॥ सूत उवाच ॥ ॥ । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना ॥ । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः ॥ १ ॥
|| sūta uvāca || || | iti proktā tadā devi vismayotphullalocanā || | romāṃcakañcukā subhrūḥ punaḥ papraccha bhūsurāḥ || 1 ||
प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम् · अध्यायः ११
A chapter of the Skanda Purana.
225 versesSanskrit with transliteration
॥ सूत उवाच ॥ ॥ । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना ॥ । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः ॥ १ ॥
|| sūta uvāca || || | iti proktā tadā devi vismayotphullalocanā || | romāṃcakañcukā subhrūḥ punaḥ papraccha bhūsurāḥ || 1 ||
॥ देव्युवाच ॥ ॥ । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया ॥ । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः ॥ २ ॥
|| devyuvāca || || | dhanyā'haṃ kṛtapuṇyā'haṃ tapaḥ sucaritaṃ mayā || | yadeṣa kṣetra mahimā mahādevānmayā śrutaḥ || 2 ||
भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक ॥ । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर ॥ ३ ॥
bhagavandevadeveśa saṃsārārṇavatāraka || | pṛṣṭaṃ tu yanmayā pūrvaṃ tatsarvaṃ kathitaṃ hara || 3 ||
पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता ॥ । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर ॥ ४ ॥
punaśca devadeveśa tvadvākyāmṛtaraṃjitā || | na tṛptimadhigacchāmi devadeva maheśvara || 4 ||
किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् ॥ । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो ॥ ५ ॥
kiṃcitpraṣṭumanāścāsmi prabhāsakṣetravistaram || | tanme kathaya kāmeśa dayāṃ kṛtvā jagatprabho || 5 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् ॥ । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि ॥ ६ ॥
|| īśvara uvāca || || | pṛthivyā madhyagarbhasthaṃ jaṃbūdvīpamiti smṛtam || | tacca vai navadhā bhinnaṃ varṣabhedena sundari || 6 ||
तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् ॥ । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः ॥ ७ ॥
tasyādyaṃ bhārataṃ varṣaṃ taccāpi navadhā smṛtam || | navayojanasāhasraṃ dakṣiṇottaramānataḥ || 7 ||
अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् ॥ । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः ॥ ८ ॥
aśītiśca sahasrāṇi pūrvapaścāyataṃ smṛtam || | uttare himavānasti kṣīrodo dakṣiṇe smṛtaḥ || 8 ||
एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् ॥ । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम् ॥ ९ ॥
etasminnaṃtare devi bhārataṃ kṣetramuttamam || | kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ yugacatuṣṭayam || 9 ||
अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः ॥ । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम् ॥ १० ॥
atraivaiṣā yugāvasthā caturvarṇaśca vai janaḥ || | catvāri trīṇi ca dve ca tathaivaika śaracchatam || 10 ||
जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् ॥ । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम् ॥ ११ ॥
jīvantyatra narā devi kṛtatretādiṣu kramāt || | yadetatpārthivaṃ padmaṃ catuṣpatraṃ mayoditam || 11 ||
वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम्॥ । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च ॥ १२ ॥
varṣāṇi bhāratādyāni patrāṇyasya caturddiśam|| | bhārataṃ ketumālaṃ ca kuru bhadrāśvameva ca || 12 ||
भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम्॥ । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः ॥ । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥ १३ ॥
bhārataṃ nāma yadvarṣaṃ dākṣiṇātyaṃ mayoditam|| | dakṣiṇāparato yasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ || | himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ || 13 ||
तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने ॥ । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः ॥ १४ ॥
tadetadbhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ varānane || | tatkarmabhūmirnānyatra saṃprāptiḥ puṇyapāpayoḥ || 14 ||
देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः ॥ । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ ॥ १५ ॥
devānāmapi deveśi sadaivaiṣa manorathaḥ || | api mānuṣyamāpsyāmo bhārate pratyuta kṣitau || 15 ||
भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः ॥ । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे ॥ १६ ॥
bhadrāśve'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitaḥ || | varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare || 16 ||
तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः ॥ । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः ॥ १७ ॥
teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ || | caturṣvapi mahādevi vigraho nava pādakaḥ || 17 ||
भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः ॥ । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम् ॥ १८ ॥
bhārato yo mahādevi kūrmarūpeṇa saṃsthitaḥ || | nakṣatragrahavinyāsaṃ tasya te kathayāmyaham || 18 ||
प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः ॥ । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये ॥ १९ ॥
prāṅmukho bhagavāndevo kūrmarūpī vyavasthitaḥ || | ākramya bhārataṃ varṣaṃ navabhedamidaṃ priye || 19 ||
नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे ॥ । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम् ॥ २० ॥
navadhā saṃsthitasyāsya nakṣatrāṇi nibodha me || | kṛttikā rohiṇī saumyaṃ tṛtīyaṃ kūrmapṛṣṭhigam || 20 ||
रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे ॥ । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये ॥ २१ ॥
raudraṃ punarvasuḥ puṣyaṃ nakṣatratritayaṃ mukhe || | āśleṣākhyaṃ tathā paitraṃ phālgunī prathamā priye || 21 ||
नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् ॥ । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम् ॥ २२ ॥
nakṣatratritayaṃ pādamāśritaṃ pūrvadakṣiṇam || | phālgunī cottarā hastaṃ citrā carkṣatrayaṃ smṛtam || 22 ||
कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् ॥ । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैर्ऋते त्रितयं स्मृतम् ॥ २३ ॥
kūrmasya dakṣiṇe kukṣau carkṣapādaṃ tathā'param || | svātī viśākhā maitraṃ ca nairṛte tritayaṃ smṛtam || 23 ||
ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् ॥ । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता ॥ २४ ॥
aiṃdraṃ mūlaṃ tathāṣāḍhā pṛṣṭhe tu tritayaṃ smṛtam || | āṣāḍhā śravaṇaṃ caiva dhaniṣṭhā cātra śabditā || 24 ||
नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि ॥ । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम् ॥ २५ ॥
nakṣatritayaṃ pāde vāyavye tu yaśasvini || | vāruṇaṃ caiva nakṣatraṃ tathā proṣṭhapadādvayam || 25 ||
कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये ॥ । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् ॥ । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु ॥ २६ ॥
kūrmasya vāmakukṣau tu tritayaṃ saṃsthitaṃ priye || | revatī cāśvidaivatyaṃ yāmyaṃ carkṣamiti trayam || | īśapāde samākhyātaṃ śubhāśubhaphalaṃ śṛṇu || 26 ||
यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् ॥ । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः ॥ २७ ॥
