॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम् ॥ । गात्रोत्सर्गमिति ख्यातं तस्य दक्षिणतः स्थितम् ॥ १ ॥
|| īśvara uvāca || || | tato gacchenmahādevi liṃgaṃ trailokyapūjitam || | gātrotsargamiti khyātaṃ tasya dakṣiṇataḥ sthitam || 1 ||
प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम् · अध्यायः २२३
A chapter of the Skanda Purana.
88 versesSanskrit with transliteration
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम् ॥ । गात्रोत्सर्गमिति ख्यातं तस्य दक्षिणतः स्थितम् ॥ १ ॥
|| īśvara uvāca || || | tato gacchenmahādevi liṃgaṃ trailokyapūjitam || | gātrotsargamiti khyātaṃ tasya dakṣiṇataḥ sthitam || 1 ||
यत्र गात्रं परित्यक्तं बलभद्रेण धीमता ॥ । अन्यैश्चैव महाभागैर्यादवैस्तत्र संयुगे ॥ २ ॥
yatra gātraṃ parityaktaṃ balabhadreṇa dhīmatā || | anyaiścaiva mahābhāgairyādavaistatra saṃyuge || 2 ||
यत्र ते यादवाः क्षीणा ब्रह्मशापबलाहिना ॥ । एतत्पुरुषोत्तमं क्षेत्रं समन्ताद्धनुषां शतम् ॥ ३ ॥
yatra te yādavāḥ kṣīṇā brahmaśāpabalāhinā || | etatpuruṣottamaṃ kṣetraṃ samantāddhanuṣāṃ śatam || 3 ||
यत्र साक्षात्स्वयं देवि तिष्ठते पुरुषोत्तमः ॥ । तदेव वैष्णवं क्षेत्रं कलौ पातकनाशनम् ॥ ४ ॥
yatra sākṣātsvayaṃ devi tiṣṭhate puruṣottamaḥ || | tadeva vaiṣṇavaṃ kṣetraṃ kalau pātakanāśanam || 4 ||
रहस्यं परमं देवि तीर्थानां प्रवरं हि तत्॥ । पूर्वं कृतयुगे देवि प्रेततीर्थं च संस्मृतम् ॥ । कलौ युगे तु संप्राप्ते गात्रोत्सर्गमिति त्वभूत् ॥ ५ ॥
rahasyaṃ paramaṃ devi tīrthānāṃ pravaraṃ hi tat|| | pūrvaṃ kṛtayuge devi pretatīrthaṃ ca saṃsmṛtam || | kalau yuge tu saṃprāpte gātrotsargamiti tvabhūt || 5 ||
ऋणमोचनपार्श्वे तु मध्ये तु पापमोचनात्॥ । एतन्मध्यं समाश्रित्य मृतः पापैर्विमुच्यते ॥ ६ ॥
ṛṇamocanapārśve tu madhye tu pāpamocanāt|| | etanmadhyaṃ samāśritya mṛtaḥ pāpairvimucyate || 6 ||
तस्य किं वर्ण्यते देवि यत्रानन्तफलं महत् ॥ । अथमेधसहस्रस्य फलं स्नात्वा ह्यवाप्यते ॥ ७ ॥
tasya kiṃ varṇyate devi yatrānantaphalaṃ mahat || | athamedhasahasrasya phalaṃ snātvā hyavāpyate || 7 ||
यत्राश्वत्थं समासाद्य समाधिन्यस्तमानसः ॥ । मुमोच दुस्त्यजान्प्राणान्ब्रह्मद्वारेण केशवः ॥ ८ ॥
yatrāśvatthaṃ samāsādya samādhinyastamānasaḥ || | mumoca dustyajānprāṇānbrahmadvāreṇa keśavaḥ || 8 ||
तत्र नारायणं साक्षाद्बलभद्रं च रुक्मिणीम् ॥ । पूजयित्वा विधानेन मुच्यते पातकत्रयात् ॥ ९ ॥
tatra nārāyaṇaṃ sākṣādbalabhadraṃ ca rukmiṇīm || | pūjayitvā vidhānena mucyate pātakatrayāt || 9 ||
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः संतर्पयते पितॄन् ॥ । प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवन्ति श्राद्धदायिनः ॥ १० ॥
tatra snātvā naro bhaktyā yaḥ saṃtarpayate pitṝn || | pretatvātpitaro muktā bhavanti śrāddhadāyinaḥ || 10 ||
