अध्यायाः १
Mayamatam
A group of chapters of the Mayamata.
186 versesSanskrit with transliteration
प्रणम्य शिरसा देवं सर्वज्ञं जगदीश्वरम् ॥ २ ॥
praṇamya śirasā devaṃ sarvajñaṃ jagadīśvaram || 2 ||
तं पृष्ट्वास्मादलं श्रु त्वा शास्ति शास्त्रं यथाक्रमम् 1 ॥ ३ ॥
taṃ pṛṣṭvāsmādalaṃ śru tvā śāsti śāstraṃ yathākramam 1 || 3 ||
तै तिलानां मनु ष्याणां वस्त्वादीनां सुखोदयम् ॥ ४ ॥
tai tilānāṃ manu ṣyāṇāṃ vastvādīnāṃ sukhodayam || 4 ||
प्राज्ञो मु निर्मयः कर्तासर्वेषां वस्तुलक्षणम् 2 ॥ ५ ॥
prājño mu nirmayaḥ kartāsarveṣāṃ vastulakṣaṇam 2 || 5 ||
आदौ वस्तु प्रकारं च भूपरीक्षापरिग्रहम् ॥ ६ ॥
ādau vastu prakāraṃ ca bhūparīkṣāparigraham || 6 ||
मानोपकरणं चै व शङ्कुस्थापनमार्गकम् 3 ॥ ७ ॥
mānopakaraṇaṃ cai va śaṅkusthāpanamārgakam 3 || 7 ||
सपदं सुरविन्यासं बलिकर्मविधिं तथा ॥ ८ ॥
sapadaṃ suravinyāsaṃ balikarmavidhiṃ tathā || 8 ||
ग्रामादीनां च विन्यासं लक्षणं नगरादिषु 4 ॥ ९ ॥
grāmādīnāṃ ca vinyāsaṃ lakṣaṇaṃ nagarādiṣu 4 || 9 ||
भूलम्बस्य विधानं च गर्भविन्यासलक्षणम् ॥ १० ॥
bhūlambasya vidhānaṃ ca garbhavinyāsalakṣaṇam || 10 ||
उपपीठविधिं चै वाधिष्ठानानां तुलक्षणम् 5 ॥ ११ ॥
upapīṭhavidhiṃ cai vādhiṣṭhānānāṃ tulakṣaṇam 5 || 11 ||
स्तम्भानां लक्षणं चै वप्रस्तारस्य विधिक्रमम् ॥ १२ ॥
stambhānāṃ lakṣaṇaṃ cai vaprastārasya vidhikramam || 12 ||
सन्धिकर्मविधानं च शिखराणां तुलक्षणम् 6 ॥ १३ ॥
sandhikarmavidhānaṃ ca śikharāṇāṃ tulakṣaṇam 6 || 13 ||
एकभूमिविधानं च द्वितलस्य तुलक्षणम् ॥ १४ ॥
ekabhūmividhānaṃ ca dvitalasya tulakṣaṇam || 14 ||
त्रितलस्य विधानं च चतुर्भूम्यादिलक्षणम् 7 ॥ १५ ॥
tritalasya vidhānaṃ ca caturbhūmyādilakṣaṇam 7 || 15 ||
ससालं परिवाराणां गोपुराणां तुलक्षणम् ॥ १६ ॥
sasālaṃ parivārāṇāṃ gopurāṇāṃ tulakṣaṇam || 16 ||
मण्डपादिविधिं चै व शालानां चै व लक्षणम् 8 ॥ १७ ॥
maṇḍapādividhiṃ cai va śālānāṃ cai va lakṣaṇam 8 || 17 ||
राजवेश्मविधानं च द्वारविन्यासलक्षणम् 9 ॥ १९ ॥
rājaveśmavidhānaṃ ca dvāravinyāsalakṣaṇam 9 || 19 ||
यानानां शयनानां च लक्षणं लिङ्गलक्षणम् ॥ २० ॥
yānānāṃ śayanānāṃ ca lakṣaṇaṃ liṅgalakṣaṇam || 20 ||
पीठस्य लक्षणं सम्यगनुकर्मविधिं तथा 10 ॥ २१ ॥
pīṭhasya lakṣaṇaṃ samyaganukarmavidhiṃ tathā 10 || 21 ||
प्रतिमालक्षणं देवदेवीनां मानलक्षणम् ॥ २२ ॥
pratimālakṣaṇaṃ devadevīnāṃ mānalakṣaṇam || 22 ||
चक्षुरुन्मीलनं चै वसंक्षिप्याह यथाक्रमम् 11 ॥ २३ ॥
cakṣurunmīlanaṃ cai vasaṃkṣipyāha yathākramam 11 || 23 ||
पितामहाद्यैरमरैर्मु नीश्वरैर्यथा यथोक्तं सकलं मयेन तत् ॥ २४ ॥
pitāmahādyairamarairmu nīśvarairyathā yathoktaṃ sakalaṃ mayena tat || 24 ||
तथा तथोक्तं सु धियां दिवौकसां नृणां च युक्त्याखिलवस्तुलक्षणम् 12 ॥ २५ ॥
