प्रस्तरस्य विधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । अधिष्ठानत्रिपादं वा समं वा पादमधिकम् ॥ १ ॥
prastarasya vidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā | adhiṣṭhānatripādaṃ vā samaṃ vā pādamadhikam || 1 ||
अध्यायः १४ · प्रस्तरविधानम्
prastaravidhānam
A chapter of the Manasara.
102 versesSanskrit with transliteration
प्रस्तरस्य विधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । अधिष्ठानत्रिपादं वा समं वा पादमधिकम् ॥ १ ॥
prastarasya vidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā | adhiṣṭhānatripādaṃ vā samaṃ vā pādamadhikam || 1 ||
अर्धत्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव वा । षड्विधं कुट्टिमोत्तुङ्गं प्रस्तरोदयमीरितम् ॥ २ ॥
ardhatripādamādhikyaṃ tatsamādhikameva vā | ṣaḍvidhaṃ kuṭṭimottuṅgaṃ prastarodayamīritam || 2 ||
अथवा हस्तमानेन देवजातिवशोच्यते । सप्तहस्तं समारभ्य सार्धवेदकरान्तकम् ॥ ३ ॥
athavā hastamānena devajātivaśocyate | saptahastaṃ samārabhya sārdhavedakarāntakam || 3 ||
अर्धारत्निकहान्येन षड्विधं प्रस्तरोदयम् । देवानां भूसुराणां च भूपतीनां युवराजयोः ॥ ४ ॥
ardhāratnikahānyena ṣaḍvidhaṃ prastarodayam | devānāṃ bhūsurāṇāṃ ca bhūpatīnāṃ yuvarājayoḥ || 4 ||
वैश्यानां शूद्र जातीनां सद्म जातिवशात्क्रमात् । अथवा पादतुङ्गार्धं तत्समं वा विशेषतः ॥ ५ ॥
vaiśyānāṃ śūdra jātīnāṃ sadma jātivaśātkramāt | athavā pādatuṅgārdhaṃ tatsamaṃ vā viśeṣataḥ || 5 ||
चतुर्भागैकहीनं वा तत्पादाधिकमेव च । अर्धाधिकं त्रिपादं वा तत्समाधिकमेव वा ॥ ६ ॥
caturbhāgaikahīnaṃ vā tatpādādhikameva ca | ardhādhikaṃ tripādaṃ vā tatsamādhikameva vā || 6 ||
एतत्तु षड्विधं प्रोक्तं युक्त्या तत्प्रस्तरोदयम् । अथवा पादोदये चाष्टभागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७ ॥
etattu ṣaḍvidhaṃ proktaṃ yuktyā tatprastarodayam | athavā pādodaye cāṣṭabhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || 7 ||
सप्तषट्पञ्चभागाब्धित्रिभागद्व्यंशमेव च । एवं तु षड्विधं प्रोक्तं प्रस्तरोच्चं मुनीश्वरैः ॥ ८ ॥
saptaṣaṭpañcabhāgābdhitribhāgadvyaṃśameva ca | evaṃ tu ṣaḍvidhaṃ proktaṃ prastaroccaṃ munīśvaraiḥ || 8 ||
उत्तरादिप्रदेशान्तं सर्वेषां प्रस्तरोदयम् । कपोतं प्रस्तरं चैव मञ्चं प्रच्छादनं तथा ॥ ९ ॥
uttarādipradeśāntaṃ sarveṣāṃ prastarodayam | kapotaṃ prastaraṃ caiva mañcaṃ pracchādanaṃ tathā || 9 ||
गोपानं च वितानं च वलभी मत्तवारणम् । विधानं च लुपं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ १० ॥
gopānaṃ ca vitānaṃ ca valabhī mattavāraṇam | vidhānaṃ ca lupaṃ caivamete paryāyavācakāḥ || 10 ||
प्रस्तरोच्चादि सर्वेषामङ्गैः सर्वमिहोच्यते । उत्सेधं चैकत्रिशं तु भागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ११ ॥
prastaroccādi sarveṣāmaṅgaiḥ sarvamihocyate | utsedhaṃ caikatriśaṃ tu bhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ || 11 ||
