।। जैमिनिरुवाच ।। । ततस्ते प्रस्थिता विप्रा नीलकण्ठांतिकं मुदा । प्रपूज्य तं महादेवं श्रीदुर्गां प्रणिपत्य च ॥ १ ॥
|| jaiminiruvāca || | tataste prasthitā viprā nīlakaṇṭhāṃtikaṃ mudā | prapūjya taṃ mahādevaṃ śrīdurgāṃ praṇipatya ca || 1 ||
पुरुषोत्तमजगन्नाथमाहात्म्यम् · अध्यायः १५
A chapter of the Skanda Purana.
53 versesSanskrit with transliteration
।। जैमिनिरुवाच ।। । ततस्ते प्रस्थिता विप्रा नीलकण्ठांतिकं मुदा । प्रपूज्य तं महादेवं श्रीदुर्गां प्रणिपत्य च ॥ १ ॥
|| jaiminiruvāca || | tataste prasthitā viprā nīlakaṇṭhāṃtikaṃ mudā | prapūjya taṃ mahādevaṃ śrīdurgāṃ praṇipatya ca || 1 ||
विमुच्य स्यंदनवरं पादचाराः सहानुगाः । आरोढुं नीलभूमिध्रं प्रयाताः संयतेद्रियाः ॥ २ ॥
vimucya syaṃdanavaraṃ pādacārāḥ sahānugāḥ | āroḍhuṃ nīlabhūmidhraṃ prayātāḥ saṃyatedriyāḥ || 2 ||
नानाद्रुमलताकीर्णं नानापक्षिगणाकुलम् । शिलाविषमसंरोधमभितः परिवेषकम् ॥ ३ ॥
nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpakṣigaṇākulam | śilāviṣamasaṃrodhamabhitaḥ pariveṣakam || 3 ||
भ्रमद्भ्रमरसंभूतभ्रमकृद्गंडशैलकम् । दक्षिणांभोधिकल्लोलजलावृतनितंबकम् ॥ ४ ॥
bhramadbhramarasaṃbhūtabhramakṛdgaṃḍaśailakam | dakṣiṇāṃbhodhikallolajalāvṛtanitaṃbakam || 4 ||
अप्रतर्क्यं सदा मर्त्यैर्दुष्प्रवेश्यं महोरगैः । मत्तमातंगकघटाबृंहितैर्भीषणांतरम् ॥ ५ ॥
apratarkyaṃ sadā martyairduṣpraveśyaṃ mahoragaiḥ | mattamātaṃgakaghaṭābṛṃhitairbhīṣaṇāṃtaram || 5 ||
श्वापदैश्चिरसंवासैः शस्त्राघातमवेदिभिः । निर्भयैः परितः कीर्णं मृगयूथैरनेकशः ॥ ६ ॥
śvāpadaiścirasaṃvāsaiḥ śastrāghātamavedibhiḥ | nirbhayaiḥ paritaḥ kīrṇaṃ mṛgayūthairanekaśaḥ || 6 ||
प्रवेष्टुकामा न प्रापुर्यदा ते मार्गमंतरम् । तदा नारदसंसर्गाद्विदित्वा तु गिरेः शिरः ॥ ७ ॥
praveṣṭukāmā na prāpuryadā te mārgamaṃtaram | tadā nāradasaṃsargādviditvā tu gireḥ śiraḥ || 7 ||
आसेदुर्यत्र वसति कृष्णागुरुतरोरधः । सर्वापद्भयसंहर्ता दिव्यसिंहवपुर्विभुः ॥ ८ ॥
āseduryatra vasati kṛṣṇāgurutaroradhaḥ | sarvāpadbhayasaṃhartā divyasiṃhavapurvibhuḥ || 8 ||
यं दृष्ट्वा ब्रह्महत्याया लीयन्ते कोटयो नृणाम् । व्यात्तास्यं भीमदशनमापिंगलसटाकुलम् ॥ ९ ॥
yaṃ dṛṣṭvā brahmahatyāyā līyante koṭayo nṛṇām | vyāttāsyaṃ bhīmadaśanamāpiṃgalasaṭākulam || 9 ||