yasyarkṣasya patiryo vai grahastaddhainyato bhayam || | taddeśasya mahādevi tathotkarṣe śubhāgamaḥ || 27 ||
एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह ॥ । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ २८ ॥
eṣa kūrmo mayākhyāto bhārate bhagavāniha || | nārāyaṇo hyaciṃtyātmā yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam || 28 ||
मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ ॥ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ ॥ २९ ॥
meṣavṛṣau hṛdo madhye mukhe ca mithunādikau || | prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau || 29 ||
सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् ॥ । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे ॥ ३० ॥
siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśitrayaṃ smṛtam || | dhaṭo'dha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime || 30 ||
पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः ॥ । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् ॥ ३१ ॥
pucche tu vṛścikaścaiva sadhanuśca vyavasthitaḥ || | vāyavye vāmapāde ca dhanurgrāhādikaṃ trayam || 31 ||
कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ ॥ ३२ ॥
kumbha mīnau tathā cāsya uttarāṃ kukṣimāśritau || | mīnameṣau mahādevi pāde pūrvottare sthitau || 32 ||
कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये ॥ । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः ॥ ३३ ॥
kūrmmadeśāṃstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai priye || | rāśayaśca tatharkṣeṣu grahā rāśivyavasthitāḥ || 33 ||
तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥ । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा ॥ ३४ ॥
tasmādgraharkṣapīḍāsu deśapīḍāṃ vinirdiśet || | tatra snānaṃ prakurvaṃti dānaṃ homādikaṃ tathā || 34 ||
स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः ॥ । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥ ३५ ॥
sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo devi madhye graho'sya yaḥ || | nārāyaṇākhyo'ciṃtyātmā kāraṇaṃ jagataḥ prabhuḥ || 35 ||
भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः ॥ । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः ॥ ३६ ॥
bhaumaśukrabudheṃdvarkabudhaśukramahīsutāḥ || | gurumaṃdāsurācāryā meṣādīnāmadhīśvarāḥ || 36 ||
एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः ॥ । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः ॥ ३७ ॥
evaṃvidho mahādevi kūrmarūpī janārddanaḥ || | tasya naiṛtapāde tu saurāṣṭra iti viśrutaḥ || 37 ||
स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि ॥ । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ ॥ ३८ ॥
sa caivaṃ navadhā bhinnaḥ purabhedena suṃdari || | tasya yo navamo bhāgaḥ sāgarasya ca sannidhau || 38 ||
प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा ॥ । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम् ॥ ३९ ॥
prabhāsa iti vikhyāto mama devi priyaḥ sadā || | yojanānāṃ daśadve ca vistīrṇaḥ parimaṇḍalam || 39 ||
मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता ॥ । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ ॥ ४० ॥
madhyesya pīṭhikā proktā paṃcayojanavistṛtā || | tanmadhye madgrahaṃ devi tiṣṭhatyudadhisaṃnidhau || 40 ||
तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम् ॥ ४१ ॥
tasya madhye mahādevi liṃgarūpo vasāmyaham || 41 ||
कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये ॥ । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने ॥ ४२ ॥
kṛtasmarātpaścimato dhanuṣāṃ ca śatatraye || | vasāmi tatra deveśi tvayā saha varānane || 42 ||
तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् ॥ । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने ॥ ४३ ॥
tanme sthānaṃ mahādevi kailāsādapi vallabham || | gocarmamātraṃ tatrāpi mahāgopyaṃ varānane || 43 ||
अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् ॥ । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम ॥ ४४ ॥
akathyaṃ devadeveśi tava snehātprakāśitam || | etatprābhāsikaṃ kṣetraṃ prabhayā dīpitaṃ mama || 44 ||
तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने ॥ । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः ॥ ४५ ॥
tena prabhāsamityuktamādikalpe varānane || | dvitīye tu prabhā labdhā sarvairdevaiḥ savāsavaiḥ || 45 ||
मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् ॥ । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः ॥ ४६ ॥
mama prabhābhā deveśi tena prābhāsikaṃ smṛtam || | prabhāvavanto deveśi yatra saṃti mahāsurāḥ || 46 ||
अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते ॥ । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् ॥ । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम् ॥ ४७ ॥
athavā tena lokeṣu prabhāsamiti kīrtyate || | prathamaṃ bhāsate devi sarveṣāṃ bhuvi tejasām || | tīrthānāmāditīrthaṃ yatprabhāsaṃ tena kīrttitam || 47 ||
प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा ॥ । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः ॥ ४८ ॥
prakṛṣṭaṃ bhānurathavā bhāsito viśvakarmaṇā || | yatra sākṣātprabhāpāto jātaḥ prābhāsikaṃ tataḥ || 48 ||
अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच ॥ । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् ॥ । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम् ॥ ४९ ॥
athavā dakṣasaṃśaptenendunā niṣprabheṇaca || | tatra devi prabhā labdhā tena prābhāsikaṃ smṛtam || | proddadhe bhāratī devī hyaurvāgniṃ vaḍavānalam || 49 ||
अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते ॥ । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि ॥ । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम् ॥ ५० ॥
athavā tena deveśi prabhāsamiti kīrtyate || | prakṛṣṭā bhāratī brāhmī viproktā śrūyate'dhvani || | sadā yatra mahādevi prabhāsaṃ tena kīrtitam || 50 ||
प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये ॥ । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ५१ ॥
prollasadvīcibhirbhāti sarvadā sāgaraḥ priye || | tena prabhāsa nāmeti triṣu lokeṣu viśrutam || 51 ||
प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि ॥ । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ ॥ ५२ ॥
pratyakṣaṃ bhāskaro yatra sadā tiṣṭhati bhāmini || | tena prabhāsa nāmeti prasiddhimagamatkṣitau || 52 ||
प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् ॥ । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ५३ ॥
prakṛṣṭaṃ bhāvināṃ sarvaṃ kāmaṃ tatra dadāmyaham || | tena prabhāsanāmeti tīrthaṃ trailokyaviśrutam || 53 ||
कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि ॥ । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये ॥ । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम् ॥ ५४ ॥
kalpabhedena nāmāni tathaiva surasundari || | niruktabhedairbahudhā bhidyaṃte kāraṇaiḥ priye || | prabhāsamiti yannāma dātavyaṃ niścalaṃ smṛtam || 54 ||
अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे ॥ । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम् ॥ ५५ ॥
aptattve saṃsthitaṃ devi viṣṇorādyakalevare || | iti te kathitaṃ devi saṃkṣepātkṣetrakāraṇam || 55 ||
पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने ॥ । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते ॥ ५६ ॥
punaste kathayāmyadya yatpṛcchasi varānane || | tadbrūhi śīghraṃ kalyāṇi yatte manasi vartate || 56 ||
॥ देव्युवाच ॥ ॥ । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर ॥ । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा ॥ ५७ ॥
|| devyuvāca || || | asminkalpe yathā jātaṃ kṣetraṃ prābhāsikaṃ hara || | tanme vistarato brūhi utpattiṃ kāraṇaṃ tathā || 57 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् ॥ । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ५८ ॥
|| īśvara uvāca || || | śṛṇu devi pravakṣyāmi yathāvatkṣetrakāraṇam || | yacchrutvā mānavo bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ || 58 ||
आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् ॥ । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि ॥ ५९ ॥
ādikṣetrasya māhātmyaṃ rahasyaṃ pāpanāśanam || | kathayiṣye varārohe tava snehena bhāmini || 59 ||
अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने ॥ । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा ॥ ६० ॥
asminkalpe tu yaddevi ādāveva varānane || | svāyaṃbhuve manau tatra brahmaṇaḥ sṛjataḥ purā || 60 ||
दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये ॥ । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः ॥ ६१ ॥
dakṣiṇāllocanājjātaḥ pūrvaṃ sūrya iti priye || | tataḥ kālāntare tasya bhārye dve ca babhūvatuḥ || 61 ||
तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता ॥ । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते ॥ ६२ ॥
tayostu rājñī dyaurjñeyā nikṣubhā pṛthivī smṛtā || | saumyamāsasya saptamyāṃ dyauḥ sūryeṇa ca yujyate || 62 ||
माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः॥ । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा ॥ ६३ ॥
māghamāse tu saptamyāṃ mahyā saha bhavedraviḥ|| | bhūścādityaśca bhagavāngacchate saṃgamaṃ tadā || 63 ||
ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् ॥ । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले ॥ ६४ ॥
ṛtusnātā mahī tatra garbhaṃ gṛhṇāti bhāskarāt || | dyaurjalaṃ sūyate garbhaṃ varṣāsvāsviha bhūtale || 64 ||
ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते ॥ । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः ॥ ६५ ॥
tatastrailokyavṛttyarthaṃ mahī sasyāni sūyate || | sasyopayogātsaṃhṛṣṭā juhvatyāhutibhirdvijāḥ || 65 ||
स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः ॥ । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः ।1 ॥ ६६ ॥
svāhākārasvadhākārairyajaṃti pitṛdevatāḥ || | niḥkṣudhaḥ kurute yasmādgarbhauṣadhisudhā'mṛtaiḥ |1 || 66 ||
मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता ॥ । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता ॥ ६७ ॥
martyānpitṝṃśca devāṃśca tena bhūrnikṣubhā smṛtā || | yathā rājñī ca saṃjātā yasya ceyaṃ sutā matā || 67 ||
अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः ॥ । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः ॥ ६८ ॥
apatyāni ca yānyasyāstāni vakṣyāmyaśeṣataḥ || | marīcirbrahmaṇaḥ putro mārīcaḥ kaśyapaḥ smṛtaḥ || 68 ||
तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः ॥ । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः ॥ ६९ ॥
tasmāddhiraṇyakaśipuḥ prahrādastasya cātmajaḥ || | prahrādasya suto nāmnā virocana iti smṛtaḥ || 69 ||
विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा ॥ । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता ॥ ७० ॥
virocanasya bhaginī saṃjñā yā jananī tu sā || | hiraṇyakaśipoḥ pautrī diteḥ putrasya sā smṛtā || 70 ||
सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः ॥ ७१ ॥
sā viśvakarmaṇaḥ patnī prāhlādī procyate budhaiḥ || 71 ||
अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा ॥ । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः ॥ ७२ ॥
atha nāmnātirūpeti marīciduhitā śubhā || | patnī hyaṃgirasaḥ sā tu jananī ca bṛhaspateḥ || 72 ||
बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी ॥ । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै ॥ ७३ ॥
bṛhaspatestu bhaginī viśrutā brahmavādinī || | prabhāsasya tu sā patnī vasūnāmaṣṭamasya vai || 73 ||
प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् ॥ । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः ॥ ७४ ॥
prasūtā viśvakarmāṇaṃ sarvaśilpavatāṃ varam || | sa caiva nāmnā tvaṣṭā tu punastridaśavārddhakiḥ || 74 ||
देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः ॥ । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी ॥ ७५ ॥
devācāryasya tasyeyaṃ duhitā viśvakarmaṇaḥ || | sureṇuriti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī || 75 ||
प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता ॥ । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः ॥ ७६ ॥
prahrādaputrī yā proktā bhāryā vaṣṭustu sā smṛtā || | tasyāṃ sa janayāmāsa putrīstā lokamātaraḥ || 76 ||
राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते ॥ । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी ॥ ७७ ॥
rājñī saṃjñā ca dyaustvaṣṭrī prabhā saiva vibhāvyate || | tasyāstu valayā chāyā nikṣubhā sā mahīyasī || 77 ||
सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः ॥ । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी ॥ ७८ ॥
sā tu bhāryā bhagavatī mārtaṃḍasya mahātmanaḥ || | sādhvī pativratā devī rūpayauvanaśālinī || 78 ||
न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा ॥ । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा ॥ ७९ ॥
na tu tāṃ nararūpeṇa bhāryāṃ bhajati vai purā || | ādityasyeha taptatvaṃ mahatā svena tejasā || 79 ||
गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् ॥ । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने ॥ । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत् ॥ ८० ॥
gātreṣvapratirūpeṣu māsikāṃtamivābhavat || | saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane || | yatastataḥ saroṣo'rkaḥ saṃjñāṃ vacanamabravīt || 80 ||
॥ रविरुवाच ॥ ॥ । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् ॥ । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥ ८१ ॥
|| raviruvāca || || | mayi dṛṣṭe sadā yasmātkuruṣe netrasaṃkṣayam || | tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam || 81 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला ॥ । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥ ८२ ॥
|| īśvara uvāca || || | tataḥ sā capalā dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā || | vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ || 82 ||
॥ रविरुवाच ॥ ॥ । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः ॥ । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥ ८३ ॥
|| raviruvāca || || | yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayā punaḥ || | tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi || 83 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै ॥ । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥ । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम् ॥ ८४ ॥
|| īśvara uvāca || || | tatastasyāstu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai || | yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī || | tṛtīyaṃ ca sutaṃ jajñe śrāddhadevaṃ manuṃ śubham || 84 ||
सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् ॥ । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा ॥ ८५ ॥
sāpi saṃjñā ravestejo golākāraṃ mahāprabham || | asahantī ca sā citte cintayāmāsa vai tadā || 85 ||
किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः ॥ । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति ॥ ८६ ॥
kiṃ karomi kva yāsyāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ || | bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkkaśca neṣyati || 86 ||
इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा ॥ । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च ॥ ८७ ॥
iti saṃcintya bahudhā prajāpatisutā tadā || | bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva ca || 87 ||
ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी ॥ । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम् ॥ ८८ ॥
tataḥ pitṛgṛhaṃ gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī || | chāyāmayīmātmatanuṃ pratyaṃgamiva nirmitām || 88 ||
सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत् ॥ ८९ ॥
sammukhaṃ prekṣya tāṃ devīṃ svāṃ chāyāṃ vākyamabravīt || 89 ||
॥ संज्ञोवाच ॥ ॥ । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः ॥ । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे ॥ ९० ॥
|| saṃjñovāca || || | ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svakaṃ ca bhavanaṃ pituḥ || | nirvikāraṃ tvayā tvatra stheyaṃ macchāsanācchubhe || 90 ||
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ॥ । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया ॥ ९१ ॥
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī || | saṃbhāvyā naiva cākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā || 91 ||
पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम ॥ । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया ॥ ९२ ॥
pṛṣṭayāpi na vācyaṃ te tathaitadgamanaṃ mama || | tenāsmi nāmasaṃjñeti vācyase tatpratiṣṭhayā || 92 ||
॥ छायोवाच ॥ ॥ । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् ॥ । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम् ॥ ९३ ॥
|| chāyovāca || || | ā keśagrahaṇāddevi ā śāpānnaiva karhicit || | ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāṃchitam || 93 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः ॥ । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥ ९४ ॥
|| īśvara uvāca || || | ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ || | dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam || 94 ||
बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा ॥ । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे ॥ । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता ॥ ९५ ॥
bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā || | varṣāṇāṃ ca sahasraṃ tu vasamānā piturgṛhe || | tasthau pitṛgṛhe sā tu kiṃcitkālamaniṃditā || 95 ||
ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् ॥ । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम् ॥ ९६ ॥
tatastāṃ prāha cārvaṃgīṃ pitā nāticiroṣitām || | stutvā tu tanayāṃ premṇā bahumānapuraḥsaram || 96 ||
॥ विश्वकर्मोवाच ॥ ॥ । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि ॥ । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते ॥ ९७ ॥
|| viśvakarmovāca || || | tvāmeva paśyato vatse dināni subahūnyapi || | muhūrtārddhasamāni syuḥ kiṃ tu dharmo vilupyate || 97 ||
बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः ॥ । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥ ९८ ॥
bāṃdhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ || | manorathā bāṃdhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ || 98 ||
सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता ॥ । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥ ९९ ॥
sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṃyutā || | piturgṛhe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike || 99 ||
तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे ॥ । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते ॥ १०० ॥
tattvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha dṛṣṭo'haṃ pūjitāsi me || | punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śucismite || 100 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः ॥ । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी ॥ १०१ ॥
|| īśvara uvāca || || | ityuktā sā tadā pitrā gacchagaccheti sā punaḥ || | saṃpūjayitvā pitaraṃ vaḍavārūpadhāriṇī || 101 ||
मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति ॥ । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि ॥ १०२ ॥
meroruttaratastatra varṣaṃ yaddhanuṣākṛti || | uttarāḥ kuravo loke prakhyātā ye yaśasvini || 102 ||
तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी ॥ । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः ॥ १०३ ॥
tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā'śvarūpiṇī || | etasminnaṃtare devi tasyāśchāyā vivasvataḥ || 103 ||
समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा ॥ । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः ॥ १०४ ॥
samīpasthā tadā devī saṃjñāyā vākyatatparā || | tasyāṃ ca bhagavānsūryo dvitīyāyāṃ divaspatiḥ || 104 ||
संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः ॥ । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा ॥ १०५ ॥
saṃjñeyamiti manvāno rūpaudāryeṇa mohitaḥ || | tasyāṃ ca janayāmāsa dvau putrau kanyakāṃ tathā || 105 ||
पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् ॥ । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि ॥ १०६ ॥
pūrvaṃ yastu manostulyaḥ sāvarṇistena so'bhavat || | yaḥ sūryātprathamaṃ jātaḥ putrayoḥ surasundari || 106 ||
द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः ॥ । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः ॥ १०७ ॥
dvitīyo yo'bhavaccānyaḥ sa graho'bhūcchanaiścaraḥ || | kanyā 'bhūttapatī yā tāṃ vavre saṃvaraṇo nṛpaḥ || 107 ||
तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता ॥ । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी ॥ १०८ ॥
tāpīnāma nadī ceyaṃ viṃdhyamūlādviniḥsṛtā || | nityaṃ puṇyajalā snāne paścimodadhigāminī || 108 ||
अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा ॥ । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत् ॥ १०९ ॥
anyā caiva tathā bhadrā jātā putrī mahāprabhā || | saṃjñā tu pārthivī chāyā ātmajānāṃ yathākarot || 109 ||
स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती॥ । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् ॥ ११० ॥
snehaṃ na pūrvajātānāṃ tathā kṛtavatī satī|| | lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram || 110 ||
यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी ॥ । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति ॥ १११ ॥
yathā sveṣvanuvarteta na tathānyeṣu bhāminī || | manustu kṣāṃtavāṃstasyā bhaviṣyo yo hi pārvati || 111 ||
मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने ॥ । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ११२ ॥
