।। जैमिनिरुवाच ।। । फाल्गुने मासि कुर्वीत दोलारोहणमुत्तमम् । यत्र क्रीडति गोविंदो लोकानुग्रहणाय वै ॥ १ ॥
|| jaiminiruvāca || | phālgune māsi kurvīta dolārohaṇamuttamam | yatra krīḍati goviṃdo lokānugrahaṇāya vai || 1 ||
पुरुषोत्तमजगन्नाथमाहात्म्यम् · अध्यायः ४३
A chapter of the Skanda Purana.
44 versesSanskrit with transliteration
।। जैमिनिरुवाच ।। । फाल्गुने मासि कुर्वीत दोलारोहणमुत्तमम् । यत्र क्रीडति गोविंदो लोकानुग्रहणाय वै ॥ १ ॥
|| jaiminiruvāca || | phālgune māsi kurvīta dolārohaṇamuttamam | yatra krīḍati goviṃdo lokānugrahaṇāya vai || 1 ||
प्रत्यर्चां देवदेवस्य गोविंदाख्यां तु कारयेत् । प्रासादपुरतः कुर्यात्षोडश स्तंभमुच्छ्रितम ॥ २ ॥
pratyarcāṃ devadevasya goviṃdākhyāṃ tu kārayet | prāsādapurataḥ kuryātṣoḍaśa staṃbhamucchritama || 2 ||
चतुरस्रं चतुर्द्वारं मण्डपं वेदिकान्वितम् । चारुचंद्रातपं माल्यचामरध्वजशोभितम् ॥ ३ ॥
caturasraṃ caturdvāraṃ maṇḍapaṃ vedikānvitam | cārucaṃdrātapaṃ mālyacāmaradhvajaśobhitam || 3 ||
भद्रासनं वेदिकायां श्रीपर्णीकाष्ठनिर्मितम् । फल्गूत्सवं प्रकुर्वीत पञ्चाहानि त्र्यहाणि वा ॥ ४ ॥
bhadrāsanaṃ vedikāyāṃ śrīparṇīkāṣṭhanirmitam | phalgūtsavaṃ prakurvīta pañcāhāni tryahāṇi vā || 4 ||
फाल्गुन्यां पूर्वतो विप्राश्चतुर्दश्यां निशामुखे । वह्न्युत्सवं प्रकुर्वीत दोलामण्डपपूर्वतः ॥ ५ ॥
phālgunyāṃ pūrvato viprāścaturdaśyāṃ niśāmukhe | vahnyutsavaṃ prakurvīta dolāmaṇḍapapūrvataḥ || 5 ||
गोविंदानुगृहीतं तु यात्रांगं तत्प्रकीर्तितम् । आचार्यवरणं कृत्वा वह्निं निर्मथनोद्भवम् ॥ ६ ॥
goviṃdānugṛhītaṃ tu yātrāṃgaṃ tatprakīrtitam | ācāryavaraṇaṃ kṛtvā vahniṃ nirmathanodbhavam || 6 ||
भूमिं संस्कृत्य विधिवत्तृणराशिं महोच्छ्रयम् । सुसमं कारयित्वा तु वह्निं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ ७ ॥
bhūmiṃ saṃskṛtya vidhivattṛṇarāśiṃ mahocchrayam | susamaṃ kārayitvā tu vahniṃ tatra vinikṣipet || 7 ||
पूजयित्वा विधानेन कूष्मांडविधिना हुनेत् । गोविंदं पूजयित्वा तु भ्रामयेत्स तत विभुम् ॥ ८ ॥
pūjayitvā vidhānena kūṣmāṃḍavidhinā hunet | goviṃdaṃ pūjayitvā tu bhrāmayetsa tata vibhum || 8 ||
यत्नात्तं रक्षयेद्वह्निं यावद्यात्रा समाप्यते । प्रातर्यामे चतुर्दश्यां गोविंदप्रतिमां शुभाम् ॥ ९ ॥
yatnāttaṃ rakṣayedvahniṃ yāvadyātrā samāpyate | prātaryāme caturdaśyāṃ goviṃdapratimāṃ śubhām || 9 ||
वासयित्वा हरेरग्रे पूजयेत्पुरुषोत्तमम् । उपचारावशिष्टैस्तु प्रत्यर्चामपि पूजयेत् ॥ १० ॥
