एकाशीतिक्रमाधिक्यं शतदण्डं समारभेत् ॥ १ ॥
ekāśītikramādhikyaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet || 1 ||
अध्यायः ३८ · राजहर्म्यविधानम्
rājaharmyavidhānam
A chapter of the Manasara.
80 versesSanskrit with transliteration
एकाशीतिक्रमाधिक्यं शतदण्डं समारभेत् ॥ १ ॥
ekāśītikramādhikyaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet || 1 ||
सैकद्विशतदण्डान्तं द्विद्विदण्डविवर्धनात् । सर्वभूपस्य हर्म्ये तु कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २ ॥
saikadviśatadaṇḍāntaṃ dvidvidaṇḍavivardhanāt | sarvabhūpasya harmye tu kanyasādi trayaṃ trayam || 2 ||
तद्विस्तारमिति प्रोक्तमायाममिति वक्ष्यते । विस्तारात्पादमाधिक्यमर्धाधिक्यमथापिवा ॥ ३ ॥
tadvistāramiti proktamāyāmamiti vakṣyate | vistārātpādamādhikyamardhādhikyamathāpivā || 3 ||
त्रिपादाधिक्यमेवं वा तत्समाधिक्यमेव वा । पञ्चाधिकचतुःषष्टिशतदण्डं समारभेत् ॥ ४ ॥
tripādādhikyamevaṃ vā tatsamādhikyameva vā | pañcādhikacatuḥṣaṣṭiśatadaṇḍaṃ samārabhet || 4 ||
एकाशीतिशतान्तं स्याद् द्विद्विदण्डेन वर्धनात् । एवं तु चोत्तमान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ ५ ॥
ekāśītiśatāntaṃ syād dvidvidaṇḍena vardhanāt | evaṃ tu cottamāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam || 5 ||
महाराजस्य हर्म्ये तु विशालं परिकीर्तितम् । विस्तारादायते सर्वे यथा प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६ ॥
mahārājasya harmye tu viśālaṃ parikīrtitam | vistārādāyate sarve yathā prāguktavannayet || 6 ||
त्रयाधिक्यं च पञ्चांशं शतदण्डं समारभेत् । नन्दषष्टाधिकं दण्डं शतदण्डावसानकम् ॥ ७ ॥
trayādhikyaṃ ca pañcāṃśaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet | nandaṣaṣṭādhikaṃ daṇḍaṃ śatadaṇḍāvasānakam || 7 ||
कन्यसा नवधा प्रोक्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात् । नरेन्द्र स्यालये सर्वे विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ८ ॥
kanyasā navadhā proktaṃ dvidvidaṇḍena vardhanāt | narendra syālaye sarve vistāraṃ parikīrtitam || 8 ||
नवत्रिंशाधिकं दण्डं शतदण्डं समारभेत् । पञ्चाशच्छतपर्यन्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ ९ ॥
navatriṃśādhikaṃ daṇḍaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet | pañcāśacchataparyantaṃ kanyasādi trayaṃ trayam || 9 ||
पार्ष्णिकस्य तु हर्म्यस्य विस्तारं परिकीर्तितम् । पूर्ववच्चायते सर्वे विस्तारं वर्धयेत्क्रमात् ॥ १० ॥
pārṣṇikasya tu harmyasya vistāraṃ parikīrtitam | pūrvavaccāyate sarve vistāraṃ vardhayetkramāt || 10 ||