merau tiṣṭhati so'dyāpi tapaḥ kurvanvarānane || | sarvaṃ tatkṣāṃtavānmāturyamastasyā na cakṣame || 112 ||
बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः ॥ । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ॥ ११३ ॥
bahuśo yācamānastu chāyayā'tīva kopitaḥ || | sa vai kopācca bālyācca bhāvino'rthasya vai balāt || 113 ||
ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः ॥ । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः ॥ ११४ ॥
tāḍanāya tataḥ kopātpādastena samudyataḥ || | tathā punaḥ kṣāṃtimatā na tu dehe nipātitaḥ || 114 ||
पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः ॥ ११५ ॥
padā saṃtarjayāmāsa chāyāṃ saṃjñāsuto yamaḥ || 115 ||
तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् ॥ । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥ ११६ ॥
taṃ śaśāpa tataśchāyā kruddhā sā pārthivī bhṛśam || | kiṃcitprasphuramāṇoṣṭhī vicalatpāṇipallavā || 116 ||
॥ छायोवाच ॥ ॥ । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा ॥ । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति ॥ ११७ ॥
|| chāyovāca || || | pituḥ patnīmamaryāda yanmāṃ tarjayase padā || | bhuvi tasmādayaṃ pādastavādyaiva patiṣyati || 117 ||
॥ । ॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः ॥ । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ११८ ॥
|| | || īśvara uvāca || || | yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ || | manunā saha dharmātmā pitre sarvaṃ nyavedayat || 118 ||
॥ यम उवाच ॥ ॥ । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् ॥ । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥ ११९ ॥
|| yama uvāca || || | tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiha kenacit || | mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati || 119 ||
स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते ॥ । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति ॥ १२० ॥
snehena tulyamasmāsu mātādya naiva varttate || | visṛjya jyāyaso yasmātkanīyaḥsu bubhūṣati || 120 ||
तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः ॥ । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति ॥ १२१ ॥
tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ || | bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣaṃtumarhati || 121 ||
शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् ॥ । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर ॥ १२२ ॥
śapto'haṃ tāta kopena tayā suta iti sphuṭam || | ato na mahyaṃ jananī sā bhavedvadatāṃ vara || 122 ||
निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् ॥ । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम् ॥ १२३ ॥
nigurṇeṣvapi putreṣu na mātā nirguṇā bhavet || | pādaste patatāṃ putra kathametattayoditam || 123 ||
तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा ॥ । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते ॥ १२४ ॥
tava prasādāccaraṇo na patedbhagavanyathā || | mātṛśāpādayaṃ me'dya tathā ciṃtaya gopate || 124 ||
॥ रविरुवाच ॥ ॥ । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् ॥ । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः ॥ १२५ ॥
|| raviruvāca || || | asaṃśayaṃ mahatputra bhaviṣyatyatra kāraṇam || | yena te hyāviśatkrodho dharmajñasya mahātmanaḥ || 125 ||
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातोऽपि विद्यते ॥ । न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिच्छापनिवर्त्तनम् ॥ १२६ ॥
sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto'pi vidyate || | na tu mātrābhiśaptānāṃ kvacicchāpanivarttanam || 126 ||
न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुँ मातुर्वचस्तव ॥ । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम् ॥ १२७ ॥
na yuktametanmithyā tu kartu~ māturvacastava || | kiṃcitte saṃvidhāsyāmi putrasnehādanugraham || 127 ||
कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् ॥ । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि ॥ १२८ ॥
kṛmayo māṃsamādāya prayāsyaṃti mahītalam || | kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi || 128 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै ॥ । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया ॥ १२९ ॥
|| īśvara uvāca || || | ādityastvabravīcchāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai || | tulyeṣvapyadhikaḥ sneha ekatra kriyate tvayā || 129 ||
नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता ॥ । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत् ॥ १३० ॥
nūnaṃ na caiṣāṃ jananī tvaṃ saṃjñā kvāpi sā gatā || | vikaleṣvapyapatyeṣu na mātā śāpadā bhavet || 130 ||
अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् ॥ । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् ॥ । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव ॥ १३१ ॥
api doṣasahasrāṇi yadi putraḥ samācaret || | prāṇadrohe'pi nirato na mātā pāpamācaret || | tasmātsatyaṃ mama brūhi mā śāpavaśagā bhava || 131 ||
॥ । ॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् ॥ । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती ॥ १३२ ॥
|| | || īśvara uvāca || || | taṃ śaptumudyataṃ dṛṣṭvā chāyāsaṃjñā dinādhipam || | bhayena kaṃpatī devī yathāvṛttaṃ mahāsatī || 132 ||
सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो ॥ । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर ॥ १३३ ॥
sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso || | patnī tava tvayā patyā patiyuktā divākara || 133 ||
इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा ॥ । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः ॥ १३४ ॥
itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato'nyathā || | na vācā bhāṣate kruddhaḥ śāpaṃ dātuṃ samudyataḥ || 134 ||
शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः ॥ । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम् ॥ १३५ ॥
śāpodyatakaraṃ dṛṣṭvā sūryaṃ chāyā vivasvataḥ || | kathayāmāsa tatsarvaṃ saṃjñāyāḥ suviceṣṭitam || 135 ||
तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् ॥ । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् ॥ १३६ ॥
tacchrutvā bhagavānsūryo jagāma tvaṣṭurālayam || | tataḥ saṃpūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam || 136 ||
निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति ॥ । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् ॥ । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत् ॥ १३७ ॥
nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa pārvati || | bhāsvaṃtaṃ nijayā dīptyā nijagehamupāgatam || | kva saṃjñeti ca pṛcchantaṃ kathayāmāsa viśvakṛt || 137 ||
॥ विश्वकर्म्मोवाच ॥ ॥ । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः ॥ । विख्यातं तेजसाऽऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम् ॥ १३८ ॥
|| viśvakarmmovāca || || | āgataiva hi me veśma bhavatā śrūyatāṃ vacaḥ || | vikhyātaṃ tejasā''ḍhyaṃ ta idaṃ rūpaṃ suduḥsaham || 138 ||
असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः ॥ । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम् ॥ १३९ ॥
asahantī tataḥ saṃjñā vane carati vai tapaḥ || | drakṣyase tāṃ bhavānadya svabhāryāṃ śubhacāriṇīm || 139 ||
रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः ॥ । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते ॥ । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते ॥ १४० ॥
rūpārthaṃ carate'raṇyaṃ caraṃtī sumahattapaḥ || | mataṃ me brahmaṇo vākyādyadi te deva rocate || | rūpaṃ nirvarttayāmyadya tava kāṃtaṃ divaspate || 140 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् ॥ । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः ॥ १४१ ॥
|| īśvara uvāca || || | yato hi bhāsvato rūpaṃ prāgāsītparimaṃḍalam || | tatastatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavānraviḥ || 141 ||
विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता ॥ । भृ(भू?)मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे ॥ १४२ ॥
viśvakarmātvanujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā || | bhṛ(bhū?)mimāropya tattejaḥ śātanāyopacakrame || 142 ||
भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता ॥ । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः ॥ १४३ ॥
bhramatā'śeṣajagatāmadhibhūtena bhāsvatā || | samudrā draviṇopetāścukṣubhuśca samantataḥ || 143 ||
भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम्॥ । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम् ॥ १४४ ॥
bhramatā khalu deveśi sacaṃdragrahatārakam|| | adhogati mahābhāge babhūvākṣiptamākulam || 144 ||
विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः ॥ । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः ॥ १४५ ॥
vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuśca tathā nadāḥ || | vyabhidyaṃta tathā śailāḥ śīrṇasānunibaṃdhanāḥ || 145 ||
ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि ॥ । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः ॥ १४६ ॥
dhruvādhārāṇyaśeṣāṇi dhiṣṇyāni varavarṇini || | bhrāmyadraśminibaddhāni adho jagmuḥ sahasraśaḥ || 146 ||
व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः ॥ । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम् ॥ १४७ ॥
vyaśīryaṃta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ || | bhāsvadbhramaṇavibhrāṃtabhūmyākāśamahītalam || 147 ||
जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽऽसीद्वरवर्णिनि ॥ । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः ॥ । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः ॥ १४८ ॥
jagadākulamatyarthaṃ tadā''sīdvaravarṇini || | trailokye sakale devi bhramamāṇe maharṣaryaḥ || | devāśca brahmaṇā sārddhaṃ bhāsvaṃtamabhituṣṭuvuḥ || 148 ||
॥ देवा ऊचुः॥ ॥ । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव ॥ । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि ॥ १४९ ॥
|| devā ūcuḥ|| || | ādidevo'si devānāṃ jātametatsvayaṃ tava || | sargasthityaṃtakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi || 149 ||
स्वस्ति तेऽस्तु जगन्नाथ घर्मवर्षहिमाकर ॥ । इंद्र आगम्य तं देवं लिख्यमानमथास्तवीत् ॥ । जय देव जगत्स्वामिञ्जय देव जगत्पते ॥ १५० ॥
svasti te'stu jagannātha gharmavarṣahimākara || | iṃdra āgamya taṃ devaṃ likhyamānamathāstavīt || | jaya deva jagatsvāmiñjaya deva jagatpate || 150 ||
। ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः ॥ । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः ॥ । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः ॥ १५१ ॥
| ṛṣayaśca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ || | tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ svasti svastīti vādinaḥ || | vedoktibhirathāgryābhirvālakhilyāśca tuṣṭuvuḥ || 151 ||
॥ वालखिल्या ऊचुः ॥ ॥ । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः ॥ । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः ॥ १५२ ॥
|| vālakhilyā ūcuḥ || || | namasta ṛksvarūpāya sāmarūpāya te namaḥ || | yajuḥsvarūparūpāya sāmnāṃ dhāmaga te namaḥ || 152 ||
ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः ॥ । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने ॥ १५३ ॥
jñānaikarūpadehāya nirdhūtatamase namaḥ || | śuddhajyotiḥsvarūpāya trimūrtāyāmalātmane || 153 ||
वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने ॥ । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये ॥ १५४ ॥
variṣṭhāya vareṇyāya sarvasmai paramātmane || | namo'khilajagadvyāpirūpāyānaṃtamūrttaye || 154 ||
सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् ॥ । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे ॥ १५५ ॥
sarvakāraṇabhūtāya niṣṭhāya jñāna cetasām || | namaḥ sūryasvarūpāya prakāśālakṣyarūpiṇe || 155 ||
भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः ॥ । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः ॥ १५६ ॥
bhāskarāya namastubhyaṃ tathā dinakṛte namaḥ || | sarvasmai hetave caiva saṃdhyājyo tsnākṛte namaḥ || 156 ||
त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया ॥ । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् ॥ । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि ॥ १५७ ॥
tvaṃ sarvametadbhagavañjagacca bhramatā tvayā || | bhramatyāviśvamakhilaṃ brahmāṃḍaṃ sacarācaram || | tvadaṃśubhiridaṃ sarvaṃ spṛṣṭaṃ vai jāyate śuci || 157 ||
क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता ॥ १५८ ॥
kriyate tvatkarasparśairjalādīnāṃ pavitratā || 158 ||
होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते ॥ । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः ॥ १५९ ॥
homadānādiko dharmo nopakārāya jāyate || | tāta yāvanna saṃyogi jagadetattvadaṃśubhiḥ || 159 ||
ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च ॥ । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः ॥ १६० ॥
ṛcaste sakalā hyetāstathā yāni yajūṃṣi ca || | sakalāni ca sāmāni nipataṃti tvadaṃgataḥ || 160 ||
ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः ॥ । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः ॥ १६१ ॥
ṛṅmayastvaṃ jagannātha tvameva ca yajurmayaḥ || | yataḥ sāmamayaścaiva tato nātha trayīmayaḥ || 161 ||
त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च ॥ । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः ॥ १६२ ॥
tvameva brahmaṇo rūpaṃ paraṃ cāparameva ca || | mūrttāmūrttaṃ tathā sūkṣmaṃ sthūlaṃ rūpeṇa saṃsthitaḥ || 162 ||
निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः॥ । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु॥ । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम् ॥ १६३ ॥
nimeṣakāṣṭhādimayaḥ kālarūpakṣaṇātmakaḥ|| | prasīda svecchayā rūpaṃ svaṃ tejaḥ śamanaṃ kuru|| | tvaṃ deva jagatāṃ hetorduḥkhaṃ sahasi duḥsaham || 163 ||
त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः॥ । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम् ॥ १६४ ॥
tvaṃ nātha mokṣiṇāṃ mokṣo dhyeyastvaṃ dhyāyatāṃ varaḥ|| | tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ karmakāṃḍanivartinām || 164 ||
शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते ॥ १६५ ॥
śaṃ prajābhyo'stu deveśa śanno'stu jagatāṃpate || 165 ||
त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः॥ । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता ॥ १६६ ॥
tvaṃ dhātā visṛjasi viśvameka eva tvaṃ pātā sthitikaraṇāya saṃpravṛttaḥ|| | tvayyaṃte layamakhilaṃ prayāti caitattvattonyo na hi tapanāsti sarvadātā || 166 ||