। गोघ्नः सुरापो दुर्मेधा ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥ । तत्र स्नात्वा नरः सद्यो विपापः संप्रपद्यते ॥ ११ ॥
| goghnaḥ surāpo durmedhā brahmahā gurutalpagaḥ || | tatra snātvā naraḥ sadyo vipāpaḥ saṃprapadyate || 11 ||
बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा ॥ । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यः करोति नरः प्रिये ॥ । तत्र स्नात्वा प्रमुच्येत तीर्थे गात्रप्रमोचने ॥ १२ ॥
bālye vayasi yatpāpaṃ vārddhake yauvane'pi vā || | ajñānājjñānato vāpi yaḥ karoti naraḥ priye || | tatra snātvā pramucyeta tīrthe gātrapramocane || 12 ||
तत्र पिण्डप्रदानेन पितॄणां जायते परा ॥ । तृप्तिर्वर्षशतं यावदेतदाह पुरा हरिः ॥ १३ ॥
tatra piṇḍapradānena pitṝṇāṃ jāyate parā || | tṛptirvarṣaśataṃ yāvadetadāha purā hariḥ || 13 ||
यः पुनश्चान्नदानं तु तत्र कुर्यात्समाहितः ॥ । तस्यान्वयेऽपि देवेशि न प्रेतो जायते नरः ॥ १४ ॥
yaḥ punaścānnadānaṃ tu tatra kuryātsamāhitaḥ || | tasyānvaye'pi deveśi na preto jāyate naraḥ || 14 ||
॥ । ॥श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ । प्रेततीर्थमिति प्रोक्तं पश्चाद्गात्रविमोचनम् ॥ । वद मे देवदेवेश प्रेततीर्थस्य कारणम् ॥ १५ ॥
|| | ||śrīdevyuvāca || || | pretatīrthamiti proktaṃ paścādgātravimocanam || | vada me devadeveśa pretatīrthasya kāraṇam || 15 ||
॥ ईश्वर उवाच॥ ॥ । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रेततीर्थस्य कारणम्॥ । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः ॥ १६ ॥
|| īśvara uvāca|| || | śṛṇu devi pravakṣyāmi pretatīrthasya kāraṇam|| | yacchrutvā mānavo bhaktyā muktaḥ syātsarvakilbiṣaiḥ || 16 ||
पुराऽऽसीद्गौतमोनाम महर्षिः शंसितव्रतः ॥ । भृगुकल्पात्समायातः क्षेत्रे प्राभासिके शुभे ॥ १७ ॥
purā''sīdgautamonāma maharṣiḥ śaṃsitavrataḥ || | bhṛgukalpātsamāyātaḥ kṣetre prābhāsike śubhe || 17 ||
अयने चोत्तरे पुण्ये श्रीसोमेशदिदृक्षया ॥ । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा तीर्थेषु कृत्स्नशः ॥ १८ ॥
ayane cottare puṇye śrīsomeśadidṛkṣayā || | dṛṣṭvā someśvaraṃ devaṃ snātvā tīrtheṣu kṛtsnaśaḥ || 18 ||
स गच्छंस्तीर्थयात्रायां गात्रोत्सर्गं ततो गतः ॥ १९ ॥
sa gacchaṃstīrthayātrāyāṃ gātrotsargaṃ tato gataḥ || 19 ||
अथासौ ब्राह्मणो देवि यावत्सीमामुपागतः ॥ । तावद्विष्णुप्रियं तत्र ददृशे वैष्णवं वनम् ॥ २० ॥
athāsau brāhmaṇo devi yāvatsīmāmupāgataḥ || | tāvadviṣṇupriyaṃ tatra dadṛśe vaiṣṇavaṃ vanam || 20 ||
पुरुषोत्तमनामाढ्यं क्षेत्रं च धनुषां शतम् ॥ । तस्मिन्क्षेत्रे स चापश्यत्पंच प्रेतान्सुदारुणान् ॥ २१ ॥
puruṣottamanāmāḍhyaṃ kṣetraṃ ca dhanuṣāṃ śatam || | tasminkṣetre sa cāpaśyatpaṃca pretānsudāruṇān || 21 ||
महावृक्षसमारूढान्महाकायान्महोत्कटान्॥ । ऊर्ध्वकेशाञ्छंकुकर्णान्स्नायुनद्धकलेवरान् ॥ २२ ॥
mahāvṛkṣasamārūḍhānmahākāyānmahotkaṭān|| | ūrdhvakeśāñchaṃkukarṇānsnāyunaddhakalevarān || 22 ||