tathā tathoktaṃ su dhiyāṃ divaukasāṃ nṛṇāṃ ca yuktyākhilavastulakṣaṇam 12 || 25 ||
अमत्त्याश्चै वमत्त्याश्च यत्र यत्र वसन्ति हि ॥ २६ ॥
amattyāścai vamattyāśca yatra yatra vasanti hi || 26 ||
तद् वस्त्विति मतं तज्ज्ञैस्तद्भे दं च वदाम्यहम् 1 ॥ २७ ॥
tad vastviti mataṃ tajjñaistadbhe daṃ ca vadāmyaham 1 || 27 ||
भूमिप्रासादयानानि शयनं च चतु र्विधम् ॥ २८ ॥
bhūmiprāsādayānāni śayanaṃ ca catu rvidham || 28 ||
भूरेवमुख्यवस्तुस्यात् तत्र जातानि यानि हि 2 ॥ २९ ॥
bhūrevamukhyavastusyāt tatra jātāni yāni hi 2 || 29 ||
प्रासादादीनि वास्तूनि वस्तु त्वाद् वस्तुसं श्रयात् ॥ ३० ॥
prāsādādīni vāstūni vastu tvād vastusaṃ śrayāt || 30 ||
वस्तून्येव हि तान्येवप्रोक्तान्यस्मिन् पुरातनैः 3 ॥ ३१ ॥
vastūnyeva hi tānyevaproktānyasmin purātanaiḥ 3 || 31 ||
वर्णगन्धरसाकारदिक्शब्दस्पर्शनैरपि ॥ ३२ ॥
varṇagandharasākāradikśabdasparśanairapi || 32 ||
परीक्ष्यै वं यथायोग्यं गृहीतावधि निश्चिता 4 ॥ ३३ ॥
parīkṣyai vaṃ yathāyogyaṃ gṛhītāvadhi niścitā 4 || 33 ||
या सा भूमिरिति ख्याता वर्णानां च विशेषतः ॥ ३४ ॥
yā sā bhūmiriti khyātā varṇānāṃ ca viśeṣataḥ || 34 ||
द्विविधं तत् समु द्दिष्टं गौणमङ्गीत्यनुक्रमात् 5 ॥ ३५ ॥
dvividhaṃ tat samu ddiṣṭaṃ gauṇamaṅgītyanukramāt 5 || 35 ||
ग्रामादीन्येव गौणानि भवन्त्यङ्गी मही मता ॥ ३६ ॥
grāmādīnyeva gauṇāni bhavantyaṅgī mahī matā || 36 ||
सभा शाला प्रपा रङ्गमण्डपं मन्दिरं तथा 6 ॥ ३७ ॥
sabhā śālā prapā raṅgamaṇḍapaṃ mandiraṃ tathā 6 || 37 ||
प्रासाद इति विख्यातं शिबिका गिल्लिका रथम् ॥ ३८ ॥
prāsāda iti vikhyātaṃ śibikā gillikā ratham || 38 ||
स्यन्दनं चै वमानीकं यानमित्यु च्यतेबुधैः 7 ॥ ३९ ॥
syandanaṃ cai vamānīkaṃ yānamityu cyatebudhaiḥ 7 || 39 ||
मञ्चं मञ्चिलिका काष्ठं पञ्जरं घ्नकासनम् ॥ ४० ॥
mañcaṃ mañcilikā kāṣṭhaṃ pañjaraṃ ghnakāsanam || 40 ||
पर्यङ्कं बालपर्यङ्कं शयनं चै वमादिकम् 8 ॥ ४१ ॥
paryaṅkaṃ bālaparyaṅkaṃ śayanaṃ cai vamādikam 8 || 41 ||
चतुर्णामधिकाराणां भूरेवादौ प्रवेक्ष्यते ॥ ४२ ॥
caturṇāmadhikārāṇāṃ bhūrevādau pravekṣyate || 42 ||
भूतानामादिभूतत्वादाधारत्वाज्जगत्स्थितेः 9 ॥ ४३ ॥
bhūtānāmādibhūtatvādādhāratvājjagatsthiteḥ 9 || 43 ||
चतुरश्रं द्विजातीनां वस्तुश्वेतमनिन्दितम् ॥ ४४ ॥
caturaśraṃ dvijātīnāṃ vastuśvetamaninditam || 44 ||
उदुम्बरद्रुमोपेतमुत्तरप्रवणं वरम् 10 ॥ ४५ ॥
udumbaradrumopetamuttarapravaṇaṃ varam 10 || 45 ||
कषायमधुरं सम्यक् कथितं तत् सुखप्रदम् ॥ ४६ ॥
kaṣāyamadhuraṃ samyak kathitaṃ tat sukhapradam || 46 ||
व्यासाष्टां शाधिकायामं रक्तं तिक्तरसान्वितम् 11 ॥ ४७ ॥
vyāsāṣṭāṃ śādhikāyāmaṃ raktaṃ tiktarasānvitam 11 || 47 ||
प्राङि् नन्मं तत् प्रविस्तीर्णमश्वत्थद्रुमसं युतम् ॥ ४८ ॥
prāṅi nanmaṃ tat pravistīrṇamaśvatthadrumasaṃ yutam || 48 ||
