देवानां च द्विजातीनां वर्णानां शयनार्थकम् । योग्यकं पर्यङ्कस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
devānāṃ ca dvijātīnāṃ varṇānāṃ śayanārthakam | yogyakaṃ paryaṅkasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 1 ||
अध्यायः ४२ · शयनविधानम्
śayanavidhānam
A chapter of the Manasara.
41 versesSanskrit with transliteration
देवानां च द्विजातीनां वर्णानां शयनार्थकम् । योग्यकं पर्यङ्कस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
devānāṃ ca dvijātīnāṃ varṇānāṃ śayanārthakam | yogyakaṃ paryaṅkasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 1 ||
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्याद्बालपर्यङ्कविस्तृतम् ॥ २ ॥
ekādaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | pañcaviṃśāṅgulāntaṃ syādbālaparyaṅkavistṛtam || 2 ||
एवं चाष्टविधं प्रोक्तं बालानां सर्वजातिनाम् । तदर्धं च त्रिपादं च तत्समाधिकमायतम् ॥ ३ ॥
evaṃ cāṣṭavidhaṃ proktaṃ bālānāṃ sarvajātinām | tadardhaṃ ca tripādaṃ ca tatsamādhikamāyatam || 3 ||
विस्तारार्धं त्रिपादं च परितो वातायनोदयम् । तद्विस्तारसमं वापि त्रिपादं पादोदयं भवेत् ॥ ४ ॥
vistārārdhaṃ tripādaṃ ca parito vātāyanodayam | tadvistārasamaṃ vāpi tripādaṃ pādodayaṃ bhavet || 4 ||
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वापि पादविस्तारमेव च । चतुष्पादसमायुक्तं पादाग्रे चक्रसंयुतम् ॥ ५ ॥
tricatuṣpañcāṅgulaṃ vāpi pādavistārameva ca | catuṣpādasamāyuktaṃ pādāgre cakrasaṃyutam || 5 ||
पादतारसमं चक्रं विस्तारं परिकीर्तितम् । अर्धैकद्व्यङ्गुलं वापि घनं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥
pādatārasamaṃ cakraṃ vistāraṃ parikīrtitam | ardhaikadvyaṅgulaṃ vāpi ghanaṃ yuktyā prayojayet || 6 ||
पादाग्रे सान्तरालं स्यात्कुर्यात्तिर्यक् च यन्त्रकम् । द्विमात्रं च त्रिमात्रं वा पर्यङ्कं पट्टिकोदयम् ॥ ७ ॥
pādāgre sāntarālaṃ syātkuryāttiryak ca yantrakam | dvimātraṃ ca trimātraṃ vā paryaṅkaṃ paṭṭikodayam || 7 ||
तद्द्वयं विस्तृतं चैव चाग्रं वामाग्रकर्णयुक् । परितः पट्टिकामध्ये परितः छिद्रं योजयेत् ॥ ८ ॥
taddvayaṃ vistṛtaṃ caiva cāgraṃ vāmāgrakarṇayuk | paritaḥ paṭṭikāmadhye paritaḥ chidraṃ yojayet || 8 ||
कार्पासं रज्जु वेणुं च तालं च शणवल्कलैः । पट्टिकाश्च तयोर्मध्ये दीर्घंदीर्घं तु योजयेत् ॥ ९ ॥
kārpāsaṃ rajju veṇuṃ ca tālaṃ ca śaṇavalkalaiḥ | paṭṭikāśca tayormadhye dīrghaṃdīrghaṃ tu yojayet || 9 ||