विमांसरुधिरान्नग्नानथ कृष्णकलेवरान् ॥ । दृष्ट्वाऽसौ भयसंत्रस्तो विनष्टोऽस्मीत्यचिन्तयत् ॥ २३ ॥
vimāṃsarudhirānnagnānatha kṛṣṇakalevarān || | dṛṣṭvā'sau bhayasaṃtrasto vinaṣṭo'smītyacintayat || 23 ||
ध्यात्वाऽऽह सुचिरं कालं धैर्यमास्थाय यत्नतः ॥ । के यूयं विकृताकारा दृष्टाः पूर्वं मया पुरा ॥ २४ ॥
dhyātvā''ha suciraṃ kālaṃ dhairyamāsthāya yatnataḥ || | ke yūyaṃ vikṛtākārā dṛṣṭāḥ pūrvaṃ mayā purā || 24 ||
न कदाचिद्यथा यूयं किमर्थं क्षेत्रमध्यतः ॥ । धावमानाः सुदुःखार्ता एतन्मे कौतुकं महत् ॥ २५ ॥
na kadācidyathā yūyaṃ kimarthaṃ kṣetramadhyataḥ || | dhāvamānāḥ suduḥkhārtā etanme kautukaṃ mahat || 25 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । वयं प्रेता महाभाग दूरादिह समागताः ॥ । श्रुत्वा तीर्थवरं पुण्यं प्रवेशं न लभामहे ॥ २६ ॥
|| pretā ūcuḥ || || | vayaṃ pretā mahābhāga dūrādiha samāgatāḥ || | śrutvā tīrthavaraṃ puṇyaṃ praveśaṃ na labhāmahe || 26 ||
गणैरंतर्धानगतैः प्रहारैर्जर्जरीकृताः ॥ । लेखको रोहकश्चैव सूचकः शीघ्रगस्तथा ॥ २७ ॥
gaṇairaṃtardhānagataiḥ prahārairjarjarīkṛtāḥ || | lekhako rohakaścaiva sūcakaḥ śīghragastathā || 27 ||
अहं पर्युषितोनाम पञ्चमः पापकृत्तमः ॥ २८ ॥
ahaṃ paryuṣitonāma pañcamaḥ pāpakṛttamaḥ || 28 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । प्रेतयोनौ प्रवृत्तानां केन नामानि कृत्स्नशः ॥ । युष्माकं निर्मितान्येवमेतन्मे कौतुकं महत् ॥ २९ ॥
|| gautama uvāca || || | pretayonau pravṛttānāṃ kena nāmāni kṛtsnaśaḥ || | yuṣmākaṃ nirmitānyevametanme kautukaṃ mahat || 29 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । याचमानस्य विप्रस्य लिखत्येष धरातले ॥ । नोत्तरं पठते किञ्चित्तेनासौ लेखकः स्मृतः ॥ ३० ॥
|| pretā ūcuḥ || || | yācamānasya viprasya likhatyeṣa dharātale || | nottaraṃ paṭhate kiñcittenāsau lekhakaḥ smṛtaḥ || 30 ||
द्वितीयो ब्राह्मणभयात्प्रासादमधिरोहति ॥ । ततोऽसौ रोहकाख्योऽभूच्छृणु विप्र तृतीयकम् ॥ ३१ ॥
dvitīyo brāhmaṇabhayātprāsādamadhirohati || | tato'sau rohakākhyo'bhūcchṛṇu vipra tṛtīyakam || 31 ||
सूचिता बहवोऽनेन ब्राह्मणा वित्तसंयुताः । राज्ञे पापेन तेनासौ सूचको भुवि विश्रुतः ॥ ३२ ॥
sūcitā bahavo'nena brāhmaṇā vittasaṃyutāḥ | rājñe pāpena tenāsau sūcako bhuvi viśrutaḥ || 32 ||
ब्राह्मणैः प्रार्थ्यमानस्तु शीघ्रं धावति नित्यशः ॥ । न कदाचिद्ददाति स्म तेनासौ शीघ्रगः स्मृतः ॥ ३३ ॥
brāhmaṇaiḥ prārthyamānastu śīghraṃ dhāvati nityaśaḥ || | na kadāciddadāti sma tenāsau śīghragaḥ smṛtaḥ || 33 ||
मया कदन्नं दत्तं च पर्युषितं ब्राह्मणोत्तमे ॥ । ब्राह्मणेभ्यः सदा दानं मिष्टान्नेन तु पोषणम् ॥ । तस्मात्पर्युषितोनाम संजातोऽहं धरातले ॥ ३४ ॥
mayā kadannaṃ dattaṃ ca paryuṣitaṃ brāhmaṇottame || | brāhmaṇebhyaḥ sadā dānaṃ miṣṭānnena tu poṣaṇam || | tasmātparyuṣitonāma saṃjāto'haṃ dharātale || 34 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । न विना भोजनेनैव वर्तन्ते प्राणिनो भुवि ॥ । किमाहारा भवन्तो वै वदध्वं मम कौतुकात् ॥ ३५ ॥