त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः ॥ । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता ॥ १६७ ॥
tvaṃ brahmā hariharasaṃjñitastvamindro vitteśaḥ pitṛpitaraṃbupaḥ samīraḥ || | somo'gnirgaganamahādharādirūpaḥ kiṃ na tvaṃ sakalamanorathapradātā || 167 ||
यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति ॥ । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या ॥ १६८ ॥
yajñaistvāmanudinamātmakarmmasaktāḥ stuvanto vividhapadairdvijā yajaṃti || | dhyāyantaḥ savinayacetaso bhavantaṃ yogasthāḥ paramapadaṃ prayāṃti marttyā || 168 ||
तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः॥ । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः ॥ १६९ ॥
tapasi pacasi viśvaṃ pāsi bhasmīkaroṣi prakaṭayasi mayūkhairhlādayatasyaṃśugarbhaiḥ|| | sṛjasi kamalajanmā pālayasyacyutākhyaḥ kṣapayasi ca yugāṃte rudrarūpastvamekaḥ || 169 ||
ईश्वर उवाच॥ । लिखमानस्ततो भानुं विश्वकर्मा प्रजापतिः॥ । उद्भूतपुलकः स्तोत्रमिदंचक्रे विवस्वतः ॥ १७० ॥
īśvara uvāca|| | likhamānastato bhānuṃ viśvakarmā prajāpatiḥ|| | udbhūtapulakaḥ stotramidaṃcakre vivasvataḥ || 170 ||
। विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये ॥ । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने ॥ १७१ ॥
| vivasvate praṇatajanānukampine mahātmane samajavasaptasaptaye || | satejase kamalakulālibaṃdhave sadā tamaḥpaṭalapaṭāvapāṭine || 171 ||
पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने ॥ । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः ॥ १७२ ॥
pāvanātiśayasarvacakṣuṣe naikakāmaviṣayapradāyine || | bhāsurāmalamayūkhamāline sarvabhūtahitakāriṇe namaḥ || 172 ||
अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय ॥ । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय ॥ १७३ ॥
ajāya lokatrayabhāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya || | namo mahākāruṇikottamāya sūryāya vastuprabhavālayāya || 173 ||
विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे ॥ । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥ १७४ ॥
vivasvate jñānabhṛte'ntarātmane jagatpratiṣṭhāya jagaddhitaiṣiṇe || | svayaṃbhuve nirmalalokacakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ || 174 ||
क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः ॥ । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः ॥ १७५ ॥
kṣaṇamudayācalabhālitārcciḥ suragaṇagītigariṣṭhagītaḥ || | tvamuta mayūkhasahasravajjagati vikāsitapadmanābhaḥ || 175 ||
तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता ॥ । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः ॥ १७६ ॥
tava timirāsavapānamadādbhavati vilohitavigrahatā || | mihiravibhāsatayā sutarāṃ tribhuvanabhāvanamātraparaḥ || 176 ||
रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम्॥ । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः ॥ १७७ ॥
rathamāruhya samāvayavaṃ ruciravikalitadivyahayam|| | satatamaribale bhagavaṃścarasi jagaddhitabaddharasaḥ || 177 ||
अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे ॥ । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः ॥ १७८ ॥
amṛtamayena rasena samaṃ vibudhapitṝnapi tarppayase || | arigaṇasūdana tena tava praṇatimupetya likhāmi vapuḥ || 178 ||
शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् ॥ । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे ॥ १७९ ॥
śubhasamavarṇamayaṃ racitaṃ tava padapāṃsupavitratamam || | natajanavatsala māṃ praṇataṃ tribhuvanapāvana pāhi rave || 179 ||
इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् ॥ । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम् ॥ १८० ॥
iti sakalajagatprasūti bhūtaṃ tribhuvanabhāvanadhāmahetumekam || | ravimakhilajagatpradīpabhūtaṃ tridaśavaraṃ praṇato'smi devadevam || 180 ||
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा ॥ । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम् ॥ १८१ ॥
|| īśvara uvāca || || | hāhāhūhaśca gandharvo nāradastuṃbarustathā || | upagātuṃ samārabdhā gāṃdharvakuśalā ravim || 181 ||
षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः ॥ । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम् ॥ १८२ ॥
ṣaḍjamadhyamagāṃdhāragrāmatrayaviśāradāḥ || | mūrchanābhiśca tānaiśca suprayogaiḥ sukhapradam || 182 ||
सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम्॥ । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम् ॥ १८३ ॥
saptasvaravinirvṛttaṃ yatitrayavibhūṣitam|| | saptadhātusamāyuktaṃ ṣaḍjāti triguṇāśrayam || 183 ||
चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् ॥ । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम् ॥ १८४ ॥
caturgītasamāyuktaṃ catuvarṇasamutthitam || | caturvarṇapratīkāraṃ saptālaṃkārabhūṣitam || 184 ||
त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम्॥ । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम् ॥ १८५ ॥
tristhānaśuddhaṃ trilayaṃ samyakkālavyavasthitam|| | citte citte ca nṛtye ca raseṣu layasaṃyutam || 185 ||
चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः ॥ । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा ॥ १८६ ॥
caturviṃśadguṇairyuktaṃ jagurgītaṃ ca gāyanāḥ || | viśvārcī ca ghṛtācī ca urvaśyatha tilottamā || 186 ||
मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा ॥ । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम् ॥ १८७ ॥
menakā sahajanyā ca raṃbhā cāpsarasāṃ varā || | caturvidhapadaṃ tālaṃ triprakāraṃ layatrayam || 187 ||
यतित्रयं तथाऽऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् ॥ । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ ॥ १८८ ॥
yatitrayaṃ tathā''todyaṃ nāṭyaṃ caiva caturvidham || | nanṛturjagatāmīśe likhyamāne vibhāvasau || 188 ||
भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् ॥ । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १८९ ॥
bhāvānbhāvaviśāradyaḥ kurvantyo vidhivadbahūn || | devadundubhayaḥ śaṃkhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 189 ||
अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः ॥ । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ १९० ॥
anāhatā mahādevi nedire ghananisvanāḥ || | gāyadbhiścaiva gaṃdharvairnṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ || 190 ||
अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः ॥ । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः ॥ १९१ ॥
avādyaṃta tatastatra veṇuvīṇādijharjharāḥ || | paṇavāḥ puṣkarāścaiva mṛdaṃgapaṭahānakāḥ || 191 ||
तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् ॥ । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः ॥ १९२ ॥
tūryavāditraghoṣaiśca sarvaṃ kolāhalīkṛtam || | tataḥ kṛtāṃjalipuṭā bhaktinamrātmamūrttayaḥ || 192 ||
ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे ॥ । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः ॥ १९३ ॥
tataḥ kalakale tasminsarvadevasamāgame || | saṃvatsaraṃ bhramasthasya viśvakarmā ravestataḥ || 193 ||
तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः ॥ । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत् ॥ १९४ ॥
tejasaḥ śātanaṃ cakre stūyamānasya daivataiḥ || | devaṃ cakre samāropya bhrāmayāmāsa sūtrabhṛt || 194 ||
मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया ॥ । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः ॥ १९५ ॥
mṛtpiṃḍavatkulālasya saṃspṛśankṣuradhārayā || | pataṃgasya stavaṃ kurvanviśvakarmā divaspateḥ || 195 ||
तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् ॥ । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने ॥ १९६ ॥
tejasaḥ ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ maṇḍalasthamadhārayat || | śātitaṃ tasya tattejo yāvatpādau varānane || 196 ||
यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये ॥ । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः ॥ १९७ ॥
yattasya ṛṅmayaṃ tejastatprabhāse'patatpriye || | yajurmayena deveśi bhāvitā dyaurmahāprabhoḥ || 197 ||
स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् ॥ । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा ॥ १९८ ॥
svargaṃ sāmamayenāpi bhūrbhuvaḥsvaritisthitam || | tatastaistejaso bhāgairdaśabhiḥ paṃcabhistathā || 198 ||
तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च ॥ । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च ॥ १९९ ॥
tena vai nirmitaṃ cakraṃ viṣṇoḥ śūlaṃ harasya ca || | mahāprabhaṃ mahākāyaṃ śibikā dhanadasya ca || 199 ||
दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा ॥ । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै ॥ २०० ॥
daṇḍaḥ pretapateḥ śaktirdevasenāpatestathā || | anyeṣāṃ ca surāṇāṃ ca astrāṇyuktāni yāni vai || 200 ||
यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् ॥ । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः॥ ॥ । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये ॥ २०१ ॥
yakṣavidyādharāṇāṃ ca tāni cakre sa viśvakṛt || | tataḥ ṣoḍaśamaṃ bhāgaṃ bibhartti bhagavānraviḥ|| || | tattejo ravibhāgaśca khastho vicarati priye || 201 ||
इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् ॥ । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम् ॥ २०२ ॥
iti śātitatejāḥ sa śvaśureṇātiśobhanam || | vapurdadhāra mārttaṃḍaḥ puṣpabāṇamanoramam || 202 ||
ततः सुरूप धृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून्॥ । ददृशे तत्र संज्ञां तु वडवारूपधारिणीम् ।१ ॥ २०३ ॥
tataḥ surūpa dhṛgbhānuruttarānagamatkurūn|| | dadṛśe tatra saṃjñāṃ tu vaḍavārūpadhāriṇīm |1 || 203 ||
अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च ॥ । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया ॥ । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च ॥ २०४ ॥
apāpāṃ sarvabhūtānāṃ tapasā niyamena ca || | sā ca dṛṣṭvā tamāyāṃtaṃ parapuṃso viśaṃkayā || | jagāma saṃmukhaṃ tasya aśvarūpadharasya ca || 204 ||
ततश्च नासिकायोगे तयोस्तत्र समेतयोः॥ । नासत्यदस्रौ तनयावश्ववक्त्रौ विनिर्गतौ ॥ २०५ ॥
tataśca nāsikāyoge tayostatra sametayoḥ|| | nāsatyadasrau tanayāvaśvavaktrau vinirgatau || 205 ||
रेतसोन्ते च रेवन्तः खड्गी छत्री तनुत्रभृत् ॥ । पितुर्गृह्योत्तमं सोऽश्वं जातमात्रः पलायत ॥ २०६ ॥
retasonte ca revantaḥ khaḍgī chatrī tanutrabhṛt || | piturgṛhyottamaṃ so'śvaṃ jātamātraḥ palāyata || 206 ||
स तस्मिन्सकृदारूढस्तमश्वं नैव मुंचति ॥ । ततोर्केण समादिष्टौ दंडनायकपिंगलौ ॥ २०७ ॥
sa tasminsakṛdārūḍhastamaśvaṃ naiva muṃcati || | tatorkeṇa samādiṣṭau daṃḍanāyakapiṃgalau || 207 ||
अश्वं प्रत्यानयध्वं मे मा बलाच्छिद्रतोऽस्यतु ॥ । पार्श्वस्थौ तिष्ठतस्तस्य अश्वच्छिद्राभिकांक्षिणौ ॥ २०८ ॥
aśvaṃ pratyānayadhvaṃ me mā balācchidrato'syatu || | pārśvasthau tiṣṭhatastasya aśvacchidrābhikāṃkṣiṇau || 208 ||
न च च्छिद्रं लभेते तौ तस्याद्यापि महात्मनः॥ । अग्रे गच्छति रेवंते पृष्ठगौ दण्डपिंगलौ ॥ २०९ ॥
na ca cchidraṃ labhete tau tasyādyāpi mahātmanaḥ|| | agre gacchati revaṃte pṛṣṭhagau daṇḍapiṃgalau || 209 ||
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यस्तु निर्गतौ वेगवत्तरौ ॥ । दक्षिणं भारतं प्राप्तौ यत्र क्षेत्र प्रभासिकम् ॥ २१० ॥
uttarebhyaḥ kurubhyastu nirgatau vegavattarau || | dakṣiṇaṃ bhārataṃ prāptau yatra kṣetra prabhāsikam || 210 ||
। अत्यर्थं वेगखिन्नौ तौ स च रेवंतकोऽपि हि ॥ । प्रस्विन्नगात्रः सोच्छ्वासो रेवंतस्तत्र संस्थितः ॥ २११ ॥
| atyarthaṃ vegakhinnau tau sa ca revaṃtako'pi hi || | prasvinnagātraḥ socchvāso revaṃtastatra saṃsthitaḥ || 211 ||
मुहूर्तेन समाक्रान्तं लक्षयोजनमंडलम् ॥ । उत्तराद्दक्षिणं देवि रेवतेन महात्मना ॥ २१२ ॥
muhūrtena samākrāntaṃ lakṣayojanamaṃḍalam || | uttarāddakṣiṇaṃ devi revatena mahātmanā || 212 ||
स्विन्नगात्रस्ततो देवि प्रभासे समवस्थितः ॥ । दण्डपिंगलकसंयुक्तो ह्यश्वारूढः स तिष्ठति ॥ २१३ ॥
svinnagātrastato devi prabhāse samavasthitaḥ || | daṇḍapiṃgalakasaṃyukto hyaśvārūḍhaḥ sa tiṣṭhati || 213 ||
सावित्र्या नैर्ऋते भागे नातिदूरे व्यवस्थितः॥ । राज्ञीपुत्रो यतो देवि राजा भट्टारकस्ततः ॥ २१४ ॥
sāvitryā nairṛte bhāge nātidūre vyavasthitaḥ|| | rājñīputro yato devi rājā bhaṭṭārakastataḥ || 214 ||
लोके ख्यातिं समायाति राजभट्टारिकेति च॥ । गुह्यभट्टारकत्वे च रेवंतो विनियोजितः ॥ २१५ ॥
loke khyātiṃ samāyāti rājabhaṭṭāriketi ca|| | guhyabhaṭṭārakatve ca revaṃto viniyojitaḥ || 215 ||
एवमभ्येत्याह ततो भगवाँल्लोकतापनः॥ । त्वमप्यशेषलोकस्य पूज्यो वत्स भविष्यसि ॥ २१६ ॥
evamabhyetyāha tato bhagavā~llokatāpanaḥ|| | tvamapyaśeṣalokasya pūjyo vatsa bhaviṣyasi || 216 ||
अरण्ये च महादावे वैरिदस्युभयेषु च॥ । त्वां स्मरिष्यंति ये मर्त्त्या मोक्ष्यन्ते ते महापदः ॥ २१७ ॥
araṇye ca mahādāve vairidasyubhayeṣu ca|| | tvāṃ smariṣyaṃti ye marttyā mokṣyante te mahāpadaḥ || 217 ||
क्षेममृद्धिं सुखं राज्यमारोग्यं कीर्तिमुन्नतिम्॥ । नराणामतितुष्टस्त्वं पूजितः संप्रदास्यसि ॥ २१८ ॥
kṣemamṛddhiṃ sukhaṃ rājyamārogyaṃ kīrtimunnatim|| | narāṇāmatituṣṭastvaṃ pūjitaḥ saṃpradāsyasi || 218 ||
अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना॥ । धर्मदृष्टिर्यमश्चासौ समो मित्रे तथाऽहिते ॥ २१९ ॥
aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā|| | dharmadṛṣṭiryamaścāsau samo mitre tathā'hite || 219 ||
ततो नियोगं तं चास्य चकार तिमिरापहः॥ । यमुनां च नदीं चक्रे कलिन्दान्तरवाहिनीम् ॥ २२० ॥
tato niyogaṃ taṃ cāsya cakāra timirāpahaḥ|| | yamunāṃ ca nadīṃ cakre kalindāntaravāhinīm || 220 ||
छायासंज्ञासुतश्चापि सावर्णिस्तु महायशाः ॥ । भाव्यः सोनागते काले मनुः सावर्णिकोष्टमः ॥ २२१ ॥
chāyāsaṃjñāsutaścāpi sāvarṇistu mahāyaśāḥ || | bhāvyaḥ sonāgate kāle manuḥ sāvarṇikoṣṭamaḥ || 221 ||
मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरति प्रभुः ॥ । भ्राता शनैश्चरस्तस्य ग्रहोऽभूच्च प्रिये ध्रुवम् ॥ २२२ ॥
merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ || | bhrātā śanaiścarastasya graho'bhūcca priye dhruvam || 222 ||
एवं तेभ्यो वरान्दत्त्वा रेवंतस्यापि भास्करः ॥ । पुनर्नाम निरुक्तं स रेवंतस्याकरोत्प्रमुः ॥ २२३ ॥
evaṃ tebhyo varāndattvā revaṃtasyāpi bhāskaraḥ || | punarnāma niruktaṃ sa revaṃtasyākarotpramuḥ || 223 ||
एवंगच्छत्यसौ यस्मात्संज्ञायाः शांतिदः सुतः ॥ । अश्वानामाधिपत्ये तु भानुना च नियोजितः ॥ २२४ ॥
evaṃgacchatyasau yasmātsaṃjñāyāḥ śāṃtidaḥ sutaḥ || | aśvānāmādhipatye tu bhānunā ca niyojitaḥ || 224 ||
क्षेमेण गच्छतेऽध्वानं यस्तु पूजयते पथि ॥ । सुखप्रसाद्यो मर्त्त्यानां सदा च वरवर्णिनि ॥ २२५ ॥
kṣemeṇa gacchate'dhvānaṃ yastu pūjayate pathi || | sukhaprasādyo marttyānāṃ sadā ca varavarṇini || 225 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).