पट्टिकां परितो बाह्ये वृत्तकं परिकल्पयेत् । एकं वाथ द्वयं वापि क्षेपणं बहुधान्वितम् ॥ १० ॥
paṭṭikāṃ parito bāhye vṛttakaṃ parikalpayet | ekaṃ vātha dvayaṃ vāpi kṣepaṇaṃ bahudhānvitam || 10 ||
वृत्ताकृतीष्टपादानां युक्त्या वर्णेन लेपयेत् । गवाक्षाकारं युक्त्या च पट्टिकोर्ध्वे समन्ततः ॥ ११ ॥
vṛttākṛtīṣṭapādānāṃ yuktyā varṇena lepayet | gavākṣākāraṃ yuktyā ca paṭṭikordhve samantataḥ || 11 ||
कुञ्जराक्षमलक्षं वा पत्रपुष्पाद्यलङ्कृतम् । क्षुद्र क्षेपणसंकीर्णं क्षुद्र नानाङ्घ्रिसंयुतम् ॥ १२ ॥
kuñjarākṣamalakṣaṃ vā patrapuṣpādyalaṅkṛtam | kṣudra kṣepaṇasaṃkīrṇaṃ kṣudra nānāṅghrisaṃyutam || 12 ||
बहुपादश्रेणियुक्तमधिष्ठाङ्गक्रियान्वितम् । एवं तु बालपर्यङ्कं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १३ ॥
bahupādaśreṇiyuktamadhiṣṭhāṅgakriyānvitam | evaṃ tu bālaparyaṅkaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam || 13 ||
एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्पर्यङ्कस्य विशालता ॥ १४ ॥
ekaviṃśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | saptatriṃśāṅgulāntaṃ syātparyaṅkasya viśālatā || 14 ||
कन्यसादुत्तमान्तं स्यादङ्घ्रिकान्तरमेव च । एवं तु मानुषाणां च देवानां च विशेषतः ॥ १५ ॥
kanyasāduttamāntaṃ syādaṅghrikāntarameva ca | evaṃ tu mānuṣāṇāṃ ca devānāṃ ca viśeṣataḥ || 15 ||
पाद बाह्यावसानं स्याद्विस्तारायामं मानयेत् । देवानां च द्विजातीनां विस्तारं द्विगुणायतम् ॥ १६ ॥
pāda bāhyāvasānaṃ syādvistārāyāmaṃ mānayet | devānāṃ ca dvijātīnāṃ vistāraṃ dviguṇāyatam || 16 ||
विशाले तु गुणांशं वा द्व्यंशाधिकायतं तथा । तस्माद्धीनाधिकं चैतत्सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
viśāle tu guṇāṃśaṃ vā dvyaṃśādhikāyataṃ tathā | tasmāddhīnādhikaṃ caitatsarvadoṣasamudbhavam || 17 ||
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम् । एकादशाङ्गुलान्तं च नवभेदमुदीरितम् ॥ १८ ॥
tricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanandadaśāṅgulam | ekādaśāṅgulāntaṃ ca navabhedamudīritam || 18 ||
कन्यसादुत्तमान्तं स्यात्पट्टिकाविस्तृतं भवेत् । विस्तारार्धं तदुत्सेधं परितः पट्टिका भवेत् ॥ १९ ॥
kanyasāduttamāntaṃ syātpaṭṭikāvistṛtaṃ bhavet | vistārārdhaṃ tadutsedhaṃ paritaḥ paṭṭikā bhavet || 19 ||
वेदाश्रायतं सर्वं पर्यङ्कमिति कथ्यते । षडङ्गायादिसर्वेषां विस्तारे परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