|| gautama uvāca || || | na vinā bhojanenaiva vartante prāṇino bhuvi || | kimāhārā bhavanto vai vadadhvaṃ mama kautukāt || 35 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । प्राप्ते भोजनकाले तु यत्र युद्धं प्रवर्तते ॥ । तस्यान्नस्य रसं सर्वं भुंजामो द्विजसत्तम ॥ ३६ ॥
|| pretā ūcuḥ || || | prāpte bhojanakāle tu yatra yuddhaṃ pravartate || | tasyānnasya rasaṃ sarvaṃ bhuṃjāmo dvijasattama || 36 ||
नानुलिप्ते धरापृष्ठे यत्र भुंजन्ति मानवाः ॥ । भ्रष्टशौचा द्विजश्रेष्ठ तदस्माकं तु भोजनम् ॥ ३७ ॥
nānulipte dharāpṛṣṭhe yatra bhuṃjanti mānavāḥ || | bhraṣṭaśaucā dvijaśreṣṭha tadasmākaṃ tu bhojanam || 37 ||
अप्रक्षालितपादस्तु यो भुंक्ते दक्षिणामुखः ॥ । यो वेष्टितशिरा भुंक्ते प्रेता भुंजन्ति नित्यशः ॥ ३८ ॥
aprakṣālitapādastu yo bhuṃkte dakṣiṇāmukhaḥ || | yo veṣṭitaśirā bhuṃkte pretā bhuṃjanti nityaśaḥ || 38 ||
श्राद्धं संपश्यते श्वा चेन्नारी चैव रजस्वला ॥ । अन्त्यजः शूकरश्चान्नं तदस्माकं तु भोजनम् ॥ ३९ ॥
śrāddhaṃ saṃpaśyate śvā cennārī caiva rajasvalā || | antyajaḥ śūkaraścānnaṃ tadasmākaṃ tu bhojanam || 39 ||
त्यक्त्वा क्रमागतं विप्रं पूजितं प्रपितामहैः ॥ । यो दानं ददतेऽन्यस्मै तस्मै चाऽतुष्टचेतसा ॥ ४० ॥
tyaktvā kramāgataṃ vipraṃ pūjitaṃ prapitāmahaiḥ || | yo dānaṃ dadate'nyasmai tasmai cā'tuṣṭacetasā || 40 ||
तस्य दानस्य यत्पुण्यं तदस्माकं प्रजायते ॥ । यस्मिन्गृहे सदोच्छिष्टं सदा च कलहो भवेत् ॥ । वैश्वदेवविहीने तु तत्र भुंजामहे वयम् ॥ ४१ ॥
tasya dānasya yatpuṇyaṃ tadasmākaṃ prajāyate || | yasmingṛhe sadocchiṣṭaṃ sadā ca kalaho bhavet || | vaiśvadevavihīne tu tatra bhuṃjāmahe vayam || 41 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । युष्माकं कीदृशे गेहे प्रवेशो न च विद्यते ॥ । सत्यं वदत माऽसत्यं सत्यं साधुषु संगतम् ॥ ४२ ॥
|| gautama uvāca || || | yuṣmākaṃ kīdṛśe gehe praveśo na ca vidyate || | satyaṃ vadata mā'satyaṃ satyaṃ sādhuṣu saṃgatam || 42 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । वैश्वदेवोद्भवा यत्र धूमवर्तिः प्रदृश्यते ॥ । तस्मिन्गेहे न चास्माकं प्रवेशो विद्यते द्विज ॥ ४३ ॥
|| pretā ūcuḥ || || | vaiśvadevodbhavā yatra dhūmavartiḥ pradṛśyate || | tasmingehe na cāsmākaṃ praveśo vidyate dvija || 43 ||
यस्मिन्गृहे प्रभाते तु क्रियते चोपलेपनम् ॥ । विद्यते वेद निर्घोषस्तत्रास्माकं न किंचन ॥ ४४ ॥
yasmingṛhe prabhāte tu kriyate copalepanam || | vidyate veda nirghoṣastatrāsmākaṃ na kiṃcana || 44 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं व्रजते नरः ॥ । एतन्मे विस्तरेणैव यथावद्वक्तु मर्हथ ॥ ४५ ॥
|| gautama uvāca || || | kena karmavipākena pretatvaṃ vrajate naraḥ || | etanme vistareṇaiva yathāvadvaktu marhatha || 45 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । मृषाऽपहारिणो ये च ये चोच्छिष्टा व्रजन्ति च ॥ । गोब्राह्मणहताश्चैव प्रेतत्वं ते व्रजन्ति हि ॥ ४६ ॥
