॥ सारस्वत उवाच ॥ ॥ । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा ॥ । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १ ॥
|| sārasvata uvāca || || | vastrāpathe mahākṣetre nagare vāmane purā || | putraśokābhisaṃtapto vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 1 ||
वस्त्रापथक्षेत्रमाहात्म्यम् · अध्यायः १४
A chapter of the Skanda Purana.
100 versesSanskrit with transliteration
॥ सारस्वत उवाच ॥ ॥ । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा ॥ । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १ ॥
|| sārasvata uvāca || || | vastrāpathe mahākṣetre nagare vāmane purā || | putraśokābhisaṃtapto vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 1 ||
आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे ॥ । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले ॥ २ ॥
ājagāma tapastaptuṃ svarṇarekhānadītaṭe || | īśānakoṇe nagarātsvarṇarekhānadījale || 2 ||
स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा ॥ । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः ॥ । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत् ॥ ३ ॥
snātvā dhyātvā śivaṃ devaṃ manasā'cintayadyadā || | tadā rudraḥ samāyātastrinetro vṛṣabhadhvajaḥ || | maharṣe tava tuṣṭo'haṃ kiṃ karomi vadasva tat || 3 ||
॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥ । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना ॥ । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम् ॥ ४ ॥
|| vasiṣṭha uvāca || || | yadi tuṣṭo mahādeva varo deyo mamādhunā || | tadā'tra bhavatā stheyaṃ yāvadācaṃdratārakam || 4 ||
अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः ॥ । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा ॥ ५ ॥
atra snānaṃ kariṣyaṃti ye narāḥ pāpakarmiṇaḥ || | teṣāṃ pāpakṣayo deva kartavyo bhavatā sadā || 5 ||
नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् ॥ । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम् ॥ ६ ॥
narā ye pāpakarmāṇaḥ pūjayaṃti trilocanam || | tānnarānnaya deveśa vimānaiḥ śivamaṃdiram || 6 ||
॥ सारस्वत उवाच ॥ ॥ । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत ॥ । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः ॥ । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ ॥ ७ ॥
|| sārasvata uvāca || || | tathetyuktā haro devastatraivāṃtara dhīyata || | hiraṇyakaśipuṃ hatvā narasiṃho mahābalaḥ || | trailokyamiṃdrāya dadau kālarudraṃ svayaṃ yayau || 7 ||
तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः ॥ । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः ॥ । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी ॥ ८ ॥
tadanvaye balirjātaḥ sa cātīva balā dhikaḥ || | ekātapatrāṃ pṛthivīṃ baliścakre balādhikaḥ || | akṛṣṭapacyā sujalā dharitrī sasyaśālinī || 8 ||
गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च ॥ । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु ॥ ९ ॥
gandhavaṃti ca puṣpāṇi rasavaṃti phalāni ca || | āskandhaphalino vṛkṣāḥ puṭake puṭake madhu || 9 ||
चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः ॥ । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः ॥ १० ॥
caturvedā dvijāḥ sarve kṣatriyā yuddhakovidāḥ || | goṣu sevāparā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ || 10 ||
सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः ॥ । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः ॥ ११ ॥
sadācārā janapadā ītivyādhivivarjitāḥ || | hṛṣṭapuṣṭajanāḥ sarve sadānaṃdāḥ sadodyatāḥ || 11 ||
कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः ॥ । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः ॥ १२ ॥
kuṃkumāguruliptāṃgāḥ suveṣāḥ sādhumaṃḍitāḥ || | dāridryaduḥkhamaraṇairvimuktāścirajīvinaḥ || 12 ||
दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने ॥ । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा ॥ १३ ॥
dīpoddyotitabhūbhāgā rātrāvapi yathā dine || | vicaraṃti tathā martyā devā devālaye yathā || 13 ||
पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः ॥ । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम् ॥ १४ ॥
pṛthivyāṃ svargarūpāyāṃ rājyaṃ cakre'suro baliḥ || | nityaṃ vivāhavāditrairnāditaṃ bhūpamaṃdiram || 14 ||
धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि ॥ । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा ॥ १५ ॥