vedāśrāyataṃ sarvaṃ paryaṅkamiti kathyate | ṣaḍaṅgāyādisarveṣāṃ vistāre parikalpayet || 20 ||
परितः पट्टिका बाह्ये वृत्तवेत्रादिमण्डितम् । अधिष्ठानोपपीठं यत्कुर्याद्वै पट्टिकोन्नतम् ॥ २१ ॥
paritaḥ paṭṭikā bāhye vṛttavetrādimaṇḍitam | adhiṣṭhānopapīṭhaṃ yatkuryādvai paṭṭikonnatam || 21 ||
श्रीबन्धं कुट्टिमं कुर्याद् देवभूसुरभूपतेः । पादबन्धमधिष्ठानं सर्वजात्यार्हकं भवेत् ॥ २२ ॥
śrībandhaṃ kuṭṭimaṃ kuryād devabhūsurabhūpateḥ | pādabandhamadhiṣṭhānaṃ sarvajātyārhakaṃ bhavet || 22 ||
प्रतिभद्रो पपीठं स्याद् भूसुरसुरभूपतेः । वेदिभद्रो पपीठं स्याद्वैश्यशूद्र स्य योग्यकम् ॥ २३ ॥
pratibhadro papīṭhaṃ syād bhūsurasurabhūpateḥ | vedibhadro papīṭhaṃ syādvaiśyaśūdra sya yogyakam || 23 ||
उपपीठमधिष्ठानं नाटकाद्यादिनावृतम् । देवानां देवतारूपं मानुषाणां च मानवम् ॥ २४ ॥
upapīṭhamadhiṣṭhānaṃ nāṭakādyādināvṛtam | devānāṃ devatārūpaṃ mānuṣāṇāṃ ca mānavam || 24 ||
देवानां सर्वरूपं स्यान्मानुषस्योक्तवद् भवेत् । पद्मपत्रादिचित्रैश्च सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥
devānāṃ sarvarūpaṃ syānmānuṣasyoktavad bhavet | padmapatrādicitraiśca sarvālaṅkārasaṃyutam || 25 ||
दन्तं वा दारुजं वापि क्षुद्र वेद्यादि कुट्मलैः । षण्णवार्काङ्गुलं चैव त्रिविधं पादतुङ्गकम् ॥ २६ ॥
dantaṃ vā dārujaṃ vāpi kṣudra vedyādi kuṭmalaiḥ | ṣaṇṇavārkāṅgulaṃ caiva trividhaṃ pādatuṅgakam || 26 ||
उत्सेधं च समं तारं त्रिपादं वार्धमेव वा । मूलतारं शरांशे तु त्रयांशं चाग्रविस्तृतम् ॥ २७ ॥
utsedhaṃ ca samaṃ tāraṃ tripādaṃ vārdhameva vā | mūlatāraṃ śarāṃśe tu trayāṃśaṃ cāgravistṛtam || 27 ||
तदुत्सेधं तु नवांशं स्याज्जन्मनोच्चं शिवांशकम् । पद्मतुङ्गं द्विभागं स्यात्कर्णोच्चमम्बरांशकम् ॥ २८ ॥
tadutsedhaṃ tu navāṃśaṃ syājjanmanoccaṃ śivāṃśakam | padmatuṅgaṃ dvibhāgaṃ syātkarṇoccamambarāṃśakam || 28 ||
कुम्भमेकेन कर्तव्यं कन्धरं च द्विभागिकम् । सार्धांशं चोर्ध्वपत्रं स्यादर्धांशं वाजनं भवेत् ॥ २९ ॥
kumbhamekena kartavyaṃ kandharaṃ ca dvibhāgikam | sārdhāṃśaṃ cordhvapatraṃ syādardhāṃśaṃ vājanaṃ bhavet || 29 ||
कुम्भपादमिति प्रोक्तं तस्मादुच्चं प्रवेशनम् । तदेव हरिकाकर्णं सर्वाङ्गं पद्मवाजनम् ॥ ३० ॥
kumbhapādamiti proktaṃ tasmāduccaṃ praveśanam | tadeva harikākarṇaṃ sarvāṅgaṃ padmavājanam || 30 ||
वज्रपादमिति प्रोक्तं युक्त्या कुर्यान्मनोहरम् । अथवा मध्यकर्णादौ चोर्ध्वादौ पद्मवाजनम् ॥ ३१ ॥
vajrapādamiti proktaṃ yuktyā kuryānmanoharam | athavā madhyakarṇādau cordhvādau padmavājanam || 31 ||