त्रयोविंशच्छतमारभ्य द्विद्विदण्डेन वर्धनात् । नवत्रिंशच्छतान्तं स्यात् पूर्ववन्नवभेदकम् ॥ ११ ॥
trayoviṃśacchatamārabhya dvidvidaṇḍena vardhanāt | navatriṃśacchatāntaṃ syāt pūrvavannavabhedakam || 11 ||
हर्म्यं पट्टधरोत्सेधे विस्तारायाम पूर्ववत् । ससप्तशतदण्डादौ द्विद्विदण्डेन वर्धनात् ॥ १२ ॥
harmyaṃ paṭṭadharotsedhe vistārāyāma pūrvavat | sasaptaśatadaṇḍādau dvidvidaṇḍena vardhanāt || 12 ||
त्रयोविंशच्छतान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् । मण्डलेशालयतारं दीर्घ प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १३ ॥
trayoviṃśacchatāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam | maṇḍaleśālayatāraṃ dīrgha prāguktavannayet || 13 ||
एकाधिक्यं तु नवतिदण्डं चैव समारभेत् । हस्ताधिकशतान्तं च विस्तारं नवधा भवेत् ॥ १४ ॥
ekādhikyaṃ tu navatidaṇḍaṃ caiva samārabhet | hastādhikaśatāntaṃ ca vistāraṃ navadhā bhavet || 14 ||
एवं तु पट्टभाक् हर्म्ये चायामं पूर्ववद् भवेत् । सत्रिर्नवाष्टदण्डादौ द्विद्विदण्डेन वर्धनात् ॥ १५ ॥
evaṃ tu paṭṭabhāk harmye cāyāmaṃ pūrvavad bhavet | satrirnavāṣṭadaṇḍādau dvidvidaṇḍena vardhanāt || 15 ||
एकाधिकनवत्यन्तं नवधा चोक्तमानकम् । प्रहारकस्य हर्म्ये तु कन्यसादि विशालकम् ॥ १६ ॥
ekādhikanavatyantaṃ navadhā coktamānakam | prahārakasya harmye tu kanyasādi viśālakam || 16 ||
आयामं पूर्ववत्कुर्याद्वर्धयेद् द्विगुणान्तकम् । नवाधिकं तु पञ्चाशद् दण्डं चैव समारभेत् ॥ १७ ॥
āyāmaṃ pūrvavatkuryādvardhayed dviguṇāntakam | navādhikaṃ tu pañcāśad daṇḍaṃ caiva samārabhet || 17 ||
सपञ्चसप्ततिश्चान्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात् । एवं तु नवधा प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १८ ॥
sapañcasaptatiścāntaṃ dvidvidaṇḍena vardhanāt | evaṃ tu navadhā proktaṃ kanyasādi trayaṃ trayam || 18 ||
अस्रग्राहस्य हर्म्ये तु चैवायामं तु पूर्ववत् । एकादि सप्तसालान्तं चक्रवर्तिनो हर्म्यके ॥ १९ ॥
asragrāhasya harmye tu caivāyāmaṃ tu pūrvavat | ekādi saptasālāntaṃ cakravartino harmyake || 19 ||
षट्प्राकारं तु संकल्प चाधिराजस्य हर्म्यके । एकादिपञ्चसालान्तं नरेन्द्र स्यापि हर्म्यके ॥ २० ॥
ṣaṭprākāraṃ tu saṃkalpa cādhirājasya harmyake | ekādipañcasālāntaṃ narendra syāpi harmyake || 20 ||
चतुःशालावसानान्तं पार्ष्णिकस्य तु हर्म्यके । एकादिकं त्रिसालान्तं पट्टधरादिभिस्त्रिभिः ॥ २१ ॥
catuḥśālāvasānāntaṃ pārṣṇikasya tu harmyake | ekādikaṃ trisālāntaṃ paṭṭadharādibhistribhiḥ || 21 ||