|| pretā ūcuḥ || || | mṛṣā'pahāriṇo ye ca ye cocchiṣṭā vrajanti ca || | gobrāhmaṇahatāścaiva pretatvaṃ te vrajanti hi || 46 ||
पैशुन्यनिरता ये च कूटसाक्ष्यरता नराः ॥ । न्यायपक्षे न वर्तंते मृताः प्रेता भवंति ते ॥ ४७ ॥
paiśunyaniratā ye ca kūṭasākṣyaratā narāḥ || | nyāyapakṣe na vartaṃte mṛtāḥ pretā bhavaṃti te || 47 ||
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि ये क्षिपन्ति सरोवरे ॥ । प्रेतत्वं ते समासाद्य विचरंति च मानवाः ॥ ४८ ॥
śleṣmamūtrapurīṣāṇi ye kṣipanti sarovare || | pretatvaṃ te samāsādya vicaraṃti ca mānavāḥ || 48 ||
दीयमानं तु विप्राणां गोषु विप्रातुरेषु च ॥ । मा देहीति प्रजल्पन्तस्ते च प्रेता भवंति च ॥ ४९ ॥
dīyamānaṃ tu viprāṇāṃ goṣu viprātureṣu ca || | mā dehīti prajalpantaste ca pretā bhavaṃti ca || 49 ||
शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि विप्रो म्रियेत वै ॥ । प्रेतत्वं यात्यसौ नूनं यद्यपि स्यात्षडंगवित् ॥ ५० ॥
śūdrānnenodarasthena yadi vipro mriyeta vai || | pretatvaṃ yātyasau nūnaṃ yadyapi syātṣaḍaṃgavit || 50 ||
यस्त्रीन्हले बलीवर्दान्वाहयेन्मदसंयुतः ॥ । अमावास्यां विशेषेण स प्रेतो जायते नरः ॥ ५१ ॥
yastrīnhale balīvardānvāhayenmadasaṃyutaḥ || | amāvāsyāṃ viśeṣeṇa sa preto jāyate naraḥ || 51 ||
नास्तिको निंदकः क्षुद्रो नित्यनैमित्त्यवर्जितः ॥ । ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो नूनं स प्रेतो जायते नरः ॥ ५२ ॥
nāstiko niṃdakaḥ kṣudro nityanaimittyavarjitaḥ || | brāhmaṇāndveṣṭi yo nūnaṃ sa preto jāyate naraḥ || 52 ||
विश्वासघातको यस्तु ब्रह्महा स्त्रीवधे रतः ॥ । गोघ्नो गुरुघ्रः पितृहा स प्रेतो जायते नरः ॥ ५३ ॥
viśvāsaghātako yastu brahmahā strīvadhe rataḥ || | goghno gurughraḥ pitṛhā sa preto jāyate naraḥ || 53 ||
यस्य नैव प्रदत्तानि एकोद्दिष्टानि षोडश ॥ । मृतस्य न वृषोत्सर्गः स प्रेतो जायते नरः ॥ ५४ ॥
yasya naiva pradattāni ekoddiṣṭāni ṣoḍaśa || | mṛtasya na vṛṣotsargaḥ sa preto jāyate naraḥ || 54 ||
एतद्धि सर्वमाख्यातं यत्पृष्टाः स्म द्विजोत्तम ॥ । भूयो ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ यश्चास्ति तव संशयः ॥ ५५ ॥
etaddhi sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭāḥ sma dvijottama || | bhūyo brūhi dvijaśreṣṭha yaścāsti tava saṃśayaḥ || 55 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । येन कर्मविपाकेनन प्रेतो जायते नरः ॥ । तन्मे वदत निःशेषं कौतुकं मेऽत्र विद्यते ॥ ५६ ॥
|| gautama uvāca || || | yena karmavipākenana preto jāyate naraḥ || | tanme vadata niḥśeṣaṃ kautukaṃ me'tra vidyate || 56 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । तीर्थयात्रा रतो यस्तु देवार्चनपरायणः ॥ । ब्राह्मणेषु सदा भक्तो न प्रेतो जायते नरः ॥ ५७ ॥