प्रशस्तं भूभृतां वस्तुसर्वसम्पत्करं सदा 12 ॥ ४९ ॥
praśastaṃ bhūbhṛtāṃ vastusarvasampatkaraṃ sadā 12 || 49 ||
षडंशेनाधिकायामं पीतमम्लरसान्वितम् ॥ ५० ॥
ṣaḍaṃśenādhikāyāmaṃ pītamamlarasānvitam || 50 ||
प्लक्षद्रुमयुतं पूर्वा वनतं शुभदं विशाम् 13 ॥ ५१ ॥
plakṣadrumayutaṃ pūrvā vanataṃ śubhadaṃ viśām 13 || 51 ||
चतुरं शाधिकायामं वस्तुप्राक्प्रवणान्वितम् ॥ ५२ ॥
caturaṃ śādhikāyāmaṃ vastuprākpravaṇānvitam || 52 ||
कृष्णं तत् कटुकरसं न्यग्रोधद्रुमसं युतम् 14 ॥ ५३ ॥
kṛṣṇaṃ tat kaṭukarasaṃ nyagrodhadrumasaṃ yutam 14 || 53 ||
प्रशस्तं शूद्रजातीनां धनधान्यसमृद्धिदम् ॥ ५४ ॥
praśastaṃ śūdrajātīnāṃ dhanadhānyasamṛddhidam || 54 ||
एवं प्रोक्तो वस्तुभेदो द्विजानां भूपानां वैवै श्यकानां परेषाम् ॥ ५५ ॥
evaṃ prokto vastubhedo dvijānāṃ bhūpānāṃ vaivai śyakānāṃ pareṣām || 55 ||
योग्यं सर्वंभूसुराणां सुराणां भूपानां तच्छे षयोरुक्तनीत्या 15 ॥ ५६ ॥
yogyaṃ sarvaṃbhūsurāṇāṃ surāṇāṃ bhūpānāṃ tacche ṣayoruktanītyā 15 || 56 ||
देवानां तुद्विजातीनां चतुरश्रायताः श्रुताः ॥ ५७ ॥
devānāṃ tudvijātīnāṃ caturaśrāyatāḥ śrutāḥ || 57 ||
वस्त्वाकृतिरनिन्द्या सावाक्प्रत्यग्दिक्समुन्नता 1 ॥ ५८ ॥
vastvākṛtiranindyā sāvākpratyagdiksamunnatā 1 || 58 ||
हयेभवेणु वीणाब्धिदुन्दु भिध्वनिसं युता ॥ ५९ ॥
hayebhaveṇu vīṇābdhidundu bhidhvanisaṃ yutā || 59 ||
पुन्नाग जातिपुष्पाब्जधान्यपाटलगन्धकः 2 ॥ ६० ॥
punnāga jātipuṣpābjadhānyapāṭalagandhakaḥ 2 || 60 ||
पशु गन्धसमा श्रेष्ठा सर्वबीजप्ररोहिणी ॥ ६१ ॥
paśu gandhasamā śreṣṭhā sarvabījaprarohiṇī || 61 ||
एकवर्णाघना स्निग्धा सुखसंस्पर्शनान्विता 3 ॥ ६२ ॥
ekavarṇāghanā snigdhā sukhasaṃsparśanānvitā 3 || 62 ||
बिल्वो निम्बश्च निर्गुण्डी पिण्डितः सप्तपर्णकः ॥ ६३ ॥
bilvo nimbaśca nirguṇḍī piṇḍitaḥ saptaparṇakaḥ || 63 ||
सहकारश्च षड् व क्षैरारूढा या समस्थला 4 ॥ ६४ ॥
sahakāraśca ṣaḍ va kṣairārūḍhā yā samasthalā 4 || 64 ||
श्वेता रक्ता च पीता च कृष्णा कापोतसन्निभा ॥ ६५ ॥
śvetā raktā ca pītā ca kṛṣṇā kāpotasannibhā || 65 ||
तिक्ता च कटुका चै व कषायलवणाम्लका 5 ॥ ६६ ॥
tiktā ca kaṭukā cai va kaṣāyalavaṇāmlakā 5 || 66 ||
मधुरा षड्रसोपेता सर्वसम्पत्करी धरा ॥ ६७ ॥
madhurā ṣaḍrasopetā sarvasampatkarī dharā || 67 ||
प्रदक्षिणोदकवती वर्णगन्धरसैः शुभा 6 ॥ ६८ ॥
pradakṣiṇodakavatī varṇagandharasaiḥ śubhā 6 || 68 ||
पुरुषाञ्जलिमात्रेतुदृष्टतोया मनोरमा ॥ ६९ ॥
puruṣāñjalimātretudṛṣṭatoyā manoramā || 69 ||
निष्कपाला निरुपला कृमिवल्मीकवर्जिता 7 ॥ ७० ॥
niṣkapālā nirupalā kṛmivalmīkavarjitā 7 || 70 ||
अस्थिवज्ज्यानसु षिरा तनु वालुकसं युता ॥ ७१ ॥
asthivajjyānasu ṣirā tanu vālukasaṃ yutā || 71 ||
अङ्गारै र्वृक्षमूलैश्च शूलैश्चापि पृथग्विधैः 8 ॥ ७२ ॥
aṅgārai rvṛkṣamūlaiśca śūlaiścāpi pṛthagvidhaiḥ 8 || 72 ||
