देवानां वाहनं सिंहं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । उष्णीषात्खुरवर्यन्तं तुङ्गं पञ्चशराङ्गुलम् ॥ १ ॥
devānāṃ vāhanaṃ siṃhaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | uṣṇīṣātkhuravaryantaṃ tuṅgaṃ pañcaśarāṅgulam || 1 ||
अध्यायः ६१ · सिंहलक्षणम्
siṃhalakṣaṇam
A chapter of the Manasara.
23 versesSanskrit with transliteration
देवानां वाहनं सिंहं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । उष्णीषात्खुरवर्यन्तं तुङ्गं पञ्चशराङ्गुलम् ॥ १ ॥
devānāṃ vāhanaṃ siṃhaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | uṣṇīṣātkhuravaryantaṃ tuṅgaṃ pañcaśarāṅgulam || 1 ||
उष्णीषं द्व्यङ्गुलं तुङ्गं सप्ताङ्गुलं मुखायतम् । उत्तरोष्ठं दशाङ्गुल्यं तस्मात्पाद रसाङ्गुलम् ॥ २ ॥
uṣṇīṣaṃ dvyaṅgulaṃ tuṅgaṃ saptāṅgulaṃ mukhāyatam | uttaroṣṭhaṃ daśāṅgulyaṃ tasmātpāda rasāṅgulam || 2 ||
उत्तरान्तात्पुच्छमूलान्तमायामं पञ्चदशाङ्गुलम् । पृष्ठपादं शराङ्गुल्यं दीर्घ युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ३ ॥
uttarāntātpucchamūlāntamāyāmaṃ pañcadaśāṅgulam | pṛṣṭhapādaṃ śarāṅgulyaṃ dīrgha yuktyā prayojayet || 3 ||
मुखतारं कपोलान्तं नवमानं प्रशस्यते । कर्णमूलद्वयोरुक्तं मुखतारं विशालकम् ॥ ४ ॥
mukhatāraṃ kapolāntaṃ navamānaṃ praśasyate | karṇamūladvayoruktaṃ mukhatāraṃ viśālakam || 4 ||
तत्तुल्यं व्यालविस्तारं मुखतारं शराङ्गुलम् । ललाटोच्चं शिवाङ्गुल्यं भ्रुवोच्चं तत्समं भवेत् ॥ ५ ॥
tattulyaṃ vyālavistāraṃ mukhatāraṃ śarāṅgulam | lalāṭoccaṃ śivāṅgulyaṃ bhruvoccaṃ tatsamaṃ bhavet || 5 ||
अक्षितारोच्चमेकांशं नासिकामूल शिवांशकम् । विस्तारं तत्समं स्यात्पुटमत्यर्धाङ्गुलं भवेत् ॥ ६ ॥
akṣitāroccamekāṃśaṃ nāsikāmūla śivāṃśakam | vistāraṃ tatsamaṃ syātpuṭamatyardhāṅgulaṃ bhavet || 6 ||
नेत्रसूत्रादधो हृत्वा द्व्यङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम् । कुर्यायामं शरांशं स्यादुत्सेधं सार्धमात्रकम् ॥ ७ ॥
netrasūtrādadho hṛtvā dvyaṅgulaṃ tatprakīrtitam | kuryāyāmaṃ śarāṃśaṃ syādutsedhaṃ sārdhamātrakam || 7 ||
अधरोष्ठमर्धमात्रं स्यात्तदूर्ध्वे अंशमवसानकम् । अक्षिसूत्रादधोशरन्तमुत्तरोष्ठं प्रकल्पयेत् ॥ ८ ॥
adharoṣṭhamardhamātraṃ syāttadūrdhve aṃśamavasānakam | akṣisūtrādadhośarantamuttaroṣṭhaṃ prakalpayet || 8 ||
कपोलं च द्विमात्रं स्यात्कर्णायामं शिवाङ्गुलम् । कर्णतारमर्धमात्रं स्यात् कर्णमूले तु तत्समम् ॥ ९ ॥
kapolaṃ ca dvimātraṃ syātkarṇāyāmaṃ śivāṅgulam | karṇatāramardhamātraṃ syāt karṇamūle tu tatsamam || 9 ||
दन्तदीर्घं शिवांशं स्यात्तदर्धं मूलविस्तृतम् । अर्धचन्द्रा र्धवद् दन्तं संख्यया षट् कारयेत् ॥ १० ॥
dantadīrghaṃ śivāṃśaṃ syāttadardhaṃ mūlavistṛtam | ardhacandrā rdhavad dantaṃ saṃkhyayā ṣaṭ kārayet || 10 ||