|| pretā ūcuḥ || || | tīrthayātrā rato yastu devārcanaparāyaṇaḥ || | brāhmaṇeṣu sadā bhakto na preto jāyate naraḥ || 57 ||
नित्यं शृणोति शास्त्राणि नित्यं सेवति पंडितान्॥ । वृद्धांस्तु पृच्छते नित्यं न स प्रेतो विजायते ॥ ५८ ॥
nityaṃ śṛṇoti śāstrāṇi nityaṃ sevati paṃḍitān|| | vṛddhāṃstu pṛcchate nityaṃ na sa preto vijāyate || 58 ||
एतस्मात्कारणात्प्राप्ता वयं सर्वे सुदूरतः ॥ । शक्नुमो प्रवेष्टुं च पुण्येऽस्मिन्क्षेत्र उत्तमे ॥ ५९ ॥
etasmātkāraṇātprāptā vayaṃ sarve sudūrataḥ || | śaknumo praveṣṭuṃ ca puṇye'sminkṣetra uttame || 59 ||
निर्विण्णाः प्रेतरूपेण तस्मात्त्वं द्विजसत्तम ॥ । गतिर्भव महाभाग सर्वेषां नः प्रयत्नतः ॥ ६० ॥
nirviṇṇāḥ pretarūpeṇa tasmāttvaṃ dvijasattama || | gatirbhava mahābhāga sarveṣāṃ naḥ prayatnataḥ || 60 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । कथं वो जायते मोक्षो वदध्वं कृत्स्नशो मम ॥ । कृपयाविष्टचित्तोऽहं यतिष्ये नात्र संशयः ॥ ६१ ॥
|| gautama uvāca || || | kathaṃ vo jāyate mokṣo vadadhvaṃ kṛtsnaśo mama || | kṛpayāviṣṭacitto'haṃ yatiṣye nātra saṃśayaḥ || 61 ||
॥ प्रेता ऊचुः ॥ ॥ । प्रभूतकालमस्माकं प्रेतत्वे तिष्ठतां विभो ॥ । न त्वभ्येति पुमान्कश्चिदस्माकं यो गतिर्भवेत् ॥ ६२ ॥
|| pretā ūcuḥ || || | prabhūtakālamasmākaṃ pretatve tiṣṭhatāṃ vibho || | na tvabhyeti pumānkaścidasmākaṃ yo gatirbhavet || 62 ||
तस्मात्त्वं देहि नः श्राद्धं गत्वा क्षेत्रं तु वैष्णवम्॥ । नामगोत्राणि चादाय मोक्षं यास्यामहे ततः ॥ ६३ ॥
tasmāttvaṃ dehi naḥ śrāddhaṃ gatvā kṣetraṃ tu vaiṣṇavam|| | nāmagotrāṇi cādāya mokṣaṃ yāsyāmahe tataḥ || 63 ||
॥ । ॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततोऽसौ ब्राह्मणो गत्वा दयाविष्टो हरेर्गृहम् ॥ । श्राद्धं च प्रददौ तेषामेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥ ६४ ॥
|| | || īśvara uvāca || || | tato'sau brāhmaṇo gatvā dayāviṣṭo harergṛham || | śrāddhaṃ ca pradadau teṣāmekaikasya pṛthakpṛthak || 64 ||
यस्ययस्य यदा श्राद्धं करोति द्विजसत्तमः ॥ । स रात्रौ स्वप्न एत्यैनं दर्शने वाक्यमब्रवीत् ॥ ६५ ॥
yasyayasya yadā śrāddhaṃ karoti dvijasattamaḥ || | sa rātrau svapna etyainaṃ darśane vākyamabravīt || 65 ||
प्रसादात्तव विप्रेन्द्र मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः ॥ । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम् ॥ ६६ ॥
prasādāttava viprendra mukto'haṃ pretayonitaḥ || | svasti te'stu gamiṣyāmi vimānaṃ me hyupasthitam || 66 ||
एवं संतारितास्तेन चत्वारस्ते द्विजोत्तमाः ॥ ६७ ॥
evaṃ saṃtāritāstena catvāraste dvijottamāḥ || 67 ||
अथासौ ब्राह्मणश्रेष्ठः संप्राप्ते पञ्चमे दिने ॥ । प्रददौ विधिपूर्वं तु श्राद्धं पर्युषितस्य च ॥ ६८ ॥
athāsau brāhmaṇaśreṣṭhaḥ saṃprāpte pañcame dine || | pradadau vidhipūrvaṃ tu śrāddhaṃ paryuṣitasya ca || 68 ||
अथापश्यत स्वप्नान्ते प्राप्तं पर्युषितं नरम् ॥ । दीनवाक्यं परिक्लिष्टं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ॥ ६९ ॥