उग्रं त्रिनेत्रं दैत्यस्य स्वोरावुत्तानशायिनः । वक्षःस्थलं दारयंतं नखरैर्वज्रदारुणैः ॥ १० ॥
ugraṃ trinetraṃ daityasya svorāvuttānaśāyinaḥ | vakṣaḥsthalaṃ dārayaṃtaṃ nakharairvajradāruṇaiḥ || 10 ||
अरुणाभं लसज्जिह्वं साट्टहासमुखं विभुम् । शंखचक्रलसद्बाहुं किरीटमुकुटोज्ज्वलम् ॥ ११ ॥
aruṇābhaṃ lasajjihvaṃ sāṭṭahāsamukhaṃ vibhum | śaṃkhacakralasadbāhuṃ kirīṭamukuṭojjvalam || 11 ||
नेत्रोच्छलद्वह्निकणसंत्रासितदिगन्तरम् । प्रचंडाघातभूम्यंतप्रविष्टपदपंकजम् ॥ १२ ॥
netrocchaladvahnikaṇasaṃtrāsitadigantaram | pracaṃḍāghātabhūmyaṃtapraviṣṭapadapaṃkajam || 12 ||
तमादिमृर्तिं ते दृष्ट्वा नारदाग्रे तदा हरिम् । निर्भया ददृशुर्दूरात्प्रणेमुर्विगतज्वराः ॥ १३ ॥
tamādimṛrtiṃ te dṛṣṭvā nāradāgre tadā harim | nirbhayā dadṛśurdūrātpraṇemurvigatajvarāḥ || 13 ||
इन्द्रद्युम्नोऽपि तं दृष्ट्वा नारदोक्तौ विशस्वसे । भाविकार्ये प्रत्ययवानिदमाह महामुनिम् ॥ १४ ॥
indradyumno'pi taṃ dṛṣṭvā nāradoktau viśasvase | bhāvikārye pratyayavānidamāha mahāmunim || 14 ||
महर्षे कृतकृत्योऽस्मि त्वं हि ज्ञाननिधिः परम् । दुराराध्यो नृसिहोऽयं दर्शनेऽपि भयावहः ॥ १५ ॥
maharṣe kṛtakṛtyo'smi tvaṃ hi jñānanidhiḥ param | durārādhyo nṛsiho'yaṃ darśane'pi bhayāvahaḥ || 15 ||
भवादृशैः सुसेव्योयं मादृशैर्दूरतोऽपि सः । दर्शनात्कृतकृत्योऽस्मि संलीनाशेषपातकः ॥ १६ ॥
bhavādṛśaiḥ susevyoyaṃ mādṛśairdūrato'pi saḥ | darśanātkṛtakṛtyo'smi saṃlīnāśeṣapātakaḥ || 16 ||
त्वत्सन्निधानादेवात्र तिष्ठामो निर्भया मुने । अत्युग्र मूर्तिर्भगवान्स्वल्पवीर्यैर्नरैः कथम् ॥ १७ ॥
tvatsannidhānādevātra tiṣṭhāmo nirbhayā mune | atyugra mūrtirbhagavānsvalpavīryairnaraiḥ katham || 17 ||
आराध्यते दैत्यराजं त्रिलोकेशं विदारयन् । यस्य नीलमयी मूर्तिः कृपासिंधोः स्थिता तु वै ॥ १८ ॥
ārādhyate daityarājaṃ trilokeśaṃ vidārayan | yasya nīlamayī mūrtiḥ kṛpāsiṃdhoḥ sthitā tu vai || 18 ||
कस्मिन्स्थले मुनिश्रेष्ठ दर्शनाद्या विमुक्तिदा । तन्मे दर्शय विप्रेंद्र यन्मे मुक्तिप्रदं मतम् ॥ १९ ॥
kasminsthale muniśreṣṭha darśanādyā vimuktidā | tanme darśaya vipreṃdra yanme muktipradaṃ matam || 19 ||
इत्युक्तो नारदस्तस्मै दर्शयामास पावनम् । स्थानं यत्र स्थितो देवः स्वर्णसैकत संवृतः ॥ २० ॥
ityukto nāradastasmai darśayāmāsa pāvanam | sthānaṃ yatra sthito devaḥ svarṇasaikata saṃvṛtaḥ || 20 ||