प्राहारकास्रग्राहाभ्यां कुड्यमेकं द्वयान्तकम् । अधः सालं तथैकांशं द्वितीयं च त्रयांशकम् ॥ २२ ॥
prāhārakāsragrāhābhyāṃ kuḍyamekaṃ dvayāntakam | adhaḥ sālaṃ tathaikāṃśaṃ dvitīyaṃ ca trayāṃśakam || 22 ||
तृतीयं सप्तभागं स्यात्सैकार्कांशं त्वरीयकम् । पञ्चमं चैकविंशांशमेकत्रिंशांशं षष्ठकम् ॥ २३ ॥
tṛtīyaṃ saptabhāgaṃ syātsaikārkāṃśaṃ tvarīyakam | pañcamaṃ caikaviṃśāṃśamekatriṃśāṃśaṃ ṣaṣṭhakam || 23 ||
सप्तमं च त्रयाधिक्यं चत्वारिंशाशमेव वा । कुर्यादेवं तु विस्तारे तत्तदायामं पूर्ववत् ॥ २४ ॥
saptamaṃ ca trayādhikyaṃ catvāriṃśāśameva vā | kuryādevaṃ tu vistāre tattadāyāmaṃ pūrvavat || 24 ||
पूर्वोक्तदण्डमानं चेच्चान्तःसाले प्रकल्पयेत् । तस्मात्तु चोक्तवद् वृद्ध्या सप्तसालावसानकम् ॥ २५ ॥
pūrvoktadaṇḍamānaṃ ceccāntaḥsāle prakalpayet | tasmāttu coktavad vṛddhyā saptasālāvasānakam || 25 ||
तन्माने तु सालानां विनाभित्ति सभित्तिकम् । अन्तर्भित्तिस्तु चैवम् स्याद्बहिर्भित्तिस्तु सर्वदा ॥ २६ ॥
tanmāne tu sālānāṃ vinābhitti sabhittikam | antarbhittistu caivam syādbahirbhittistu sarvadā || 26 ||
कुर्यात्पश्चात्तु भित्तिश्चेत् मानम् वक्ष्ये यथाक्रमम् । उक्तप्रमाणबाह्ये तु कुड्यं कुर्यात्समन्ततः ॥ २७ ॥
kuryātpaścāttu bhittiścet mānam vakṣye yathākramam | uktapramāṇabāhye tu kuḍyaṃ kuryātsamantataḥ || 27 ||
एकदण्डं समारभ्य सार्धदण्डेन वर्धनात् । एकसालादि सप्तान्तं चतुर्दण्डावसानकम् ॥ २८ ॥
ekadaṇḍaṃ samārabhya sārdhadaṇḍena vardhanāt | ekasālādi saptāntaṃ caturdaṇḍāvasānakam || 28 ||
भित्तिविस्तारमित्युक्तं केचिद्धस्तविवर्धनात् । सार्धद्विदण्डपर्यन्तं सप्तमान्तं विशालकम् ॥ २९ ॥
bhittivistāramityuktaṃ keciddhastavivardhanāt | sārdhadvidaṇḍaparyantaṃ saptamāntaṃ viśālakam || 29 ||
विस्तारं तु समुत्सेधं तत्पादाधिकमेव वा । अर्धाधिकमथोत्सेधं पादोनद्विगुणं तु वा ॥ ३० ॥
vistāraṃ tu samutsedhaṃ tatpādādhikameva vā | ardhādhikamathotsedhaṃ pādonadviguṇaṃ tu vā || 30 ||
विस्तारं द्विगुणं वापि बाह्ये वप्रं तथोन्नतम् । मूलतारे तु सप्तसाष्टांशैकैक हीनकम् ॥ ३१ ॥
vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi bāhye vapraṃ tathonnatam | mūlatāre tu saptasāṣṭāṃśaikaika hīnakam || 31 ||
भित्तिगृहस्य विशालं स्यान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात् । प्राकारशीर्षसर्वं हस्तेनदन्तरोन्नतम् ॥ ३२ ॥
bhittigṛhasya viśālaṃ syānmūlāgrāntaṃ kṣayaṃ kramāt | prākāraśīrṣasarvaṃ hastenadantaronnatam || 32 ||
वृत्तं वा चतुरश्रं वा वक्त्राकारं तथैव च । षण्मात्रम् चाष्टमात्रम् च द्वादशाङ्गुलमेव च ॥ ३३ ॥
vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā vaktrākāraṃ tathaiva ca | ṣaṇmātram cāṣṭamātram ca dvādaśāṅgulameva ca || 33 ||
कुर्यादन्तान्तरं शेषं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् । शिलाचेष्टकयोर्वापि मृण्मयैर्भित्तिकल्पनम् ॥ ३४ ॥
kuryādantāntaraṃ śeṣaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet | śilāceṣṭakayorvāpi mṛṇmayairbhittikalpanam || 34 ||
एकं वोदकभित्तिं वा कुड्यान्तं मण्डपाकारकम् । एवं कल्पं तु कामार्थमनुचरादिवासकम् ॥ ३५ ॥
ekaṃ vodakabhittiṃ vā kuḍyāntaṃ maṇḍapākārakam | evaṃ kalpaṃ tu kāmārthamanucarādivāsakam || 35 ||
एवं तु गृहमानं स्याद् विस्तारं चाथ वक्ष्यते । सालानामपि सर्वेषां परमशाधिकपदं न्यसेत् ॥ ३६ ॥
evaṃ tu gṛhamānaṃ syād vistāraṃ cātha vakṣyate | sālānāmapi sarveṣāṃ paramaśādhikapadaṃ nyaset || 36 ||
मध्ये ब्रह्मपदं त्यक्त्वा परितस्तु नृपादिभिः । कुर्यात्सर्वत्र सर्वेषामभीष्टादिजनालयम् ॥ ३७ ॥
madhye brahmapadaṃ tyaktvā paritastu nṛpādibhiḥ | kuryātsarvatra sarveṣāmabhīṣṭādijanālayam || 37 ||
इन्द्रे च वारुणे वापि सार्वभौमस्य हर्म्यकम् । अथवार्यपदे चैव चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि ॥ ३८ ॥
indre ca vāruṇe vāpi sārvabhaumasya harmyakam | athavāryapade caiva caturdikṣu vidikṣvapi || 38 ||
यमे विवस्वते चापि चाधिराजस्य हर्म्यकम् । भूधरे च कुबेरे च नरेन्द्र स्यालयं भवेत् ॥ ३९ ॥
yame vivasvate cāpi cādhirājasya harmyakam | bhūdhare ca kubere ca narendra syālayaṃ bhavet || 39 ||
इन्द्रे इन्द्र जयस्यांशे पार्ष्णिकस्य गृहं भवेत् । अथवा पुष्पदन्तस्य पदे वासं प्रकल्पयेत् ॥ ४० ॥
indre indra jayasyāṃśe pārṣṇikasya gṛhaṃ bhavet | athavā puṣpadantasya pade vāsaṃ prakalpayet || 40 ||
रुद्रे रुद्र जये वापि चासुरस्य पदेऽथवा । पट्टधृगालयं कुर्याच्छोषकस्य पदेऽपि वा ॥ ४१ ॥
rudre rudra jaye vāpi cāsurasya pade'thavā | paṭṭadhṛgālayaṃ kuryācchoṣakasya pade'pi vā || 41 ||
गृहक्षते च सवित्रे सावित्रस्य पदेऽपि वा । मण्डलेशस्य हर्म्यं स्यात्पट्टभाक् चालयं तु वा ॥ ४२ ॥
gṛhakṣate ca savitre sāvitrasya pade'pi vā | maṇḍaleśasya harmyaṃ syātpaṭṭabhāk cālayaṃ tu vā || 42 ||
आपवत् सापवत्सस्य मृगे वा मुख्यकेऽपि वा । प्राहारकास्त्रग्राहयोश्चालयं परिकल्पयेत् ॥ ४३ ॥
āpavat sāpavatsasya mṛge vā mukhyake'pi vā | prāhārakāstragrāhayoścālayaṃ parikalpayet || 43 ||
सर्वेषामपि भूपानां स्वनिर्यानि चतुष्टये । गृहमेवं तु शालायां चोक्तमेवं पुरातनैः ॥ ४४ ॥
sarveṣāmapi bhūpānāṃ svaniryāni catuṣṭaye | gṛhamevaṃ tu śālāyāṃ coktamevaṃ purātanaiḥ || 44 ||