पङ्कसङ्कर कत्न पैश्च दारुभिर्लो ष्टकरपि ॥ ७३ ॥
paṅkasaṅkara katna paiśca dārubhirlo ṣṭakarapi || 73 ||
शक राभिरयु क्ता या भस्माद्यैस्तुतुषैरपि 9 ॥ ७४ ॥
śaka rābhirayu ktā yā bhasmādyaistutuṣairapi 9 || 74 ||
सा शुभा सर्ववर्णानां सर्वसम्पत्करी धरा ॥ ७५ ॥
sā śubhā sarvavarṇānāṃ sarvasampatkarī dharā || 75 ||
दध्याज्यमधु गन्धा च तैलासृग्गन्धिका च या 10 ॥ ७६ ॥
dadhyājyamadhu gandhā ca tailāsṛggandhikā ca yā 10 || 76 ||
शवमीनपक्षिगन्धा सा धरा निन्दिता वरैः ॥ ७७ ॥
śavamīnapakṣigandhā sā dharā ninditā varaiḥ || 77 ||
सभा चै त्यसमीपस्था नृपमन्दिर संश्रिता 11 ॥ ७८ ॥
sabhā cai tyasamīpasthā nṛpamandira saṃśritā 11 || 78 ||
देवालयसमीपस्था कण्टकिद्रुमसं युता ॥ ७९ ॥
devālayasamīpasthā kaṇṭakidrumasaṃ yutā || 79 ||
वृत्तत्रिकोण विषमा वज्राभा कच्छपोन्नता 12 ॥ ८० ॥
vṛttatrikoṇa viṣamā vajrābhā kacchaponnatā 12 || 80 ||
चण्डालावासगच्छाया चर्मकारालयाश्रिता ॥ ८१ ॥
caṇḍālāvāsagacchāyā carmakārālayāśritā || 81 ||
एकद्वित्रिचतुर्मा र्गातरिताव्यक्तमार्गका 13 ॥ ८२ ॥
ekadvitricaturmā rgātaritāvyaktamārgakā 13 || 82 ||
निम्नं यत् पणवाकारं पक्षीवमुरजोपमम् ॥ ८३ ॥
nimnaṃ yat paṇavākāraṃ pakṣīvamurajopamam || 83 ||
मत्स्याभं तुचतुष्कोणेमहावृक्षसमायुतम् 14 ॥ ८४ ॥
matsyābhaṃ tucatuṣkoṇemahāvṛkṣasamāyutam 14 || 84 ||
चै त्यवृक्षयुतं सालचतुष्कोणसमाश्रितम् ॥ ८५ ॥
cai tyavṛkṣayutaṃ sālacatuṣkoṇasamāśritam || 85 ||
भुजङ्गनिलयं चै व सङ्कराराममेवच 15 ॥ ८६ ॥
bhujaṅganilayaṃ cai va saṅkarārāmamevaca 15 || 86 ||
श्मशानं चाश्रमस्थानं कपिसूकरसन्निभम् ॥ ८७ ॥
śmaśānaṃ cāśramasthānaṃ kapisūkarasannibham || 87 ||
वनोरगनिभं टङ्कं शूर्पो लूखलसन्निभम् 16 ॥ ८८ ॥
vanoraganibhaṃ ṭaṅkaṃ śūrpo lūkhalasannibham 16 || 88 ||
शङ्खाभं शङ्कुनाभं च बिडालकृकलासवत् ॥ ८९ ॥
śaṅkhābhaṃ śaṅkunābhaṃ ca biḍālakṛkalāsavat || 89 ||
ऊषरं कृमिभिर्जु ष्टं गृहगौलिसमाकृति 17 ॥ ९० ॥
ūṣaraṃ kṛmibhirju ṣṭaṃ gṛhagaulisamākṛti 17 || 90 ||
अन्यदेवंविधं वस्तुनिन्दितं वस्तुपाठकः ॥ ९१ ॥
anyadevaṃvidhaṃ vastuninditaṃ vastupāṭhakaḥ || 91 ||
बहुप्रवेशमार्गंच मार्गविद्धं च गर्हितम् 18 ॥ ९२ ॥
bahupraveśamārgaṃca mārgaviddhaṃ ca garhitam 18 || 92 ||
यत् कर्मविहितं मोहादेवं भूतेतुवस्तु नि ॥ ९३ ॥
yat karmavihitaṃ mohādevaṃ bhūtetuvastu ni || 93 ||
तन्महादोषहेतुः स्यात् सर्वथा तद् विवर्जयेत् 19 ॥ ९४ ॥
tanmahādoṣahetuḥ syāt sarvathā tad vivarjayet 19 || 94 ||
श्वेतासृक्पीतकृष्णा हयगजनिनदा षड्रसा चैकवर्णा ॥ ९५ ॥
śvetāsṛkpītakṛṣṇā hayagajaninadā ṣaḍrasā caikavarṇā || 95 ||
गोधान्याम्भोजगन्धोपलतुषरहितावाक्प्रतीच्युन्नता या ॥ ९६ ॥
godhānyāmbhojagandhopalatuṣarahitāvākpratīcyunnatā yā || 96 ||
पूर्वो दग्वारिसारा वरसुरभिसमा शूलहीनास्थिवज्ज्या ॥ ९७ ॥