athāpaśyata svapnānte prāptaṃ paryuṣitaṃ naram || | dīnavākyaṃ parikliṣṭaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ || 69 ||
॥ । ॥ पर्युषित उवाच ॥ ॥ । न मे जाता गतिर्विप्र मंदभाग्यस्य पापिनः ॥ । मया हृतं तडागार्थं यद्वित्तं प्रगुणीकृतम् ॥ ७० ॥
|| | || paryuṣita uvāca || || | na me jātā gatirvipra maṃdabhāgyasya pāpinaḥ || | mayā hṛtaṃ taḍāgārthaṃ yadvittaṃ praguṇīkṛtam || 70 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । कथं ते जायते मोक्षो वद शीघ्रमशेषतः ॥ । करिष्ये नात्र संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ७१ ॥
|| gautama uvāca || || | kathaṃ te jāyate mokṣo vada śīghramaśeṣataḥ || | kariṣye nātra saṃdeho yadyapi syātsudurlabham || 71 ||
॥ पर्युषित उवाच ॥ ॥ । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् ॥ । श्राद्धं त्वं देहि मे नूनं ततो गतिर्भविष्यति ॥ ७२ ॥
|| paryuṣita uvāca || || | ayane cottare prāpte gatvā tīrthaṃ haripriyam || | śrāddhaṃ tvaṃ dehi me nūnaṃ tato gatirbhaviṣyati || 72 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । एवमुक्तः स विप्रेन्द्रस्तेन प्रेतेन वै मुनिः ॥ । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् ॥ । प्रददौ विधिवच्छ्राद्धं ततः पर्युषिताय च ॥ ७३ ॥
|| īśvara uvāca || || | evamuktaḥ sa viprendrastena pretena vai muniḥ || | ayane cottare prāpte gatvā tīrthaṃ haripriyam || | pradadau vidhivacchrāddhaṃ tataḥ paryuṣitāya ca || 73 ||
ततः पर्युषितो रात्रौ स्वप्नान्ते वाक्यमब्रवीत् ॥ । प्रसन्नवदनो भूत्वा दिव्यमाल्यवपुर्धरः ॥ ७४ ॥
tataḥ paryuṣito rātrau svapnānte vākyamabravīt || | prasannavadano bhūtvā divyamālyavapurdharaḥ || 74 ||
॥ पर्युषित उवाच ॥ ॥ । मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादेन प्रेतभावाद्द्विजोत्तम ॥ । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम् ॥ ७५ ॥
|| paryuṣita uvāca || || | mukto'haṃ tvatprasādena pretabhāvāddvijottama || | svasti te'stu gamiṣyāmi vimānaṃ me hyupasthitam || 75 ||
देवत्वं च मया प्राप्तं समर्थोऽहं द्विजोत्तम ॥ । वरं ददामि ते विप्र गृहाण त्वं वरं शुभम् ॥ ७६ ॥
devatvaṃ ca mayā prāptaṃ samartho'haṃ dvijottama || | varaṃ dadāmi te vipra gṛhāṇa tvaṃ varaṃ śubham || 76 ||
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा ॥ । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ७७ ॥
brahmaghne ca surāpe ca caure bhagnavrate tathā || | niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 77 ||
॥ गौतम उवाच ॥ ॥ । यदि देयो वरोऽस्माकं समर्थोऽसि वरप्रद ॥ । यत्र स्थाने मया दृष्टाः प्रेता यूयं सुदुःखिताः ॥ । तत्राहं चाश्रमं कृत्वा करिष्ये चोत्तमं तपः ॥ ७८ ॥
|| gautama uvāca || || | yadi deyo varo'smākaṃ samartho'si varaprada || | yatra sthāne mayā dṛṣṭāḥ pretā yūyaṃ suduḥkhitāḥ || | tatrāhaṃ cāśramaṃ kṛtvā kariṣye cottamaṃ tapaḥ || 78 ||