पश्यैतं योजनायामं योजनद्वयमुच्छ्रितम् । कल्पांतस्थायिनं भूप न्यग्रोधं मुक्तिदं नृणाम् ॥ २१ ॥
paśyaitaṃ yojanāyāmaṃ yojanadvayamucchritam | kalpāṃtasthāyinaṃ bhūpa nyagrodhaṃ muktidaṃ nṛṇām || 21 ||
छायायाः क्रमणाद्यस्य मुच्यते पापकंचुकात् । अस्य मूले नरः प्राणांस्त्यजन्मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥
chāyāyāḥ kramaṇādyasya mucyate pāpakaṃcukāt | asya mūle naraḥ prāṇāṃstyajanmuktimavāpnuyāt || 22 ||
न्यग्रोधरूपं दृष्ट्वापि नारायणमकल्मषम् । निष्पापो जायते मर्त्यः किमुत पूजयन्स्तुवन् ॥ २३ ॥
nyagrodharūpaṃ dṛṣṭvāpi nārāyaṇamakalmaṣam | niṣpāpo jāyate martyaḥ kimuta pūjayanstuvan || 23 ||
अस्य मूलात्प्रतीच्यां हि नृसिंहस्योत्तरे नृप । अतिष्ठन्माधवो यत्र चतुर्मूर्तिधरो विभुः ॥ २४ ॥
asya mūlātpratīcyāṃ hi nṛsiṃhasyottare nṛpa | atiṣṭhanmādhavo yatra caturmūrtidharo vibhuḥ || 24 ||
अनुग्रहीतुं त्वामेव पुनरत्रोद्भविष्यति । श्वेतद्वीपे यथा विष्णुर्भोगभूमौ निजालयः ॥ २५ ॥
anugrahītuṃ tvāmeva punaratrodbhaviṣyati | śvetadvīpe yathā viṣṇurbhogabhūmau nijālayaḥ || 25 ||
जंबूद्वीपे कर्मभूमौ निजं स्थानमिदं स्मृतम् । स्वस्यैवातिरहस्यत्वान्न प्रकाशोस्य संमतः ॥ २६ ॥
jaṃbūdvīpe karmabhūmau nijaṃ sthānamidaṃ smṛtam | svasyaivātirahasyatvānna prakāśosya saṃmataḥ || 26 ||
मोक्षाधिकारी जानाति स्थलमेतन्महीपते । अविश्वासपदं नृणां दुष्कृतां हि विशेषतः ॥ २७ ॥
mokṣādhikārī jānāti sthalametanmahīpate | aviśvāsapadaṃ nṛṇāṃ duṣkṛtāṃ hi viśeṣataḥ || 27 ||
अत्र याऽन्या प्रतिकृतिः पौरैर्विष्णोः प्रतिष्ठिता । सापि मुक्तिप्रदा भूप किं पुनः सा स्वयंभुवा ॥ २८ ॥
atra yā'nyā pratikṛtiḥ paurairviṣṇoḥ pratiṣṭhitā | sāpi muktipradā bhūpa kiṃ punaḥ sā svayaṃbhuvā || 28 ||
अंतर्द्धानतिरोधाने सुनिमित्ते जगत्प्रभोः । अनुग्रहार्थं साधूनां जायते च युगेयुगे ॥ २९ ॥
aṃtarddhānatirodhāne sunimitte jagatprabhoḥ | anugrahārthaṃ sādhūnāṃ jāyate ca yugeyuge || 29 ||
नानावतारैर्भगवान्मत्स्यकूर्मादिकैर्नृप । निमित्तनाशे च तिरोदधाति परमेश्वरः ॥ ३० ॥
nānāvatārairbhagavānmatsyakūrmādikairnṛpa | nimittanāśe ca tirodadhāti parameśvaraḥ || 30 ||
निर्निमित्तं स्थितो नित्यमिह कारुण्यसागरः । श्वेतद्वीपाद्यथा विष्णुरन्यत्रावतरेत्प्रभुः ॥ ३१ ॥
nirnimittaṃ sthito nityamiha kāruṇyasāgaraḥ | śvetadvīpādyathā viṣṇuranyatrāvataretprabhuḥ || 31 ||