सर्वेषां मूलहर्म्यानां पूर्वद्वारं प्रकल्पयेत् । तत्तन्मूलस्य हर्म्यस्य दक्षिणे चोत्तरेऽपि वा ॥ ४५ ॥
sarveṣāṃ mūlaharmyānāṃ pūrvadvāraṃ prakalpayet | tattanmūlasya harmyasya dakṣiṇe cottare'pi vā || 45 ||
नैरृत्ये वायवे चापि तत्तन्महिषिकागृहम् । मूलहर्म्यस्य यामे तु साभिषेकादिमण्डपम् ॥ ४६ ॥
nairṛtye vāyave cāpi tattanmahiṣikāgṛham | mūlaharmyasya yāme tu sābhiṣekādimaṇḍapam || 46 ||
सुग्रीवे पुष्पदन्ते वा चायुधस्यालयं भवेत् । असुरे शोषके वापि वस्तुनिक्षेपमण्डपम् ॥ ४७ ॥
sugrīve puṣpadante vā cāyudhasyālayaṃ bhavet | asure śoṣake vāpi vastunikṣepamaṇḍapam || 47 ||
वरुणे नैरृते वापि मुहुर्वस्त्रधनालयम् । सोमे च मुख्यके वापि रत्नहेमादिकालयम् ॥ ४८ ॥
varuṇe nairṛte vāpi muhurvastradhanālayam | some ca mukhyake vāpi ratnahemādikālayam || 48 ||
गन्धर्वे भृङ्गराजे वा भूषणालयमेव च । दक्षिणे नैरृते वापि भोजनार्थं तु मण्डपम् ॥ ४९ ॥
gandharve bhṛṅgarāje vā bhūṣaṇālayameva ca | dakṣiṇe nairṛte vāpi bhojanārthaṃ tu maṇḍapam || 49 ||
तथेशानपदे वापि पचनालयमेव च । अनिले चाग्निके वापि पुष्करिण्या च कल्पयेत् ॥ ५० ॥
tatheśānapade vāpi pacanālayameva ca | anile cāgnike vāpi puṣkariṇyā ca kalpayet || 50 ||
महिष्यावाससौम्ये कञ्चुकीरा आलयं भवेत् । वायव्येन धनाङ्गांशे पुष्पमण्डपं योजयेत् ॥ ५१ ॥
mahiṣyāvāsasaumye kañcukīrā ālayaṃ bhavet | vāyavyena dhanāṅgāṃśe puṣpamaṇḍapaṃ yojayet || 51 ||
अदिते चोदिते वापि मञ्जनालयमेव च । तत्तद्बाह्यप्रदेशे तु कायशुद्ध्यर्थमण्डपम् ॥ ५२ ॥
adite codite vāpi mañjanālayameva ca | tattadbāhyapradeśe tu kāyaśuddhyarthamaṇḍapam || 52 ||
वायव्ये नैरृते वापि सूतिकामण्डपं भवेत् । पूत्रे वा वितथे चैव दासदास्यालयं भवेत् ॥ ५३ ॥
vāyavye nairṛte vāpi sūtikāmaṇḍapaṃ bhavet | pūtre vā vitathe caiva dāsadāsyālayaṃ bhavet || 53 ||
गृहक्षतपदे चैव शयनालयमेव च । मुख्ये वा अथ भल्लाटे विलासिनीनां चालयम् ॥ ५४ ॥
gṛhakṣatapade caiva śayanālayameva ca | mukhye vā atha bhallāṭe vilāsinīnāṃ cālayam || 54 ||
दौवारिकपदे चैव राजकन्यकरालयम् । द्वारस्य वामपार्श्वे तु गजाश्वादिकालयम् ॥ ५५ ॥
dauvārikapade caiva rājakanyakarālayam | dvārasya vāmapārśve tu gajāśvādikālayam || 55 ||
द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे रक्षकावासमेव च । सत्यके चान्तरिक्षे च क्षौरकालयमेव च ॥ ५६ ॥
dvārasya dakṣiṇe pārśve rakṣakāvāsameva ca | satyake cāntarikṣe ca kṣaurakālayameva ca || 56 ||
भृशे यानालयं कुर्याच्छे प्रागुक्तवद् भवेत् । अन्तःसालमिति प्रोक्तं बाह्यशालमिहोच्यते ॥ ५७ ॥