निर्गतास्मि गृहं भूयो स्नात्वा तीर्थमिदं महत् ॥ । तत्र यो भानवो भक्त्या पितॄनुद्दिश्य भक्तितः ॥ ७९ ॥
nirgatāsmi gṛhaṃ bhūyo snātvā tīrthamidaṃ mahat || | tatra yo bhānavo bhaktyā pitṝnuddiśya bhaktitaḥ || 79 ||
विधिवद्दास्यति श्राद्धं स्नात्वा संतर्प्य देवताः ॥ । युष्मत्प्रसादतस्तस्य ह्यन्वयेऽपि कदाचन ॥ । मा भूयात्प्रेतभावो हि अपि पापान्वितस्य भोः ॥ ८० ॥
vidhivaddāsyati śrāddhaṃ snātvā saṃtarpya devatāḥ || | yuṣmatprasādatastasya hyanvaye'pi kadācana || | mā bhūyātpretabhāvo hi api pāpānvitasya bhoḥ || 80 ||
॥ पर्युषित उवाच ॥ ॥ । गच्छ त्वं चाश्रमं तत्र कुरु ब्राह्मणसत्तम ॥ । गमिष्यसि परां सिद्धिं लोके ख्यातिं गमिष्यसि ॥ ८१ ॥
|| paryuṣita uvāca || || | gaccha tvaṃ cāśramaṃ tatra kuru brāhmaṇasattama || | gamiṣyasi parāṃ siddhiṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi || 81 ||
तत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः ॥ । पितॄणां ते विमानस्था यास्यंति त्रिदिवालयम् ॥ ८२ ॥
tatra ye mānavā bhaktyā śrāddhaṃ dāsyaṃti sattamāḥ || | pitṝṇāṃ te vimānasthā yāsyaṃti tridivālayam || 82 ||
न तेषां वंशजः कश्चित्प्रेतत्वं च गमिष्यति ॥ । प्राहुः सप्तपदीं मैत्रीं पंडिताः स्थिरबुद्धयः ॥ ८३ ॥
na teṣāṃ vaṃśajaḥ kaścitpretatvaṃ ca gamiṣyati || | prāhuḥ saptapadīṃ maitrīṃ paṃḍitāḥ sthirabuddhayaḥ || 83 ||
मित्रतां तु पुरस्कृत्य किं तद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ । तवाश्रमपदं पुण्यं भविष्यति महीतले ॥ ८४ ॥
mitratāṃ tu puraskṛtya kiṃ tadvakṣyāmi tacchṛṇu || | tavāśramapadaṃ puṇyaṃ bhaviṣyati mahītale || 84 ||
सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखवि नाशनम् ॥ । मन्नाम्ना ख्यातिमायातु प्रेततीर्थमिति प्रभो ॥ ८५ ॥
sarvapāpapraśamanaṃ sarvaduḥkhavi nāśanam || | mannāmnā khyātimāyātu pretatīrthamiti prabho || 85 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । तं तथेति प्रतिज्ञाय गतस्तत्र द्विजोत्तमः ॥ । यथा वेदोक्तमार्गेंण सर्वं कृत्यं चकार सः ॥ ८६ ॥
|| īśvara uvāca || || | taṃ tatheti pratijñāya gatastatra dvijottamaḥ || | yathā vedoktamārgeṃṇa sarvaṃ kṛtyaṃ cakāra saḥ || 86 ||
सोऽपि स्वर्गमनुप्राप्तो हृष्टः पर्युषितः प्रिये ॥ । एतत्सर्वं पुरावृत्तं स्थानेऽस्मिन्गात्रमोचने ॥ ८७ ॥
so'pi svargamanuprāpto hṛṣṭaḥ paryuṣitaḥ priye || | etatsarvaṃ purāvṛttaṃ sthāne'smingātramocane || 87 ||
यः शृणोति नरः सम्यक्सर्वपापैः स मुच्यते ॥ । शयनोत्थापने योगे यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् ॥ । गात्रोत्सर्गे तु गत्वाऽसौ यज्ञायुतफलं लभेत् ॥ ८८ ॥
yaḥ śṛṇoti naraḥ samyaksarvapāpaiḥ sa mucyate || | śayanotthāpane yoge yaḥ paśyetpuruṣottamam || | gātrotsarge tu gatvā'sau yajñāyutaphalaṃ labhet || 88 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).