pūrvo dagvārisārā varasurabhisamā śūlahīnāsthivajjyā || 97 ||
सा भूमिः सर्वयोग्या कणदररहिता सम्मताद्यैर्मु नीन्द्रैः 20 ॥ ९८ ॥
sā bhūmiḥ sarvayogyā kaṇadararahitā sammatādyairmu nīndraiḥ 20 || 98 ||
आकारवर्णशब्दादिगुणोपेतं भुवः स्थलम् ॥ ९९ ॥
ākāravarṇaśabdādiguṇopetaṃ bhuvaḥ sthalam || 99 ||
सङ्ग ह्य स्थपतिः प्राज्ञो दत्त्वा देवबलिं पुनः 1 ॥ १०० ॥
saṅga hya sthapatiḥ prājño dattvā devabaliṃ punaḥ 1 || 100 ||
स्वस्तिवाचकघोषेण जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १०१ ॥
svastivācakaghoṣeṇa jayaśabdādimaṅgalaiḥ || 101 ||
अपक्रामन्तुभूतानि देवताश्च सराक्षसाः 2 ॥ १०२ ॥
apakrāmantubhūtāni devatāśca sarākṣasāḥ 2 || 102 ||
वासान्तरं व्रजन्त्वस्मात् कुर्यांभूमिपरिग्रहम् ॥ १०३ ॥
vāsāntaraṃ vrajantvasmāt kuryāṃbhūmiparigraham || 103 ||
कृष्ट्वा गोमयमिश्राणि सर्वबीजानि वापयेत् ॥ १०४ ॥
kṛṣṭvā gomayamiśrāṇi sarvabījāni vāpayet || 104 ||
दृष्ट्वा तानि विरूढानि घ्नपक्कगतानि च 4 ॥ १०५ ॥
dṛṣṭvā tāni virūḍhāni ghnapakkagatāni ca 4 || 105 ||
सवृषाश्च सवत्साश्च ततो गास्तत्र वासयेत् ॥ १०६ ॥
savṛṣāśca savatsāśca tato gāstatra vāsayet || 106 ||
यतो गोभिः परिक्रान्तमुपघ्राणैश्च पूजितम् 5 ॥ १०७ ॥
yato gobhiḥ parikrāntamupaghrāṇaiśca pūjitam 5 || 107 ||
सं हृष्टवृषनादैश्च निर्धौ तकलुषीकृतम् ॥ १०८ ॥
saṃ hṛṣṭavṛṣanādaiśca nirdhau takaluṣīkṛtam || 108 ||
वत्सवक्त्रच्युतैः फेनैः संस्कृतं प्रस्नवै रपि 6 ॥ १०९ ॥
vatsavaktracyutaiḥ phenaiḥ saṃskṛtaṃ prasnavai rapi 6 || 109 ||
स्नातं गोमूत्रसेकश्च गोपुरीषैः सलेपनम् ॥ ११० ॥
snātaṃ gomūtrasekaśca gopurīṣaiḥ salepanam || 110 ||
च्युतरोमन्थनोाँरैर्गो ष्पदैः कृतकौतुकम् 7 ॥ १११ ॥
cyutaromanthanoā~rairgo ṣpadaiḥ kṛtakautukam 7 || 111 ||
गोगन्धेन समाविष्टं पुण्यतोयैः शुभं पुनः ॥ ११२ ॥
gogandhena samāviṣṭaṃ puṇyatoyaiḥ śubhaṃ punaḥ || 112 ||
तथा पुण्यतिथोपेतेनक्षत्रविषयेशुभे 8 ॥ ११३ ॥
tathā puṇyatithopetenakṣatraviṣayeśubhe 8 || 113 ||
करणेच सुलग्नेच मुहूर्तेच बुधेप्सिते ॥ ११४ ॥
karaṇeca sulagneca muhūrteca budhepsite || 114 ||
अक्षतैः श्वेतपुष्पैश्च बलिकर्मविधीयते 9 ॥ ११५ ॥
akṣataiḥ śvetapuṣpaiśca balikarmavidhīyate 9 || 115 ||
ब्राह्मणैश्च यथाशक्त्या वाचयेत् स्वस्तिवाचकम् ॥ ११६ ॥
brāhmaṇaiśca yathāśaktyā vācayet svastivācakam || 116 ||
वस्तुमध्येततस्तस्मिन् खानयेद् वसुधातलम् 10 ॥ ११७ ॥
vastumadhyetatastasmin khānayed vasudhātalam 10 || 117 ||
अरत्निमात्रगम्भीरं चतुरश्र समन्वितम् ॥ ११८ ॥
aratnimātragambhīraṃ caturaśra samanvitam || 118 ||
दिग्भागस्थमसम्भ्रान्तमसंक्षिप्तसमु च्छ्रयम् 11 ॥ ११९ ॥
digbhāgasthamasambhrāntamasaṃkṣiptasamu cchrayam 11 || 119 ||
अर्चयित्वा यथान्यायं तं कत्न पमभिवन्द्य च ॥ १२० ॥