पद्मपादमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् । चतुःषट्पादयुक्तं वा देवानां च द्विजातीनाम् ॥ ३२ ॥
padmapādamiti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam | catuḥṣaṭpādayuktaṃ vā devānāṃ ca dvijātīnām || 32 ||
देवानां भूतसिंहं वा पादमध्ये प्रयोजयेत् । नृपाणां सिंहपादं स्यात् शेषाणां पूर्ववद् भवेत् ॥ ३३ ॥
devānāṃ bhūtasiṃhaṃ vā pādamadhye prayojayet | nṛpāṇāṃ siṃhapādaṃ syāt śeṣāṇāṃ pūrvavad bhavet || 33 ||
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् । अयष्कीलेन पादानां मध्ये रन्ध्रं प्रयोजयेत् ॥ ३४ ॥
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet | ayaṣkīlena pādānāṃ madhye randhraṃ prayojayet || 34 ||
तदूर्ध्वे पट्टिकां न्यस्य कीलाग्रे च कबन्धनम् । चतुर्भिः शृङ्खलायुक्तमान्दोलं चैकतोपरि ॥ ३५ ॥
tadūrdhve paṭṭikāṃ nyasya kīlāgre ca kabandhanam | caturbhiḥ śṛṅkhalāyuktamāndolaṃ caikatopari || 35 ||
देवभूसुरभूपानामन्येषां शयनार्थकम् । वकुलं चाशिनीपुत्रं द्रा क्षारक्तं च चन्दनम् ॥ ३६ ॥
devabhūsurabhūpānāmanyeṣāṃ śayanārthakam | vakulaṃ cāśinīputraṃ drā kṣāraktaṃ ca candanam || 36 ||
निम्बं च चन्दनं चैव चापशाखः शमी तथा । एवं तु शयनादीनामासनानां च दारुभिः ॥ ३७ ॥
nimbaṃ ca candanaṃ caiva cāpaśākhaḥ śamī tathā | evaṃ tu śayanādīnāmāsanānāṃ ca dārubhiḥ || 37 ||
दन्तं वै क्षीरिणी चैव तिन्दुकं विरलं तथा । शाकं च सर्वपादानां वृक्षमेवमुदीरितम् ॥ ३८ ॥
dantaṃ vai kṣīriṇī caiva tindukaṃ viralaṃ tathā | śākaṃ ca sarvapādānāṃ vṛkṣamevamudīritam || 38 ||
अन्यानि स्निग्धसर्वैश्च यथालाभेन संग्रहम् ॥ ३९ ॥
anyāni snigdhasarvaiśca yathālābhena saṃgraham || 39 ||
विस्तारदीर्घचरणानि विभूषणं च । युक्तं विधाय कुरुते त्वथ शिल्पिनोक्तम् । पर्यङ्कोपरि नयनं प्रकुर्वन् । पुत्रं चायुरपि हानिः धनक्षयं च ॥ ४० ॥
vistāradīrghacaraṇāni vibhūṣaṇaṃ ca | yuktaṃ vidhāya kurute tvatha śilpinoktam | paryaṅkopari nayanaṃ prakurvan | putraṃ cāyurapi hāniḥ dhanakṣayaṃ ca || 40 ||
मञ्चस्य लक्षणं सपट्टिकपादकादीन् । सर्वाङ्गमपि केसरीभूतपादम् । शास्त्रोक्तलक्षणवशात्कुरुते तु सर्वम् । सम्पत्सुखं च लभतेऽप्यथ भुक्तिमुक्तीः ॥ ४१ ॥
mañcasya lakṣaṇaṃ sapaṭṭikapādakādīn | sarvāṅgamapi kesarībhūtapādam | śāstroktalakṣaṇavaśātkurute tu sarvam | sampatsukhaṃ ca labhate'pyatha bhuktimuktīḥ || 41 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).