पुरमिति प्रोक्तमसृक् वातायनं भवेत् । जिह्वायामं त्रिमात्रं स्यात्तद्विशालं शिवांशकं ॥ ११ ॥
puramiti proktamasṛk vātāyanaṃ bhavet | jihvāyāmaṃ trimātraṃ syāttadviśālaṃ śivāṃśakaṃ || 11 ||
विशालार्धं घनं प्रोक्तं नासिकाघनं तत्समम् । नेत्रयोर्मध्यविस्तारं शिवाङ्गुलं तत्कथ्यते ॥ १२ ॥
viśālārdhaṃ ghanaṃ proktaṃ nāsikāghanaṃ tatsamam | netrayormadhyavistāraṃ śivāṅgulaṃ tatkathyate || 12 ||
नासिमूले युगाग्रे च कर्णमूले कपोलके । पत्रवल्ल्यादिसंयुक्तं सिंहवक्त्रमिति स्मृतम् ॥ १३ ॥
nāsimūle yugāgre ca karṇamūle kapolake | patravallyādisaṃyuktaṃ siṃhavaktramiti smṛtam || 13 ||
वक्त्रस्य प्रदेशे तु भ्रमरं कुर्यात्सुधीर्बुधः । लम्बकेशावृतं चैव स्तनयोरर्धांशदेशके ॥ १४ ॥
vaktrasya pradeśe tu bhramaraṃ kuryātsudhīrbudhaḥ | lambakeśāvṛtaṃ caiva stanayorardhāṃśadeśake || 14 ||
नवाङ्गुलं तु वक्षस्य विस्तारं परिकीर्तितम् । त्रिमात्रं पादविस्तारं तलायामं शराङ्गुलम् ॥ १५ ॥
navāṅgulaṃ tu vakṣasya vistāraṃ parikīrtitam | trimātraṃ pādavistāraṃ talāyāmaṃ śarāṅgulam || 15 ||
तारं त्रिमात्रं स्यादायाममर्धाङ्गुलायतम् । व्याघ्रपादवदाकारं कुर्यात्पादचतुष्टयम् ॥ १६ ॥
tāraṃ trimātraṃ syādāyāmamardhāṅgulāyatam | vyāghrapādavadākāraṃ kuryātpādacatuṣṭayam || 16 ||
पृष्ठतारं दशांशं स्यात्पृष्ठोत्सेधं पडङ्गुलम् । शराङ्गुलं चोरुविस्तारं चोरुदीर्घं दशाङ्गुलम् ॥ १७ ॥
pṛṣṭhatāraṃ daśāṃśaṃ syātpṛṣṭhotsedhaṃ paḍaṅgulam | śarāṅgulaṃ coruvistāraṃ corudīrghaṃ daśāṅgulam || 17 ||
पञ्चांशं कुक्षिविस्तारं तत्समं घनमेव च । सिंहोत्सेधसमं पुच्छं दीर्घ तारं शिवाङ्गुलम् ॥ १८ ॥
pañcāṃśaṃ kukṣivistāraṃ tatsamaṃ ghanameva ca | siṃhotsedhasamaṃ pucchaṃ dīrgha tāraṃ śivāṅgulam || 18 ||
मूलाग्रार्धमात्रं स्यान्मूलाग्रक्षयं क्रमात् । पुच्छाग्रे वलसंयुक्तमुक्षायामं त्रिमात्रकम् ॥ १९ ॥
mūlāgrārdhamātraṃ syānmūlāgrakṣayaṃ kramāt | pucchāgre valasaṃyuktamukṣāyāmaṃ trimātrakam || 19 ||
मूलतारं शिवाङ्गुल्यमग्रतारं त्रिमात्रकम् । लिङ्गायामं त्रिमात्रं स्यादर्धांशं लिङ्गविस्तृतम् ॥ २० ॥
mūlatāraṃ śivāṅgulyamagratāraṃ trimātrakam | liṅgāyāmaṃ trimātraṃ syādardhāṃśaṃ liṅgavistṛtam || 20 ||
श्वेतवर्णनिभं सिंहं रक्तवर्णं च केसरम् । अन्तस्थले तथैवास्यं कर्णन्तं तिथिरक्तयुक् ॥ २१ ॥
śvetavarṇanibhaṃ siṃhaṃ raktavarṇaṃ ca kesaram | antasthale tathaivāsyaṃ karṇantaṃ tithiraktayuk || 21 ||
बालचन्द्र वदाकारं नख दन्ताकृति तथा ॥ २२ ॥
bālacandra vadākāraṃ nakha dantākṛti tathā || 22 ||
एवं प्रोक्तं सिंहरूपं जनानाम् । देवानां कल्पयेद् वाहनं स्यात् । मानं सर्वं चोक्तवद् गृह्यमेवम् । शयनं वा स्थानकं चासनं वा ॥ २३ ॥
evaṃ proktaṃ siṃharūpaṃ janānām | devānāṃ kalpayed vāhanaṃ syāt | mānaṃ sarvaṃ coktavad gṛhyamevam | śayanaṃ vā sthānakaṃ cāsanaṃ vā || 23 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).