arcayitvā yathānyāyaṃ taṃ katna pamabhivandya ca || 120 ||
चन्दनाक्षतमिश्रेण सर्वरत्नोदके न च 12 ॥ १२१ ॥
candanākṣatamiśreṇa sarvaratnodake na ca 12 || 121 ||
पयसा तुततः प्राज्ञो निशादौ परिपूरयेत् ॥ १२२ ॥
payasā tutataḥ prājño niśādau paripūrayet || 122 ||
तस्य कत्न पस्य चाभ्याशेशु चिर्भूत्वा समाहितः 13 ॥ १२३ ॥
tasya katna pasya cābhyāśeśu cirbhūtvā samāhitaḥ 13 || 123 ||
भूमौ दर्भा वकीर्णायां संविशेत् प्राक्शिरा बुधः ॥ १२४ ॥
bhūmau darbhā vakīrṇāyāṃ saṃviśet prākśirā budhaḥ || 124 ||
अयं मन्त्रः --अस्मिन् वस्तु नि वर्धस्व धनधान्येन मेदिनि 14 ॥ १२५ ॥
ayaṃ mantraḥ --asmin vastu ni vardhasva dhanadhānyena medini 14 || 125 ||
उत्तमं वीर्यमास्थाय नमस्तेऽस्तुशिवा भव ॥ १२६ ॥
uttamaṃ vīryamāsthāya namaste'stuśivā bhava || 126 ||
उपवासमुपक्रामेदेतं मन्त्रं जपं स्ततः 15 ॥ १२७ ॥
upavāsamupakrāmedetaṃ mantraṃ japaṃ stataḥ 15 || 127 ||
अह्न आदौ परीक्षेत तं कत्न पं स्थपतिर्बु धः ॥ १२८ ॥
ahna ādau parīkṣeta taṃ katna paṃ sthapatirbu dhaḥ || 128 ||
सावशेषं जलं दृष्ट्वा तद् ग्राह्यं सर्वसम्पदे 16 ॥ १२९ ॥
sāvaśeṣaṃ jalaṃ dṛṣṭvā tad grāhyaṃ sarvasampade 16 || 129 ||
विलन्नेवस्तु विनाशाय शुष्के धान्यधनक्षयः ॥ १३० ॥
vilannevastu vināśāya śuṣke dhānyadhanakṣayaḥ || 130 ||
पूरितेतन्मृदा खातेसमता मध्यमा मता 17 ॥ १३१ ॥
pūritetanmṛdā khātesamatā madhyamā matā 17 || 131 ||
उत्तमा भूर्मृदाधिक्या हीना हीना मृदा मही ॥ १३२ ॥
uttamā bhūrmṛdādhikyā hīnā hīnā mṛdā mahī || 132 ||
तन्मध्यावटसन्दृष्टप्रदक्षिणचरोदकाम् 18 ॥ १३३ ॥
tanmadhyāvaṭasandṛṣṭapradakṣiṇacarodakām 18 || 133 ||
सुरभिप्रतिमां भूमिं गृह्णीयात् सर्वसम्पदे ॥ १३४ ॥
surabhipratimāṃ bhūmiṃ gṛhṇīyāt sarvasampade || 134 ||
एवं यथोक्तविधिना विविधं विदित्वा ग्रामाग्रहारपुरपत्तनखर्वटानि ॥ १३५ ॥
evaṃ yathoktavidhinā vividhaṃ viditvā grāmāgrahārapurapattanakharvaṭāni || 135 ||
स्थानीयखेटनिगमानि तथेतराणि यः संविविक्षुरवनीग्रहणं विदध्यात् 19 ॥ १३६ ॥
sthānīyakheṭanigamāni tathetarāṇi yaḥ saṃvivikṣuravanīgrahaṇaṃ vidadhyāt 19 || 136 ||
सर्वेषामपि वास्तूनां मानेनै व विनिश्चयः ॥ १३७ ॥
sarveṣāmapi vāstūnāṃ mānenai va viniścayaḥ || 137 ||
तस्मान्मानोपकरणं वच्येसं क्षेपतः क्रमात् 1 ॥ १३८ ॥
tasmānmānopakaraṇaṃ vacyesaṃ kṣepataḥ kramāt 1 || 138 ||
परमाणुक्रमाद् वृद्धं मानाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ १३९ ॥
paramāṇukramād vṛddhaṃ mānāṅgulamiti smṛtam || 139 ||
परमाणु रिति प्रोक्तं योगिनां दृष्टिगोचरम् 2 ॥ १४० ॥
paramāṇu riti proktaṃ yogināṃ dṛṣṭigocaram 2 || 140 ||
परमाणु भिरष्टाभी रथरेणुरुदाहृतः ॥ १४१ ॥
paramāṇu bhiraṣṭābhī rathareṇurudāhṛtaḥ || 141 ||
रथरेणुश्च वालाग्रं लिक्षायूकायवास्तथा 3 ॥ १४२ ॥
rathareṇuśca vālāgraṃ likṣāyūkāyavāstathā 3 || 142 ||