dharitrīṃ bubhuje daityo devarājo yathā divi || | devendro balinā nityaṃ yajñaiḥ saṃtoṣitastadā || 15 ||
देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् ॥ । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले ॥ १६ ॥
devānāṃ dānavānāṃ ca nāsti yuddhaṃ parasparam || | eka eva mahīpālo yuddhaṃ nāsti dharātale || 16 ||
सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः ॥ । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः ॥ १७ ॥
sapatnakakalirnāma nāsti yuddhaṃ harergajaiḥ || | na sarppanakulairnityaṃ na biḍālaiśca mūṣakaiḥ || 17 ||
मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् ॥ । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने ॥ १८ ॥
maitrībhāvaṃ gataṃ sarvaṃ jagatsthāvara jaṃgamam || | trailokyabhramaṇaṃ kṛtvā nārado naṃdane vane || 18 ||
गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत ॥ १९ ॥
gato na paśyate yuddhaṃ trailokye sacarācare || | tāvattasyodare pīḍā mahatī samajāyata || 19 ||
न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् ॥ । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम् ॥ २० ॥
na me snānādinā kāryaṃ tarppaṇaiḥ kiṃ prayojanam || | japahomādinā sarvamanyathā mama ceṣṭitam || 20 ||
तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः ॥ । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता ॥ २१ ॥
tatsnānaṃ yatra yudhyante gajā daṃtavighaṭṭanaiḥ || | sā saṃdhyā yatra nihataiḥ kabandhairbhūrvibhūṣitā || 21 ||
कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा ॥ । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम् ॥ २२ ॥
kuṃtaghātavinirbhinnagajakumbhodbhavāsṛjā || | tṛpyaṃti yatra kravyādāstarpaṇaṃ tanmama priyam || 22 ||
गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे ॥ । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः ॥ २३ ॥
gajaśīrṣairagamyāste nihatāḥ kṣatriyā raṇe || | sa homo yatra hūyaṃte gajāśca narapuṃgavāḥ || 23 ||
शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः ॥ । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः ॥ २४ ॥
śabdāgnau nāradasyāyaṃ homastrai lokyaviśrutaḥ || | chinnapādaśirohastairaṃtarāṃtravilabitaiḥ || 24 ||
यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् ॥ । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले ॥ २५ ॥
yadarcyate bhūmitalaṃ tanme nityaṃ surārcanam || | kiṃ devairdivi me kāryaṃ kiṃ manuṣyairdharātale || 25 ||
पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् ॥ । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले ॥ २६ ॥
pannagaiḥ kiṃ tu pātāle na yudhyante parasparam || | tathā kariṣye devendrādupendrācca dharātale || 26 ||
रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम ॥ । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम् ॥ २७ ॥
rasātalaṃ baliryātu satyamastu vaco mama || | jīvitenāpi rājyena yadā dāmodaraṃ harim || 27 ||
तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति ॥ । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति ॥ २८ ॥
toṣayiṣyati yatnena tadendro'sau bhaviṣyati || | devendro vṛtrahā bhūtvā bhraṣṭarājyo bhaviṣyati || 28 ||
यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् ॥ । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः ॥ २९ ॥
yadā vastrāpathe gatvā bhavaṃ bhāvena pūjayet || | surādhipastadā bhūyo brahmahatyāvivarjitaḥ || 29 ||
अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः ॥ । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ ॥ ३० ॥
anena mantrajāpyena sa śāṃtodarave danaḥ || | nārado devarājasya samīpaṃ sahasā yayau || 30 ||
सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः ॥ । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः ॥ ३१ ॥
siṃhāsanaṃ samāruhya nandane saṃsthito hariḥ || | āste parivṛto deverdevarājo mahābalaḥ || 31 ||
निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम्॥ । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः ॥ ३२ ॥
nirīkṣamāṇo nṛtyantīṃ raṃbhāṃ tāṃ surasundarīm|| | āyāṃtaṃ dadṛśe devo nāradaṃ vismayānvitaḥ || 32 ||
अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते ॥ । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते ॥ ३३ ॥