vāsayitvā hareragre pūjayetpuruṣottamam | upacārāvaśiṣṭaistu pratyarcāmapi pūjayet || 10 ||
ततोऽवरोप्य वसनं मालां च द्विजसत्तमाः । अर्चायां विन्यसेन्मंत्री परं ज्योतिर्विभावयन् ॥ ११ ॥
tato'varopya vasanaṃ mālāṃ ca dvijasattamāḥ | arcāyāṃ vinyasenmaṃtrī paraṃ jyotirvibhāvayan || 11 ||
ततः सा प्रतिमा साक्षाज्जायते पुरुषोत्तमः । रत्नांदोलिकया तां वै नयेत्स्नानस्य मंडपम् ॥ १२ ॥
tataḥ sā pratimā sākṣājjāyate puruṣottamaḥ | ratnāṃdolikayā tāṃ vai nayetsnānasya maṃḍapam || 12 ||
तत्र नाना तूर्यनादैः शंखध्वनिपुरःसरम् । जयशब्दैस्तथा स्तोत्रैः पुष्पवृष्टिभिरेव च ॥ १३ ॥
tatra nānā tūryanādaiḥ śaṃkhadhvanipuraḥsaram | jayaśabdaistathā stotraiḥ puṣpavṛṣṭibhireva ca || 13 ||
छत्रध्वजपताकाभिश्चामरैर्व्यजनैस्तथा । निरंतरं दीपिकाभिस्तदा कुर्यान्महोत्सवम् ॥ १४ ॥
chatradhvajapatākābhiścāmarairvyajanaistathā | niraṃtaraṃ dīpikābhistadā kuryānmahotsavam || 14 ||
आगच्छंति तदा देवाः पितामहपुरोगमाः । द्रष्टुं चर्षिगणैः सार्द्धं गोविंदस्य महोत्सवम् ॥ १५ ॥
āgacchaṃti tadā devāḥ pitāmahapurogamāḥ | draṣṭuṃ carṣigaṇaiḥ sārddhaṃ goviṃdasya mahotsavam || 15 ||
भद्रासनेऽधिवास्यैव पूजयेदुपचारकैः । महास्नानस्य विधिना स्नपनं तस्य कारयेत् ॥ १६ ॥
bhadrāsane'dhivāsyaiva pūjayedupacārakaiḥ | mahāsnānasya vidhinā snapanaṃ tasya kārayet || 16 ||
पंचामृतैश्च सर्वैश्च तेषामन्यतमेन वा । स्नानांते गंधतोयेन श्रीसूक्तेनाभिषेचयेत् ॥ १७ ॥
paṃcāmṛtaiśca sarvaiśca teṣāmanyatamena vā | snānāṃte gaṃdhatoyena śrīsūktenābhiṣecayet || 17 ||
संप्रोक्ष्य भूषयेद्देवं वस्त्रालंकारमाल्यकैः । नीराजयित्वा संपूज्य प्रासादं परिवेष्टयेत् ॥ १८ ॥
saṃprokṣya bhūṣayeddevaṃ vastrālaṃkāramālyakaiḥ | nīrājayitvā saṃpūjya prāsādaṃ pariveṣṭayet || 18 ||
सप्तकृत्वस्ततो देवं दोलामंडपमानयेत् । सुसंस्कृतायां रथ्यायां पताकातोरणादिभिः । अधोदेशे मंडपं तं सप्तशो भ्रामयेत्पुनः ॥ १९ ॥
saptakṛtvastato devaṃ dolāmaṃḍapamānayet | susaṃskṛtāyāṃ rathyāyāṃ patākātoraṇādibhiḥ | adhodeśe maṃḍapaṃ taṃ saptaśo bhrāmayetpunaḥ || 19 ||
ऊर्द्ध्वदेशे पुनः सप्त स्तंभवेद्यां च सप्त वै । यात्रावसाने च पुनर्भ्रामयेदेकविंशतिम् ॥ २० ॥
ūrddhvadeśe punaḥ sapta staṃbhavedyāṃ ca sapta vai | yātrāvasāne ca punarbhrāmayedekaviṃśatim || 20 ||
इयं लीला भगवतः पितामहमुखेरिता । राजर्षिणेंद्रद्युम्नेन कारिता पूर्वमेव हि ॥ २१ ॥