अत्र स्थितोऽपि स द्वारकाकांचीपुष्करादिषु । प्रकाशं याति कृपया तरुमूलप्ररोहवत् ॥ ३२ ॥
atra sthito'pi sa dvārakākāṃcīpuṣkarādiṣu | prakāśaṃ yāti kṛpayā tarumūlaprarohavat || 32 ||
नानातीर्थेषु देशेषु क्षेत्रेष्वायतनेषु च । अंशावतारास्तस्यैव मा भूत्ते संशयो नृप ॥ ३३ ॥
nānātīrtheṣu deśeṣu kṣetreṣvāyataneṣu ca | aṃśāvatārāstasyaiva mā bhūtte saṃśayo nṛpa || 33 ||
क्षणं न त्यजतीशानः क्षेत्रं क्षेत्रमिव स्वकम् । त्वदुपज्ञस्तु भूपाल प्रकाशोऽन्यो भविष्यति ॥ ३४ ॥
kṣaṇaṃ na tyajatīśānaḥ kṣetraṃ kṣetramiva svakam | tvadupajñastu bhūpāla prakāśo'nyo bhaviṣyati || 34 ||
इति संदर्शितं स्थानं नारदेन महात्मना । साष्टांगपातं भूमौ तदिंद्रद्युम्नो ननाम ह ॥ ३५ ॥
iti saṃdarśitaṃ sthānaṃ nāradena mahātmanā | sāṣṭāṃgapātaṃ bhūmau tadiṃdradyumno nanāma ha || 35 ||
मन्वानस्तु स्थितं देवं प्रकाशमिव तुष्टुवे ॥ ३६ ॥
manvānastu sthitaṃ devaṃ prakāśamiva tuṣṭuve || 36 ||
।। इंद्रद्युम्न उवाच ।। । देवदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिविनाशन । त्राहि मां पुंडरीकाक्ष पतितं भवसागरे ॥ ३७ ॥
|| iṃdradyumna uvāca || | devadeva jagannātha praṇatārtivināśana | trāhi māṃ puṃḍarīkākṣa patitaṃ bhavasāgare || 37 ||
त्वमेक एव दुःखौघध्वंसकः परमेश्वर । क्षुद्राः क्षुद्रान्हि सेवंते सुखलेशस्य लिप्सया ॥ ३८ ॥
tvameka eva duḥkhaughadhvaṃsakaḥ parameśvara | kṣudrāḥ kṣudrānhi sevaṃte sukhaleśasya lipsayā || 38 ||
अनादित्रिविधौघस्य राशेः स्वस्य महांहसः । दुरुच्छेद्यस्य सततं पूर्यमाणस्य जन्मनः ॥ ३९ ॥
anāditrividhaughasya rāśeḥ svasya mahāṃhasaḥ | durucchedyasya satataṃ pūryamāṇasya janmanaḥ || 39 ||
किं पुनर्भक्तिभावेन साक्षान्मुक्तिप्रदं नृणाम् । कर्माधीनं तु ये मूढा वदंति त्वां क्रृपानिधिम् ॥ ४० ॥
kiṃ punarbhaktibhāvena sākṣānmuktipradaṃ nṛṇām | karmādhīnaṃ tu ye mūḍhā vadaṃti tvāṃ krṛpānidhim || 40 ||
ते न जानंति भगवन्कर्मैवं प्रेरितं त्वया । अजामिलेन विप्रेण त्यक्त्वा वर्णाश्रमोदितम् ॥ ४१ ॥
te na jānaṃti bhagavankarmaivaṃ preritaṃ tvayā | ajāmilena vipreṇa tyaktvā varṇāśramoditam || 41 ||
किं न पापं कृतं स्वामिन्सोऽपि त्वन्नामकीर्तनात् । मुक्तोऽभूत्स्मरणादेव पाशहस्तैर्विमोचितः ॥ ४२ ॥
kiṃ na pāpaṃ kṛtaṃ svāminso'pi tvannāmakīrtanāt | mukto'bhūtsmaraṇādeva pāśahastairvimocitaḥ || 42 ||