aho viruddho bhagavānnārado mayi dṛśyate || | nṛtyate kiṃ na vā nṛtye gīyate kiṃ na gīyate || 33 ||
वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः ॥ । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः ॥ ३४ ॥
vādyatāṃ tālamānaiḥ kiṃ yāvacciṃtāparo hariḥ || | ṛṣiḥ samāgatastāvajjalābhyukṣaṇata tparaḥ || 34 ||
सिंहासनं परित्यज्य समुत्थायाग्रतः स्थितः ॥ । स्वागतेनाभिवाद्याथ बभाषे नारदं हरिः ॥ ३५ ॥
siṃhāsanaṃ parityajya samutthāyāgrataḥ sthitaḥ || | svāgatenābhivādyātha babhāṣe nāradaṃ hariḥ || 35 ||
महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽऽग म्यते त्वया ॥ । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते ॥ ३६ ॥
maharṣe svāgataṃ te'dya kuto vā''ga myate tvayā || | snāne saṃdhyārcane home kuśalaṃ tava vidyate || 36 ||
इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् ॥ । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम् ॥ ३७ ॥
iti prokto vihasyātha babhāṣe nārado harim || | yadyetajjāyate mahyaṃ kimanyena prayojanam || 37 ||
प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते ॥ । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम् ॥ ३८ ॥
prekṣaṇīkasya te sthānaṃ nāhaṃ paśyāmi svarpate || | yāvadrājyaṃ balestāvattvayā me na prayojanam || 38 ||
आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः ॥ । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि ॥ ३९ ॥
ādityādyā grahāḥ sarve kāla mānena yojitāḥ || | āhutyā plāvitā meghā varṣaṃti hṛṣitā bhuvi || 39 ||
रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः ॥ ४० ॥
rogādimaraṇaṃ nāsti yamo dharmeṇa pīḍitaḥ || 40 ||
एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः ॥ । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् ॥ । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः ॥ ४१ ॥
ekātapatrāṃ pṛthivīṃ bubhuje sa narādhipaḥ || | trailokyanātheti mahānṛpeti saṃgrāmavidyākuśaleti nityam || | trailokyalakṣmīkucakāmuketi saṃstūyate cāraṇabaṃdivṛndaiḥ || 41 ||
ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति ॥ । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः ॥ ४२ ॥
brahmeti kṛṣṇeti hareti bhūmāviṃdreti sūryeti dhanādhipeti || | devārinātheti surādhipeti jegīyate cāraṇabaṃdivṛndaiḥ || 42 ||
युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति ॥ । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति ॥ ४३ ॥
yuddhaṃ vinā daityagaṇā hasaṃti mattāḥ pramattāḥ kariṇo nadaṃti || | rathādhirūḍhāḥ puruṣā bhramaṃti senādhipā strīṣu gṛhe ramaṃti || 43 ||
यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते॥ । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते ॥ ४४ ॥
yajñāgnidhūmena nabho virājate suvarṇarūpā pṛthivī virājate|| | śūnyaṃ tu vedairbhuvanaṃ ca śobhate dhiṣṇyaṃ balerdairtyaigaṇaiśca śobhate || 44 ||
बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः ॥ । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति ॥ ४५ ॥
balirna jānāti surādhipaṃ tvāṃ surāśca sarve baliyajñabhojinaḥ || | tvameva te'riṃ hṛdi ciṃtaya svayaṃ yuktaṃ tavedaṃ kathitaṃ mayeti || 45 ||
रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते ॥ । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम् ॥ ४६ ॥
raṃbhā na rājate raṃge menakā tvāṃ na manyate || | tilottamāpi manute balirājaṃ sureśvaram || 46 ||
उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते ॥ । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते ॥ ४७ ॥
urvaśī caiva taṃ yāti sukeśā saha bhāṣate || | mañjughoṣā mukhaṃ vaktraṃ kṛtvā tvāṃ na nirīkṣate || 47 ||
पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना ॥ । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा ॥ ४८ ॥
pulomā pulakodbhedaṃ na karoti baliṃ vinā || | paulomī purato gatvā baliṃ stauti ca maṃtharā || 48 ||
नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः ॥ । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम् ॥ ४९ ॥
nāradaḥ parvataścaiva hāhā hūhūśca tuṃburuḥ || | balirājyaṃ praśaṃsaṃti rudrasyāgre mayā śrutam || 49 ||
आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि ॥ । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया ॥ ५० ॥
ājyāhutībhiḥ santuṣṭā ṛṣayo brahmasadmani || | brahmaṇo'gre praśaṃsaṃti tadevaṃ kathitaṃ mayā || 50 ||
बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव ॥ । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति ॥ ५१ ॥
bṛhaspatiryadācaṣṭe na tadvācyaṃ mayā tava || | iṃdrāṇī balinaṃ matvā baliṃ citreṣu paśyati || 51 ||
अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् ॥ । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च ॥ ५२ ॥
anena vākyena surādhipastu cacāla kopāvaritastadānīm || | gajeti vajreti jagāda sūtaṃ samānayāsiṃ kavacaṃ rathaṃ ca || 52 ||
रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः ॥ । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु ॥ ५३ ॥
rathena sūryo maruto gajena vṛṣeṇa rudro mahiṣeṇa sauriḥ || | vādyaṃtu vādyāni raṇāya me'dya caṇḍī gaṇeśāstvaritāḥ prayātu || 53 ||
दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः ॥ । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम् ॥ ५४ ॥
dṛṣṭvā surendraṃ saṃkruddhaṃ bṛhaspatirudāradhīḥ || | ṛṣimadhye gato vidvānbabhāṣe samayocitam || 54 ||
सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा ॥ । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम् ॥ ५५ ॥
sāmādyā nītayaḥ proktāścatasro manunā purā || | sāmasādhyeṣu kāryeṣu daṇḍastena na pātyatām || 55 ||
अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः ॥ । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ५६ ॥
ato hyupendrmāhūya maṃtrayantu surottamāḥ || | tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 56 ||
विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् ॥ । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये ॥ ५७ ॥
vinaṣṭeṣu ca kāryeṣu tasya vācyaṃ śubhāśubham || | sa eva prathamaṃ gacchetpṛthivyāṃ svārthasiddhaye || 57 ||
तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः ॥ । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः ॥ ५८ ॥
tatheti devairvijñaptastathā cakre sureśvaraḥ || | mandare'tha girau viṣṇuḥ satyalokātsamāgataḥ || 58 ||
ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् ॥ । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे ॥ ५९ ॥
ṛṣayastatra te yāṃtu samānetuṃ janārddanam || | ityukto nāradaḥ svargātsnātuṃ prāptaḥ sa mandare || 59 ||
गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः ॥ । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे ॥ ६० ॥
gautamo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha kaśyapaḥ || | jamadagnirvasiṣṭhaśca saṃprāptā harimandire || 60 ||
गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः ॥ । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः ॥ ६१ ॥
girau gaṃgā jale snānaṃ saṃdhyāṃ cakre sa nāradaḥ || | yāvadāste tadā hṛṣṭā vālakhilyā maharṣayaḥ || 61 ||
विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः ॥ । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये ॥ ६२ ॥
vinayenābhivādyātha kathayāmāsa nāradaḥ || | ṛṣayo mandare prāptā viṣṇuṃ netuṃ surālaye || 62 ||
ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते ॥ । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः ॥ ६३ ॥
ṛṣayo darśanaṃ karttuṃ bhavatāmapi yujyate || | tadetadvacanaṃ śrutvā harṣitāste maharṣayaḥ || 63 ||
अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे॥ । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः ॥ ६४ ॥
aṃguṣṭhaparvamātrāṃstānvāmanānharimandire|| | gatāngaṃgājale snātuṃ vālakhilyānpuro hariḥ || 64 ||
जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः॥ । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः ॥ ६५ ॥
jahāsa vāmanānsarvānbhāvikāryabalāttataḥ|| | brahmaputrā vālakhilyāḥ sarve te śaṃsitavratāḥ || 65 ||
लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् ॥ । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति ॥ ६६ ॥
lajjānvitāḥ krodhaparā uccairūcuḥ parasparam || | kenāpi devakāryeṇa vāmano'yaṃ bhaviṣyati || 66 ||
ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः ॥ । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम् ॥ ६७ ॥
ṛṣibhirvi ṣṇunā sarve pratibodhya prasāditāḥ || | bhāgyamokṣaḥ kadā viṣṇorbhaviṣyati taducyatām || 67 ||
प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् ॥ । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी ॥ । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम् ॥ ६८ ॥
prabhāsādadhikaṃ kṣetraṃ yadā vastrāpathaṃ bhavet || | bhaviṣyati tadā vṛddhirdhruvamaṇḍalavyāpinī || | tathā vastrāpathaṃ kṣetraṃ bhaviṣyati yavādhikam || 68 ||
दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति ॥ । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव ॥ ६९ ॥
dṛṣṭvā someśvaraṃ devaṃ doṣamukto bhaviṣyati || | asādhyasādhanī śaktirbhaviṣyati sthirā tava || 69 ||
वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति ॥ । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने ॥ ७० ॥
vastrāpathe somanāthaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || | indropendrau samāliṃgyāthāsīnau tau varāsane || 70 ||
॥ । ॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥ । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम् ॥ ७१ ॥
|| | || viṣṇuruvāca || || | kiṃ te kāryaṃ devarāja tadavaśyaṃ karomyaham || 71 ||
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः ॥ । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः ॥ ७२ ॥
|| indra uvāca || || | hiraṇyakaśiporvaṃśe balirdaityo mahā balaḥ || | tenedaṃ sakalaṃ vyāptaṃ devā yajñabhujaḥ kṛtāḥ || 72 ||
देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव ॥ । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु ॥ ७३ ॥
devaloke bhūmiloko gataḥ sarvo'pi keśava || | yāvanno vikṛtiṃ yāti pūrvavairamanusmaran || | bhraṣṭarājyo balistāvatpātālamadhitiṣṭhatu || 73 ||
सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले ॥ ७४ ॥
sūryasomānvaye kaścidrājā bhavatu bhūtale || 74 ||
॥ सारस्वत उवाच ॥ ॥ । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा ॥ । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः ॥ ७५ ॥
|| sārasvata uvāca || || | ityetadvacanaṃ śrutvā svayaṃ saṃcintya cetasā || | tathā kariṣye taṃ procya munīnprāha janārdanaḥ || 75 ||
ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् ॥ । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम् ॥ ७६ ॥
ṛṣayastatra gacchaṃtu kārayantu mahāmakham || | ahaṃ tatrāgamiṣyāmi sādhayiṣyāmi taṃ balim || 76 ||
इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे ॥ । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः ॥ ७७ ॥
ityuktā munayaḥ sarve gatāste yajñamaṇḍape || | dvādaśāho mahāyajñaḥ prārabdhaḥ sarvadakṣiṇaḥ || 77 ||
सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप ॥ । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम् ॥ ७८ ॥
surāṣṭradeśaṃ vikhyātaṃ kṣetraṃ vastrāpathaṃ nṛpa || | tasya dakṣiṇadigbhāge baleḥ siddhaṃ mahāpuram || 78 ||
क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः ॥ । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि ॥ । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा ॥ ७९ ॥
kṣetrādbahiḥ samārabdho yajñaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ || | śukreṇāmantritāḥ sarve munayo yajñakarmaṇi || | atihṛṣṭo baliryajñe dadau dānānyanekadhā || 79 ||
स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु ॥ । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते ॥ । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत् ॥ ८० ॥
svarṇapātreṣu sarveṣu dīyate bhojanaṃ bahu || | atithirbrāhmaṇo vidvānsarvasvenāpi pūjyate || | dānādyajño bhavetpūrṇo dānahīno vṛthā bhavet || 80 ||
एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः ॥ । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः ॥ । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः ॥ ८१ ॥
etasminneva kāle tu viṣṇurvāmanatāṃ gataḥ || | madhyadeśe caturvedo brāhmaṇastīrthayātrikaḥ || | mahodaro hrasvabhujaḥ khañjapādo mahāśirāḥ || 81 ||
महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः ॥ । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून् ॥ ८२ ॥
mahāhanuḥ sthūlajaṃghaḥ sthūlagrīvo'tilaṃpaṭaḥ || | śvetavastro baddhaśikhaśchatropānatkamaṇḍalūn || 82 ||
द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले ॥ । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः ॥ ८३ ॥
draṣṭuṃ tīrthānyanekāni babhrāma sa mahītale || | surāṣṭradeśe saṃprāptaḥ kṣetre vastrāpathe dvijaḥ || 83 ||
स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः ॥ । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम् ॥ ८४ ॥
svarṇarekhā nadītīre ciṃtayāmāsa vāmanaḥ || | prathamaṃ kiṃ bhavaṃ dṛṣṭvā yāmi someśvaraṃ śivam || 84 ||
अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् ॥ । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा ॥ । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम् ॥ ८५ ॥
atha someśvaraṃ pūjya paścādyāsyāmi mandaram || | iti cintāparo bhūtvā kṛtyaṃ sañcintya cetasā || | atra sthitaḥ somanāthaṃ pūjayiṣyāmi niścitam || 85 ||
वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा ॥ । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम् ॥ ८६ ॥
vastrāpathe mahākṣetre bhavaṃ someśvaraṃ vṛthā || | pūjayaṃti janā nityaṃ tathā kāryaṃ mayā dhuvam || 86 ||
देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः ॥ । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित् ॥ ८७ ॥
deśānāmuttamo deśo girīṇāmuttamo giriḥ || | kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ nadīnāmuttamā sarit || 87 ||
दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः ॥ । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति ॥ ८८ ॥
divyaṃ vanaṃ vanānāṃ tu devānāmuttamo bhavaḥ || | yadā someśvaro devo bhūmiṃ bhittvā bhaviṣyati || 88 ||
तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् ॥ । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः ॥ ८९ ॥
tadāmramaṇḍale divyaṃ kṣetrametadyavādhikam || | caitra śuklacaturdaśyāmagnisādhanatatparaḥ || 89 ||
ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति ॥ । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते ॥ ९० ॥
ūrdhvabāhuḥ sūryakāle bhavaṃ tāvatsa paśyati || | madhyaṃdinaṃ paraṃ yāte dinanāthe vilaṃbite || 90 ||
अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् ॥ । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि ॥ ९१ ॥
agni tāpāṃgasaṃtaptastāvatpaśyati śaṃkaram || | somanāthaṃ śivaṃ śāṃtaṃ sarvadevanamaskṛtam || | arghyeṇa puṣpamiśreṇa jalamiśreṇa bhāmini || 91 ||
॥ । ॥ सारस्वत उवाच ॥ ॥ । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः ॥ । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम् ॥ ९२ ॥
|| | || sārasvata uvāca || || | bhūmiṃ bhittvātha deveśaḥ svayaṃ someśvaraḥ sthitaḥ || | liṃgarūpo mahādevo yāvadābrahmavāsaram || 92 ||
॥ सोमेश्वर उवाच ॥ ॥ । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति ॥ । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम् ॥ ९३ ॥
|| someśvara uvāca || || | siddhastvaṃ matprasādena kāryaṃ siddhaṃ bhaviṣyati || | ityukto vāmano devaṃ pratyuvāca maheśvaram || 93 ||
॥ वामन उवाच ॥ ॥ । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम ॥ । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम ॥ ९४ ॥
|| vāmana uvāca || || | yadi tuṣṭo mahādeva yadi deyo varo mama || | tadā'tra liṃge sthātavyamastu divyaṃ puro mama || 94 ||
यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम ॥ । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः ॥ ९५ ॥
yastu svāyaṃbhuvaṃ liṃgaṃ vāmane nagare mama || | pūjayiṣyati brahmaghno goghno vā bālaghātakaḥ || 95 ||
गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः ॥ । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम् ॥ ९६ ॥
gurudrohī svarṇacoro mucyate sarvapātakaiḥ || | nirdoṣaḥ pūjayedyastu sakṛtsomeśvaraṃ haram || 96 ||
मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः ॥ । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये ॥ ९७ ॥
mṛto vimānamāruhya divyastrīpariveṣṭitaḥ || | saṃstūyamāno dikpālairyātu svarge śivālaye || 97 ||
ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु ॥ । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ९८ ॥
brahmalokamatikramya rudraloke sa gacchatu || | tathetyuktvā somanāthastatraivāntaradhīyata || 98 ||
प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् ॥ । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम् ॥ ९९ ॥
prakāśya vāmano ligaṃ somanāthaṃ svayaṃbhuvam || | prāptajñāno labdhavṛddhiryayau draṣṭuṃ bhavaṃ haram || 99 ||
गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः ॥ । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः ॥ । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः ॥ १०० ॥
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ svarṇarekhājale sthitāḥ || | etāṃ someśvarotpattiṃ ye śṛṇvaṃti narāḥ striyaḥ || | sarvapāpakṣayasteṣāṃ jāyate nātra saṃśayaḥ || 100 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).