iyaṃ līlā bhagavataḥ pitāmahamukheritā | rājarṣiṇeṃdradyumnena kāritā pūrvameva hi || 21 ||
फलपुष्पोपनम्रैश्च शाखिभिः परिकल्पिते । वृंदावनांतरे रम्ये मत्तभ्रमरराविणि ॥ २२ ॥
phalapuṣpopanamraiśca śākhibhiḥ parikalpite | vṛṃdāvanāṃtare ramye mattabhramararāviṇi || 22 ||
कोकिलारावमधुरे नानापक्षिगणाकुले । नानोपशोभारचितनानागुरुसुधूपिते ॥ २३ ॥
kokilārāvamadhure nānāpakṣigaṇākule | nānopaśobhāracitanānāgurusudhūpite || 23 ||
प्रफुल्लकेतकीषंडगंधामोदिदिगंतरे । मल्लिकाशोकपुन्नागचंपकैरुपशोभिते ॥ २४ ॥
praphullaketakīṣaṃḍagaṃdhāmodidigaṃtare | mallikāśokapunnāgacaṃpakairupaśobhite || 24 ||
तत्काननांतर्घटिते मंडपे चारुतोरणे । भूषिते माल्यवसनचामरैरुपशोभिते ॥ २५ ॥
tatkānanāṃtarghaṭite maṃḍape cārutoraṇe | bhūṣite mālyavasanacāmarairupaśobhite || 25 ||
रत्नखट्वांदोलिकायां तन्मध्ये वासयेत्प्रभुम् । सद्रत्नमुकुटं तारहारशोभितवक्षसम् ॥ २६ ॥
ratnakhaṭvāṃdolikāyāṃ tanmadhye vāsayetprabhum | sadratnamukuṭaṃ tārahāraśobhitavakṣasam || 26 ||
अनर्घ्यरत्नघटितकुंडलोद्भासितश्रुतिम् । यथास्थानं यथाशोभं दिव्यालंकारमंजुलम् ॥ २७ ॥
anarghyaratnaghaṭitakuṃḍalodbhāsitaśrutim | yathāsthānaṃ yathāśobhaṃ divyālaṃkāramaṃjulam || 27 ||
विकचांबुजमध्यस्थं विश्वधात्र्या श्रिया युतम् ॥ २८ ॥
vikacāṃbujamadhyasthaṃ viśvadhātryā śriyā yutam || 28 ||
शंखचक्रगदापद्मधारिणं वनमालिनम् । सुप्रसन्नं सुनासं तं पीनवक्षःस्थलोज्ज्वलम् ॥ २९ ॥
śaṃkhacakragadāpadmadhāriṇaṃ vanamālinam | suprasannaṃ sunāsaṃ taṃ pīnavakṣaḥsthalojjvalam || 29 ||
पुरो व्योमस्थितैर्देवैर्ब्रह्माद्यैर्नतमस्तकैः । कृतांजलिपुटैर्भक्त्या जयशब्दैरभिष्टुतम् ॥ ३० ॥
puro vyomasthitairdevairbrahmādyairnatamastakaiḥ | kṛtāṃjalipuṭairbhaktyā jayaśabdairabhiṣṭutam || 30 ||
गंधर्वैरप्सरोभिश्च किन्नरैः सिद्धचारणैः । हाहाहूहूप्रभृतिभिः सत्वरं दिव्यगायनैः ॥ ३१ ॥
gaṃdharvairapsarobhiśca kinnaraiḥ siddhacāraṇaiḥ | hāhāhūhūprabhṛtibhiḥ satvaraṃ divyagāyanaiḥ || 31 ||
अहंपूर्विकया नृत्यगीतवादित्रकारिभिः । नेत्रांबुजसहस्रैश्च पूज्यमानं मुदान्वितैः ॥ ३२ ॥
ahaṃpūrvikayā nṛtyagītavāditrakāribhiḥ | netrāṃbujasahasraiśca pūjyamānaṃ mudānvitaiḥ || 32 ||
किरद्भिः सर्वतोदिक्षु गंधचंदनजं रजः । उपवेश्याथ गोविंदं पूजयेदुपचारकैः ॥ ३३ ॥
kiradbhiḥ sarvatodikṣu gaṃdhacaṃdanajaṃ rajaḥ | upaveśyātha goviṃdaṃ pūjayedupacārakaiḥ || 33 ||