bhṛśe yānālayaṃ kuryācche prāguktavad bhavet | antaḥsālamiti proktaṃ bāhyaśālamihocyate || 57 ||
वरुणे युवराजस्य चालयं तत्प्रकल्पयेत् । तत्पूर्वे चोत्तरे वापि तस्यैवानुचरालयम् ॥ ५८ ॥
varuṇe yuvarājasya cālayaṃ tatprakalpayet | tatpūrve cottare vāpi tasyaivānucarālayam || 58 ||
याम्ये च सोमदिग् वापि वायव्ये वाथ नैरृते । आस्थानमण्डपं कुर्यात्पुष्करिण्यां च वायवे ॥ ५९ ॥
yāmye ca somadig vāpi vāyavye vātha nairṛte | āsthānamaṇḍapaṃ kuryātpuṣkariṇyāṃ ca vāyave || 59 ||
नागस्य वामके याम्ये कुर्यादारामदेशकम् । पुष्पोद्यानं ततः कुर्यान्मुख्य भल्लाटकेऽपि च ॥ ६० ॥
nāgasya vāmake yāmye kuryādārāmadeśakam | puṣpodyānaṃ tataḥ kuryānmukhya bhallāṭake'pi ca || 60 ||
नृत्तागारं ततः कुर्यान्नानानृत्ताङ्गनानि च । आत्मार्थं यजमानार्थं देवताहर्म्यमीशके ॥ ६१ ॥
nṛttāgāraṃ tataḥ kuryānnānānṛttāṅganāni ca | ātmārthaṃ yajamānārthaṃ devatāharmyamīśake || 61 ||
द्वितीये हर्म्ये याम्ये तु पुरोहितालयमेव च । रोगे वा मुख्यके वापि स्वामिकारालयमेव च ॥ ६२ ॥
dvitīye harmye yāmye tu purohitālayameva ca | roge vā mukhyake vāpi svāmikārālayameva ca || 62 ||
द्वितीयः सालबाह्ये तु द्वारं तस्य तु दक्षिणे । महाशस्त्रालयं कुर्याद् भैरवं तु बहिर्बहिः ॥ ६३ ॥
dvitīyaḥ sālabāhye tu dvāraṃ tasya tu dakṣiṇe | mahāśastrālayaṃ kuryād bhairavaṃ tu bahirbahiḥ || 63 ||
ईशे तु धेनुशालाश्च द्वारं कुर्यान्महेन्द्र के । पार्श्वके मेषशालाश्च सत्यके वानरालयम् ॥ ६४ ॥
īśe tu dhenuśālāśca dvāraṃ kuryānmahendra ke | pārśvake meṣaśālāśca satyake vānarālayam || 64 ||
सोमादीशानपर्यन्तं वाजिशाला प्रकल्पयेत् । याम्यादिपावकान्तं स्याद् गजशालां प्रकल्पयेत् ॥ ६५ ॥
somādīśānaparyantaṃ vājiśālā prakalpayet | yāmyādipāvakāntaṃ syād gajaśālāṃ prakalpayet || 65 ||
तस्मात्तु नैरृत्यान्तं कुत्कुटालयमेव च । वायुकोणादिमुख्यान्तं मृगाणां हरिणालयम् ॥ ६६ ॥
tasmāttu nairṛtyāntaṃ kutkuṭālayameva ca | vāyukoṇādimukhyāntaṃ mṛgāṇāṃ hariṇālayam || 66 ||
सुग्रीवे पुष्पदन्ते च कल्पयेन्मल्लमण्डपम् । उत्तरे बाह्यके वापि चोत्तरे वायवे तथा ॥ ६७ ॥
sugrīve puṣpadante ca kalpayenmallamaṇḍapam | uttare bāhyake vāpi cottare vāyave tathā || 67 ||
तद्देशे चोर्ध्ववेदिः स्याद्विपदार्थाङ्कणान्वितम् । परितः शूलकम्पं स्याद् द्वारं तद्दक्षिणोत्तरे ॥ ६८ ॥
taddeśe cordhvavediḥ syādvipadārthāṅkaṇānvitam | paritaḥ śūlakampaṃ syād dvāraṃ taddakṣiṇottare || 68 ||
तत्तत्पश्चिमदेशे तु युद्धालोकनमण्डपम् । आरुह्यावलोकनार्थं कुर्याद्युक्त्या च मण्डपम् ॥ ६९ ॥
