॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती ॥ । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम् ॥ १ ॥
|| īśvara uvāca || || | tato gacchenmahādevi yatra prācī sarasvatī || | tatra sthāne sthitaṃ liṃgaṃ maṃkīśvaramiti śrutam || 1 ||
प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम् · अध्यायः २७०
A chapter of the Skanda Purana.
46 versesSanskrit with transliteration
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती ॥ । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम् ॥ १ ॥
|| īśvara uvāca || || | tato gacchenmahādevi yatra prācī sarasvatī || | tatra sthāne sthitaṃ liṃgaṃ maṃkīśvaramiti śrutam || 1 ||
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् ॥ । शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा ॥ २ ॥
tasyotpattiṃ pravakṣyāmi sarvapātakanāśinīm || | śṛṇu devi mahābhāge hyāścaryaṃ yadabhūtpurā || 2 ||
ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः ॥ । प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः ॥ ३ ॥
ṛṣirmaṃkaṇako nāma sa tepe paramaṃ tapaḥ || | prācīmetya yatāhāro nityaṃ svādhyāyatatparaḥ || 3 ||
बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि ॥ । कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने ॥ ४ ॥
bahuvarṣasahasrāṇi tasyātītāni bhāmini || | kasyacittvatha kālasya viddhādasya varānane || 4 ||
कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् ॥ । स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः ॥ ५ ॥
karācchākaraso jātaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam || | sa taṃ dṛṣṭvā mahāścaryaṃ vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 5 ||
मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् ॥ । तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ६ ॥
mene siddhiṃ parāṃ prāpto harṣānnṛtyamathākarot || | tasminsaṃnṛtyamāne ca jagatsthāvarajaṃgamam || 6 ||
अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः ॥ । ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः ॥ । ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु ॥ ७ ॥
anarttata varārohe prabhāvāttasya vai muneḥ || | tato devā maheṃdrādyā brahmaviṣṇupurassarāḥ || | ūcustripurahaṃtāraṃ nāyaṃ nṛtyettathā kuru || 7 ||
चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः ॥ । धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः ॥ ८ ॥
calitāḥ parvatāḥ sthānātkṣubhito makarālayaḥ || | dharaṇī khaṇḍaśo deva vṛkṣāśca nidhanaṃ gatāḥ || 8 ||
उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः ॥ । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम् ॥ ९ ॥
utpathāśca mahānadyo grahā unmārgasaṃsthitāḥ || | trailokyaṃ vyākulībhūtaṃ yāvatprāpnoti saṃkṣayam || 9 ||
तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे ॥ १० ॥
tāvannivārayasvainaṃ nānyaḥ śakto nivāraṇe || 10 ||
स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः ॥ । द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११ ॥
sa tatheti pratijñāya gatvā tasya samīpataḥ || | dvijarūpaṃ samāsthāya tamṛṣiṃ vākyamabravīt || 11 ||
को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज ॥ । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः ॥ १२ ॥
ko harṣaviṣayaḥ kasmāttvayaitannṛtyate dvija || | tasmātkāryaṃ vadāśu tvaṃ paraṃ kautūhalaṃ dvijaḥ || 12 ||
॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम्॥ । अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः ॥ १३ ॥
|| ṛṣiruvāca || || | kiṃ na paśyasi me brahmankarācchākara saṃ cyutam|| | ata eva hi me nṛtyaṃ siddho'haṃ nātra saṃśayaḥ || 13 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः ॥ । अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि ॥ १४ ॥
|| īśvara uvāca || || | tasya tadvacanaṃ śrutvā bhagavāṃstripurāṃtakaḥ || | aṃguṣṭhaṃ tāḍayāmāsa aṃgulyagreṇa bhāmini || 14 ||
ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् ॥ । अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः ॥ १५ ॥
tato vinirgataṃ bhasma tatkṣaṇāddhimapāṃḍuram || | athābravītprahasyainaṃ bhagavānbhūtabhāvanaḥ || 15 ||
पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् ॥ । न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम ॥ १६ ॥
paśya meṃ'guṣṭhato brahmanbhūri bhasma vinirgatam || | na nṛtye'haṃ na me harṣastathāpi munisattama || 16 ||
तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः ॥ । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा ॥ १७ ॥
taddṛṣṭvā sumahāścaryaṃ vismayaṃ paramaṃ gataḥ || | abravītprāṃjalirbhūtvā harṣagadgadayā girā || 17 ||
नान्यं देवमहं मन्ये .त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् ॥ । नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले ॥ १८ ॥
nānyaṃ devamahaṃ manye .tvāṃ muktvā vṛṣabhadhvajam || | nānyasya vidyate śaktirīdṛśī dharaṇītale || 18 ||
॥ । ॥ भगवानुवाच ॥ ॥ । ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर ॥ । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम् ॥ १९ ॥
|| | || bhagavānuvāca || || | jñāto'smi muniśārdūla tvayā vedavidāṃ vara || | varaṃ varaya bhadraṃ te nityaṃ yanmanasepsitam || 19 ||
॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ । प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो ॥ । यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ २० ॥
|| ṛṣiruvāca || || | prasādāddevadevasya nṛtyena mahatā vibho || | yathā na syāttapohānistathā nītirvidhīyatām || 20 ||
॥ शंभुरुवाच ॥ ॥ । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा ॥ । प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा ॥ २१ ॥
|| śaṃbhuruvāca || || | tapaste varddhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā || | prācīmanviha vatsyāmi tvayā sārddhamahaṃ sadā || 21 ||
सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः ॥ । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् ॥ २२ ॥
sarasvatī mahāpuṇyā kṣetre cāsminviśeṣataḥ || | sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanum || 22 ||