बल्लवीवृंदमध्यस्थं कदंबतरुमूलगम् । हावहास्यविलासैश्च क्रीडमानं वनांतरे ॥ ३४ ॥
ballavīvṛṃdamadhyasthaṃ kadaṃbatarumūlagam | hāvahāsyavilāsaiśca krīḍamānaṃ vanāṃtare || 34 ||
गोपीभिश्चैव गोपालैर्लीलांदोलितयानगम् । चिंतयित्वा जगन्नाथं विकिरेद्गंधचूर्णकैः ॥ ३५ ॥
gopībhiścaiva gopālairlīlāṃdolitayānagam | ciṃtayitvā jagannāthaṃ vikiredgaṃdhacūrṇakaiḥ || 35 ||
सकर्पूरै रक्तपीतशुक्लैर्दिक्षु समंततः । दिव्यैर्वस्त्रैर्दिव्यमाल्यैर्द्दिव्यैर्गंधैः सुधूपकैः ॥ ३६ ॥
sakarpūrai raktapītaśuklairdikṣu samaṃtataḥ | divyairvastrairdivyamālyairddivyairgaṃdhaiḥ sudhūpakaiḥ || 36 ||
चामरांदोलनैर्गीतैः स्तुतिभिश्च समर्चितम् । आंदोलयेद्दोलिकास्थं सप्तवाराञ्छनैः शनैः ॥ ३७ ॥
cāmarāṃdolanairgītaiḥ stutibhiśca samarcitam | āṃdolayeddolikāsthaṃ saptavārāñchanaiḥ śanaiḥ || 37 ||
तदा पश्यंति ये कृष्णं मुक्तिस्तेषां न संशयः । ब्रह्महत्यादिपापानां पंचकानां क्षयो भवेत् ॥ ३८ ॥
tadā paśyaṃti ye kṛṣṇaṃ muktisteṣāṃ na saṃśayaḥ | brahmahatyādipāpānāṃ paṃcakānāṃ kṣayo bhavet || 38 ||
त्रिरेवं दोलयेद्देवं सर्वपापापनोदनम् । भक्त्यानुग्राहकं पुंसां भुक्तिमुक्त्येककारणम् ॥ ३९ ॥
trirevaṃ dolayeddevaṃ sarvapāpāpanodanam | bhaktyānugrāhakaṃ puṃsāṃ bhuktimuktyekakāraṇam || 39 ||
लीलाविचेष्टितं यस्य कृत्रिमं सहजं तथा । अंहःसंघक्षयकरं मूलाविद्यानिवर्त्तकम् ॥ ४० ॥
līlāviceṣṭitaṃ yasya kṛtrimaṃ sahajaṃ tathā | aṃhaḥsaṃghakṣayakaraṃ mūlāvidyānivarttakam || 40 ||
पश्यन्द्वितीयं हरति गोहत्याद्युपपातकम् । हरत्यशेषपापानि तृतीये नात्र संशयः ॥ ४१ ॥
paśyandvitīyaṃ harati gohatyādyupapātakam | haratyaśeṣapāpāni tṛtīye nātra saṃśayaḥ || 41 ||
दृष्ट्वा दोलायितं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते । आध्यात्मिकैराधिभौतैराधिदैवैर्विमुच्यते ॥ ४२ ॥
dṛṣṭvā dolāyitaṃ devaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate | ādhyātmikairādhibhautairādhidaivairvimucyate || 42 ||
इमां यात्रां कारयित्वा चक्रवर्ती भवेन्नृपः । ब्राह्मणस्तु चतुर्वेदी ज्ञानवाञ्जायते ध्रुवम् ॥ ४३ ॥
imāṃ yātrāṃ kārayitvā cakravartī bhavennṛpaḥ | brāhmaṇastu caturvedī jñānavāñjāyate dhruvam || 43 ||
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये दोलारोहणंनाम त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye dolārohaṇaṃnāma trayaścatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 44 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).