क्रमशोऽष्टगुणैः प्रोक्तो यवाष्टगु णितोऽङ्गुलम् ॥ १४३ ॥
kramaśo'ṣṭaguṇaiḥ prokto yavāṣṭagu ṇito'ṅgulam || 143 ||
अङ्गुलं तुभवेन्मात्रं वितस्तिद्द्वादशाङ्गुलम् 4 ॥ १४४ ॥
aṅgulaṃ tubhavenmātraṃ vitastiddvādaśāṅgulam 4 || 144 ||
तद् द्वयं हस्तमु द्दिष्टं तत् किष्क्वति मतं वरैः ॥ १४५ ॥
tad dvayaṃ hastamu ddiṣṭaṃ tat kiṣkvati mataṃ varaiḥ || 145 ||
पञ्चविं शतिमात्रं तुप्राजापत्यमिति स्मृतम् 5 ॥ १४६ ॥
pañcaviṃ śatimātraṃ tuprājāpatyamiti smṛtam 5 || 146 ||
षडि् वंशतिर्धनुर्मुष्टिः सप्तविं शद्धनु र्ग्रहः ॥ १४७ ॥
ṣaḍi vaṃśatirdhanurmuṣṭiḥ saptaviṃ śaddhanu rgrahaḥ || 147 ||
यानेच शयनेकिष्कुः प्राजापत्यं विमानके 6 ॥ १४८ ॥
yāneca śayanekiṣkuḥ prājāpatyaṃ vimānake 6 || 148 ||
वास्तूनां तुधनुर्मुष्टिर्ग्रामादीनां धनु र्ग्रहः ॥ १४९ ॥
vāstūnāṃ tudhanurmuṣṭirgrāmādīnāṃ dhanu rgrahaḥ || 149 ||
सर्वेषामपि वास्तूनां किष्कुरेवाथवा मतः 7 ॥ १५० ॥
sarveṣāmapi vāstūnāṃ kiṣkurevāthavā mataḥ 7 || 150 ||
रत्निश्चै वमरत्निश्च भुजो बाहुः करः स्मृतः ॥ १५१ ॥
ratniścai vamaratniśca bhujo bāhuḥ karaḥ smṛtaḥ || 151 ||
हस्ताश्चतुर्धनुर्दण्डो यष्टिश्चै वप्रकीर्तितः 8 ॥ १५२ ॥
hastāścaturdhanurdaṇḍo yaṣṭiścai vaprakīrtitaḥ 8 || 152 ||
दण्डे नाष्टगुणा रज्जुर्दण्डै र्ग्रामं च पत्तनम् ॥ १५३ ॥
daṇḍe nāṣṭaguṇā rajjurdaṇḍai rgrāmaṃ ca pattanam || 153 ||
नगरं निगमं खेटं वेश्मादीन्यपि मानयेत् 9 ॥ १५४ ॥
nagaraṃ nigamaṃ kheṭaṃ veśmādīnyapi mānayet 9 || 154 ||
गृहादीनां तुहस्तेन यानेच शयनेबुधैः ॥ १५५ ॥
gṛhādīnāṃ tuhastena yāneca śayanebudhaiḥ || 155 ||
वितस्तिना विधातव्यं क्षुद्राणामङ्गुलेन तु 10 ॥ १५६ ॥
vitastinā vidhātavyaṃ kṣudrāṇāmaṅgulena tu 10 || 156 ||
यवेनाल्पीयसां मानमेवं मानक्रमं विदुः ॥ १५७ ॥
yavenālpīyasāṃ mānamevaṃ mānakramaṃ viduḥ || 157 ||
मध्यमाङ्गुलमिध्यस्थपर्वमात्रायतं तुयत् 11 ॥ १५८ ॥
madhyamāṅgulamidhyasthaparvamātrāyataṃ tuyat 11 || 158 ||
कर्तु र्मात्राङ्गुलं प्रोक्तं यागादीनां प्रशस्यते ॥ १५९ ॥
kartu rmātrāṅgulaṃ proktaṃ yāgādīnāṃ praśasyate || 159 ||
देहलब्धाङ्गुलं यत्तदुपरिष्टाद् विधीयते 12 ॥ १६० ॥
dehalabdhāṅgulaṃ yattadupariṣṭād vidhīyate 12 || 160 ||
एवमेवं विदित्वा तुस्थपतिर्मानयेद् दृढम् ॥ १६१ ॥
evamevaṃ viditvā tusthapatirmānayed dṛḍham || 161 ||
भवन्ति शिल्पिनो लोके चतुर्धास्वस्वकर्मभिः 13 ॥ १६२ ॥
bhavanti śilpino loke caturdhāsvasvakarmabhiḥ 13 || 162 ||
स्थपतिः सूत्रग्राही च वर्धकिस्तक्षकस्तथा ॥ १६३ ॥
sthapatiḥ sūtragrāhī ca vardhakistakṣakastathā || 163 ||
प्रसिद्धदेशसङ्कीर्णजातिजोऽभीष्टलक्षणः 14 ॥ १६४ ॥
prasiddhadeśasaṅkīrṇajātijo'bhīṣṭalakṣaṇaḥ 14 || 164 ||
स्थपतिः स्थापनार्हः स्यात् सर्वशास्त्र विशारदः ॥ १६५ ॥
