्यानमन्यथा ॥ ३६ ॥

strīṇāṃ ca strīṣu saktānāṃ prasaṃgo viṣṇucintakaiḥ | sarvathaiva parityājyo bhavettaddhyānamanyathā || 36 ||

Report an error

भगवन्तं वासुदेवं विनैकमितरः पुमान् । कोपि नास्त्येव यो नारीं समीक्ष्य न विमुह्यति ॥ ३७ ॥

bhagavantaṃ vāsudevaṃ vinaikamitaraḥ pumān | kopi nāstyeva yo nārīṃ samīkṣya na vimuhyati || 37 ||

Report an error

यत्र स्थित्या मुहुः स्त्रीणां स्यातां शब्दश्रुतीक्षणे । त्यागी तत्र वसेन्नैव वसन्धर्मच्युतो भवेत् ॥ ३८ ॥

yatra sthityā muhuḥ strīṇāṃ syātāṃ śabdaśrutīkṣaṇe | tyāgī tatra vasennaiva vasandharmacyuto bhavet || 38 ||

Report an error

कामो लोभो रसास्वादः स्नेहो मानस्तथा च रुट् । एते त्याज्याः प्रयत्नेन षड्दोषाः संसृतिप्रदाः ॥ ३९ ॥

kāmo lobho rasāsvādaḥ sneho mānastathā ca ruṭ | ete tyājyāḥ prayatnena ṣaḍdoṣāḥ saṃsṛtipradāḥ || 39 ||

Report an error

प्रोक्तेषु धर्मेष्वेतेषु यस्ययस्य च्युतिर्भवेत् । यथाशक्ति यथाशास्त्रं कार्या तत्तस्य निष्कृतिः ॥ ४० ॥

prokteṣu dharmeṣveteṣu yasyayasya cyutirbhavet | yathāśakti yathāśāstraṃ kāryā tattasya niṣkṛtiḥ || 40 ||

Report an error

इत्थं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च नारद । धर्माः संक्षेपतः प्रोक्ता वैष्णवानां च ते मया ॥ ४१ ॥

itthaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca nārada | dharmāḥ saṃkṣepataḥ proktā vaiṣṇavānāṃ ca te mayā || 41 ||

Report an error

वर्णी यतिश्च धर्मस्थो ब्रह्मलोकमुपैति वै । ऋषिलोकं वनस्थश्च गृहस्थः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥

varṇī yatiśca dharmastho brahmalokamupaiti vai | ṛṣilokaṃ vanasthaśca gṛhasthaḥ svargamāpnuyāt || 42 ||

Report an error

भक्त्या सहैताञ्छ्रीविष्णोराचरेयुस्तु ये जनाः । ते तु सर्वेपि देहान्ते विष्णुलोकमवाप्नुयुः ॥ ४३ ॥

bhaktyā sahaitāñchrīviṣṇorācareyustu ye janāḥ | te tu sarvepi dehānte viṣṇulokamavāpnuyuḥ || 43 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).