प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः ॥ । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ २३ ॥
prācīne hyṛṣiśārdūla na cehāgacchate punaḥ || | āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam || 23 ||
नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः॥ । जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः ॥ । तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक् ॥ २४ ॥
niyamaiścopa vāsaiśca śoṣayandehamātmanaḥ|| | jalāhārā vāyubhakṣāḥ parṇāhārāśca tāpasāḥ || | tathā ca sthaṃḍilaśayā ye cānye niyatāḥ pṛthak || 24 ||
ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः ॥ । ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम् ॥ २५ ॥
ye snānamācariṣyaṃti tīrthe'sminniyamānvitāḥ || | te yāṃti paramāṃ siddhiṃ brahmaṇaḥ paramaṃ padam || 25 ||
अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् ॥ । ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम् ॥ २६ ॥
asmiṃstīrthe tu yo dānaṃ truṭimātraṃ ca kāṃcanam || | dadāti dvijamukhyāya merutulyaṃ bhavetphalam || 26 ||
अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः॥ । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम् ॥ २७ ॥
asmiṃstīrthe tu ye śrāddhaṃ kariṣyaṃtīha mānavāḥ|| | ekaviṃśatkulopetāḥ svargaṃ yāsyaṃti te dhruvam || 27 ||
पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः ॥ । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः ॥ २८ ॥
pitṝṇāṃ vallabhaṃ tīrthaṃ piṃḍenaikena tarpitāḥ || | brahmalokaṃ gamiṣyaṃti suputreṇeha tāritāḥ || 28 ||
भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते ॥ २९ ॥
bhūyaścānnaṃ prayacchaṃti mokṣamārgaṃ vrajaṃti te || 29 ||
अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् ॥ । पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः ॥ ३० ॥
atra ye śubha karmāṇaḥ prabhāsasthāṃ sarasvatīm || | paśyaṃti tepi yāsyaṃti svargalokaṃ dvijottamāḥ || 30 ||
ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः ॥ । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा ॥ ३१ ॥
ye punastatra bhāvena narāḥ snānaparāyaṇāḥ || | brahmalokaṃ samāsādya te ramiṣyaṃti sarvadā || 31 ||
दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् ॥ । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान् ॥ ३२ ॥
dadhi pradadyādyo'pīha brāhmaṇāya manoramam || | so'pyagnilokamāsādya bhuṃkte bhogānsuśobhanān || 32 ||
ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे ॥ । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम् ॥ ३३ ॥
ūrṇāprāvaraṇaṃ yo'pi bhaktyā dadyāddvijottame || | so'pi yāti parāṃ siddhiṃ martyairanyaiḥ sudurlabhām || 33 ||
ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् ॥ । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत् ॥ ३४ ॥
ye cātra malanāśāya viśeyurmānavā jalam || | gopradānaphalaṃ teṣāṃ sukhena phalamādiśet || 34 ||
भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् ॥ । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ ३५ ॥
bhāvena hi naraḥ kaścittatra snānaṃ samācaret || | sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate || 35 ||
तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः ॥ । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः ॥ ३६ ॥
tarpaṇātpiṃḍadānācca narakeṣvapi saṃsthitāḥ || | svargaṃ prayāṃti pitaraḥ suputreṇeha tāritāḥ || 36 ||
ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् ॥ । भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते ॥ ३७ ॥
te labhaṃte'kṣayāṃllokā nbrahmaviṣṇvīśaśabditān || | bhūyastvannaṃ prayacchanti mokṣamārgaṃ labhaṃti te || 37 ||
स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती ॥ । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी ॥ ३८ ॥
svarganiśreṇisaṃbhūtā prabhāse tu sarasvatī || | nāpuṇyavadbhiḥ saṃprāptuṃ puṃbhiḥ śakyā mahānadī || 38 ||
प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा ॥ । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा ॥ ३९ ॥
prācī sarasvatī caiva anyatraiva tu durlabhā || | viśeṣeṇa kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā || 39 ||
प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते ॥ । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत् ॥ ४० ॥
prācīṃ sarasvatīṃ prāpya yonyattīrthaṃ hi mārgate || | sa karasthaṃ samutsṛjya kūrpareṇa samācaret || 40 ||
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा ॥ । पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः ॥ । पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति ॥ ४१ ॥
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snānaṃ ca vihitaṃ sadā || | piṇyākeṃgudakenāpi piṃḍaṃ tatra dadāti yaḥ || | pitṝṇāmakṣayaṃ bhūyātpitṛlokaṃ sa gacchati || 41 ||
सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः ॥ । सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम् ॥ ४२ ॥
sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ || | sarasvatīṃ prāpya gatā divaṃ narāḥ punaḥ smariṣyaṃti nadīṃ sarasvatīm || 42 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत ॥ । सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः ॥ ४३ ॥
|| īśvara uvāca || || | uktvaivaṃ bhagavāndevastatraivāṃtaradhīyata || | sāṃnidhyamakarottatra tataḥprabhṛti śaṃkaraḥ || 43 ||
अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ । स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये ॥ ४४ ॥
atra gāthā purā gītā viṣṇunā prabhaviṣṇunā || | snehārdreṇa ca cittena dharmaputraṃ prati priye || 44 ||
मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् ॥ । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती ॥ ४५ ॥
mā gaṃgāṃ vraja kauṃteya mā prayāgaṃ ca puṣkaram || | tatra gaccha kuruśreṣṭha yatra prācī sarasvatī || 45 ||
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ । माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि ॥ ४६ ॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || | māhātmyaṃ ca sarasvatyā bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi || 46 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).