tattatpaścimadeśe tu yuddhālokanamaṇḍapam | āruhyāvalokanārthaṃ kuryādyuktyā ca maṇḍapam || 69 ||
वरुणे पुष्पदन्ते वा मेषयुद्धार्थमण्डपम् । मृगे च भृङ्गराजे वा कुक्कुटायुद्धमण्डपम् ॥ ७० ॥
varuṇe puṣpadante vā meṣayuddhārthamaṇḍapam | mṛge ca bhṛṅgarāje vā kukkuṭāyuddhamaṇḍapam || 70 ||
मण्डपाङ्गणमध्यं तु परितो मेखलैर्युतम् । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तमूलाग्रविस्तृतम् ॥ ७१ ॥
maṇḍapāṅgaṇamadhyaṃ tu parito mekhalairyutam | ekadvitricatuṣpañcahastamūlāgravistṛtam || 71 ||
सार्धद्विहस्तनिम्नं स्यात्सार्धार्धपरिघान्वितम् । द्वौवारिकपदे चैव मयूरालयमेव च ॥ ७२ ॥
sārdhadvihastanimnaṃ syātsārdhārdhaparighānvitam | dvauvārikapade caiva mayūrālayameva ca || 72 ||
द्वारस्य दक्षिणे बाह्ये व्याघ्रकालयमेव च । तद्बाह्ये तत्र देवादीन् किरातालयमेव च ॥ ७३ ॥
dvārasya dakṣiṇe bāhye vyāghrakālayameva ca | tadbāhye tatra devādīn kirātālayameva ca || 73 ||
तृतीये वितथे तस्यांशे रहस्यावासमण्डपम् । चतुर्थे यमदिग्भागे सन्धिविग्रहमण्डपम् ॥ ७४ ॥
tṛtīye vitathe tasyāṃśe rahasyāvāsamaṇḍapam | caturthe yamadigbhāge sandhivigrahamaṇḍapam || 74 ||
षट्सप्तावरणे वापि दक्षिणे पश्चिमेऽपि च । उत्तरे पूर्वके वापि गजमश्वादिवाहनम् ॥ ७५ ॥
ṣaṭsaptāvaraṇe vāpi dakṣiṇe paścime'pi ca | uttare pūrvake vāpi gajamaśvādivāhanam || 75 ||
आरुह्यालोकनार्थं च मण्डपं परिकल्पयेत् । ईशे वा वितथे चैव रङ्गमण्डपमेव च ॥ ७६ ॥
āruhyālokanārthaṃ ca maṇḍapaṃ parikalpayet | īśe vā vitathe caiva raṅgamaṇḍapameva ca || 76 ||
भृशे वा सान्तरीक्षे वा कारागृहमेव च । प्राकारस्य चतुर्दिक्षु द्वारगोपुरकान्वितम् ॥ ७७ ॥
bhṛśe vā sāntarīkṣe vā kārāgṛhameva ca | prākārasya caturdikṣu dvāragopurakānvitam || 77 ||
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यान्नृपचित्तवशात्तु यत् । अनुक्तं मण्डपं युक्त्या कुर्यादापोडशान्वितम् ॥ ७८ ॥
śeṣaṃ prāguktavatkuryānnṛpacittavaśāttu yat | anuktaṃ maṇḍapaṃ yuktyā kuryādāpoḍaśānvitam || 78 ||
ब्रह्मांशे ब्रह्मपीठं स्यात्कुर्यादावृतमण्डपम् ॥ ७९ ॥
brahmāṃśe brahmapīṭhaṃ syātkuryādāvṛtamaṇḍapam || 79 ||
हस्तेन भूतमुनिरन्ध्रेण करेण कृत्वा । विस्तारभित्तिं चतुरश्रं त्रियैकवेन । ग्रामस्य मध्यमथ भूपतिमध्यहर्म्ये । नित्यं त्रिकाल इव पूजित ब्रह्मपीठम् ॥ ८० ॥
hastena bhūtamunirandhreṇa kareṇa kṛtvā | vistārabhittiṃ caturaśraṃ triyaikavena | grāmasya madhyamatha bhūpatimadhyaharmye | nityaṃ trikāla iva pūjita brahmapīṭham || 80 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).