sthapatiḥ sthāpanārhaḥ syāt sarvaśāstra viśāradaḥ || 165 ||
न हीनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गो धार्मिकस्तुदयापरः 15 ॥ १६६ ॥
na hīnāṅgo'tiriktāṅgo dhārmikastudayāparaḥ 15 || 166 ||
अमात्सर्योऽनसूयश्चा तन्द्रितस्त्वभिजातवान् ॥ १६७ ॥
amātsaryo'nasūyaścā tandritastvabhijātavān || 167 ||
गणितज्ञः पुराणज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः 16 ॥ १६८ ॥
gaṇitajñaḥ purāṇajñaḥ satyavādī jitendriyaḥ 16 || 168 ||
चित्रज्ञः सर्वदेशज्ञश्चान्नदश्चाप्यलु ब्धकः ॥ १६९ ॥
citrajñaḥ sarvadeśajñaścānnadaścāpyalu bdhakaḥ || 169 ||
अरोगी चाप्रमादी च सप्तव्यसनवर्जितः 17 ॥ १७० ॥
arogī cāpramādī ca saptavyasanavarjitaḥ 17 || 170 ||
सुनामा दृढबु द्धिश्च वास्तु विद्याब्धिपारगः ॥ १७१ ॥
sunāmā dṛḍhabu ddhiśca vāstu vidyābdhipāragaḥ || 171 ||
स्थपतेस्तस्य शिष्यो वा सूत्रग्राही सुतोऽथवा 18 ॥ १७२ ॥
sthapatestasya śiṣyo vā sūtragrāhī suto'thavā 18 || 172 ||
स्थपत्याज्ञानुसारी च सर्वकर्मविशारदः ॥ १७३ ॥
sthapatyājñānusārī ca sarvakarmaviśāradaḥ || 173 ||
सूत्रदण्ड प्रपातज्ञो मानोन्मानप्रमाणवित् 19 ॥ १७४ ॥
sūtradaṇḍa prapātajño mānonmānapramāṇavit 19 || 174 ||
शौलदार्विष्टकादीनां सूत्रग्राहिवशानुगः ॥ १७५ ॥
śauladārviṣṭakādīnāṃ sūtragrāhivaśānugaḥ || 175 ||
तक्षणात् स्थूलसूक्ष्माणां तक्षकः स तुकीर्तितः 20 ॥ १७६ ॥
takṣaṇāt sthūlasūkṣmāṇāṃ takṣakaḥ sa tukīrtitaḥ 20 || 176 ||
मृत्कर्मज्ञो गुणी शक्तः सर्वकर्मस्वतन्त्रकः ॥ १७७ ॥
mṛtkarmajño guṇī śaktaḥ sarvakarmasvatantrakaḥ || 177 ||
तक्षितानां तक्षकानामुपर्यु परि युक्तितः 21 ॥ १७८ ॥
takṣitānāṃ takṣakānāmuparyu pari yuktitaḥ 21 || 178 ||
वृद्धिकृद् वर्धकिः प्रोक्तः सूत्रग्राह्यनु गः सदा ॥ १७९ ॥
vṛddhikṛd vardhakiḥ proktaḥ sūtragrāhyanu gaḥ sadā || 179 ||
कर्मिणो निपुणाः शुद्धा बलवन्तो दयापराः 22 ॥ १८० ॥
karmiṇo nipuṇāḥ śuddhā balavanto dayāparāḥ 22 || 180 ||
गुरुभक्ताः सदा हृष्टाः स्थपत्याज्ञानु गाः सदा ॥ १८१ ॥
gurubhaktāḥ sadā hṛṣṭāḥ sthapatyājñānu gāḥ sadā || 181 ||
तेषामेव स्थपत्याख्यो विश्वकर्मेति सं स्मृतः 23 ॥ १८२ ॥
teṣāmeva sthapatyākhyo viśvakarmeti saṃ smṛtaḥ 23 || 182 ||
एभिर्विना हि सर्वेषां कर्मकर्तुंन शक्यते ॥ १८३ ॥
ebhirvinā hi sarveṣāṃ karmakartuṃna śakyate || 183 ||
तस्मादेतत् सदा पूज्यं स्थपत्यादिचतुष्टयम् 24 ॥ १८४ ॥
tasmādetat sadā pūjyaṃ sthapatyādicatuṣṭayam 24 || 184 ||
एभिः स्थपत्यादिभिरत्र लोके विना ग्रहीतुं सुकृतं न शक्यम् ॥ १८५ ॥
ebhiḥ sthapatyādibhiratra loke vinā grahītuṃ sukṛtaṃ na śakyam || 185 ||
तैरेव सार्धंगुरुणाऽथ तस्माद्भजन्ति मोक्षं भवतस्तुमत्त्याः 25 ॥ १८६ ॥
taireva sārdhaṃguruṇā'tha tasmādbhajanti mokṣaṃ bhavatastumattyāḥ 25 || 186 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).