सर्वेऽप्युपाया देवेश कीर्तितास्तव दर्शने । त्वयि दृष्टे हि भिद्यंते संशया हृदि संस्थिताः ॥ ४३ ॥
sarve'pyupāyā deveśa kīrtitāstava darśane | tvayi dṛṣṭe hi bhidyaṃte saṃśayā hṛdi saṃsthitāḥ || 43 ||
निःसंशयो भवेत्सद्यः पापपुण्यक्षयो धुवम् । त्वमेव शरणं दीनमनुगृह्णीष्व मां विभो ॥ ४४ ॥
niḥsaṃśayo bhavetsadyaḥ pāpapuṇyakṣayo dhuvam | tvameva śaraṇaṃ dīnamanugṛhṇīṣva māṃ vibho || 44 ||
निश्चितानि त्वया देव गर्भस्थस्य च यानि मे । तैरेव मे जनिर्जातु याचे त्वां केवलं त्विदम् ॥ ४५ ॥
niścitāni tvayā deva garbhasthasya ca yāni me | taireva me janirjātu yāce tvāṃ kevalaṃ tvidam || 45 ||
तिरश्चो मुक्तिदा मूर्तिः स्थिता ते याऽत्र तां पुनः । अनेन चक्षुषा पश्यामीश नान्यत्प्रयोजनम् ॥ ४६ ॥
tiraśco muktidā mūrtiḥ sthitā te yā'tra tāṃ punaḥ | anena cakṣuṣā paśyāmīśa nānyatprayojanam || 46 ||
कृतांजलिपुटो राजा स्तुत्वैवं मधुसूदनम् । पुनर्ननाम धरणीपृष्ठे साश्रुविलोचनः ॥ ४७ ॥
kṛtāṃjalipuṭo rājā stutvaivaṃ madhusūdanam | punarnanāma dharaṇīpṛṣṭhe sāśruvilocanaḥ || 47 ||
ततोंऽतरिक्षगा वाणी सामसुस्वरभाषिणी । उच्चचार नभोमध्ये इन्द्रद्युम्नस्य शृण्वतः ॥ ४८ ॥
tatoṃ'tarikṣagā vāṇī sāmasusvarabhāṣiṇī | uccacāra nabhomadhye indradyumnasya śṛṇvataḥ || 48 ||
मा चिंतां व्रज भूपाल व्रजिष्ये त्वदृशोः पथम् । पैतामहं वचः प्राह नारदो यत्कुरुष्व तत् ॥ ४९ ॥
mā ciṃtāṃ vraja bhūpāla vrajiṣye tvadṛśoḥ patham | paitāmahaṃ vacaḥ prāha nārado yatkuruṣva tat || 49 ||
तच्छ्रुत्वा दिव्यवचनं नारदस्य च भाषितम् । श्रद्दधे वाजिमेधाय भगवत्प्रीतिकारकः ॥ ५० ॥
tacchrutvā divyavacanaṃ nāradasya ca bhāṣitam | śraddadhe vājimedhāya bhagavatprītikārakaḥ || 50 ||
नारदं च पुनः प्राह हर्षगद्गदया गिरा । मुने त्वया यदादिष्टं चतुर्मुखनिदेशतः ॥ ५१ ॥
nāradaṃ ca punaḥ prāha harṣagadgadayā girā | mune tvayā yadādiṣṭaṃ caturmukhanideśataḥ || 51 ||
अशरीरा त्वियं वाणी अनुजज्ञे तदेव हि । पितामहो जगन्नाथो भेदो वै नाऽनयोः क्वचित् ॥ ५२ ॥
aśarīrā tviyaṃ vāṇī anujajñe tadeva hi | pitāmaho jagannātho bhedo vai nā'nayoḥ kvacit || 52 ||
पद्मयोनेः सुतस्त्वं हि वचस्ते भगवद्वचः । तत्कर्तव्यं प्रयत्नेन यच्छ्रेयउपपादकम् ॥ ५३ ॥
padmayoneḥ sutastvaṃ hi vacaste bhagavadvacaḥ | tatkartavyaṃ prayatnena yacchreyaupapādakam || 53 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).