चोत्तरं सार्धवह्न्यंशमंशं तद्वाजनं भवेत् । वलभोत्सेधं बन्ध्वंशं सार्धांशं वा जनं भवेत् ॥ १२ ॥
cottaraṃ sārdhavahnyaṃśamaṃśaṃ tadvājanaṃ bhavet | valabhotsedhaṃ bandhvaṃśaṃ sārdhāṃśaṃ vā janaṃ bhavet || 12 ||
उत्तरोच्चं त्रयांशं वा वाजनं चैकभागिकम् । तत्समं क्षुद्र पद्मं स्यात्त्रयं चोर्ध्वे महाम्बुजं ॥ १३ ॥
uttaroccaṃ trayāṃśaṃ vā vājanaṃ caikabhāgikam | tatsamaṃ kṣudra padmaṃ syāttrayaṃ cordhve mahāmbujaṃ || 13 ||
तदूर्ध्वे वाजनं चैकं धातुभागं कपोतकम् । आलिङ्गमंशकं चैवमेकार्धमन्तरितं तथा ॥ १४ ॥
tadūrdhve vājanaṃ caikaṃ dhātubhāgaṃ kapotakam | āliṅgamaṃśakaṃ caivamekārdhamantaritaṃ tathā || 14 ||
द्व्यंशकं प्रस्तरं चैव सार्धांशं वाजनं भवेत् । उत्तरोर्ध चतुष्पञ्चाषट्सप्ताष्टकं भवेत् ॥ १५ ॥
dvyaṃśakaṃ prastaraṃ caiva sārdhāṃśaṃ vājanaṃ bhavet | uttarordha catuṣpañcāṣaṭsaptāṣṭakaṃ bhavet || 15 ||
तत्तदेकांशमानेन हर्म्यपादं तु बाह्यके । यन्मानोरम्यमानेन चोत्तरं निर्गमं भवेत् ॥ १६ ॥
tattadekāṃśamānena harmyapādaṃ tu bāhyake | yanmānoramyamānena cottaraṃ nirgamaṃ bhavet || 16 ||
उत्तराद्वाजनं चैव तत्समं निर्गमं भवेत् । वलभी समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत् ॥ १७ ॥
uttarādvājanaṃ caiva tatsamaṃ nirgamaṃ bhavet | valabhī samaṃ vāpi tripādaṃ nirgamaṃ bhavet || 17 ||
तदूर्ध्वे वाजनं युक्त्या तच्चतुर्थांश निर्गमम् । कपोतं तत्समं वापि वाजनं तु बहिर्भवेत् ॥ १८ ॥
tadūrdhve vājanaṃ yuktyā taccaturthāṃśa nirgamam | kapotaṃ tatsamaṃ vāpi vājanaṃ tu bahirbhavet || 18 ||
अथ त्रिपादमर्धं वा पादं वा निर्गमं न्यसेत् । आलिङ्गपादबाह्यस्य निम्नमेवं तु कारयेत् ॥ १९ ॥
atha tripādamardhaṃ vā pādaṃ vā nirgamaṃ nyaset | āliṅgapādabāhyasya nimnamevaṃ tu kārayet || 19 ||
तस्मादन्तरितं चोर्ध्वे तत्समं निर्गमं तु वा । त्रिपादं चार्धमेवं वा प्रति तत्समं निर्गमम् ॥ २० ॥
tasmādantaritaṃ cordhve tatsamaṃ nirgamaṃ tu vā | tripādaṃ cārdhamevaṃ vā prati tatsamaṃ nirgamam || 20 ||
ऊर्ध्वे वाजनमुच्च तु निर्गमं पादबाह्यतः । प्रतिं च प्रस्तरं चैव प्रतिवाजनमेव च ॥ २१ ॥
ūrdhve vājanamucca tu nirgamaṃ pādabāhyataḥ | pratiṃ ca prastaraṃ caiva prativājanameva ca || 21 ||
अन्वन्तं चावसानं च विधानं च विधानकम् । एतत्सर्वमिति प्रोक्तं पर्यायाख्यानि पण्डितैः ॥ २२ ॥
anvantaṃ cāvasānaṃ ca vidhānaṃ ca vidhānakam | etatsarvamiti proktaṃ paryāyākhyāni paṇḍitaiḥ || 22 ||
प्रतिरूपं दलाकारं वाजनं च द्वयांशकम् । वाजनं क्षेपणं वेत्रं पट्टमुत्तर पट्टिका ॥ २३ ॥
pratirūpaṃ dalākāraṃ vājanaṃ ca dvayāṃśakam | vājanaṃ kṣepaṇaṃ vetraṃ paṭṭamuttara paṭṭikā || 23 ||
कम्पं दृक्कं च मन्दादि चान्तरितं पर्यायमेव च । तुलादण्डं जयन्ती फलका पर्यायवाचकम् ॥ २४ ॥
kampaṃ dṛkkaṃ ca mandādi cāntaritaṃ paryāyameva ca | tulādaṇḍaṃ jayantī phalakā paryāyavācakam || 24 ||
कपोतं वक्त्रहस्तं च लुपा गोपानकं तथा । चन्द्र मेतत्तु सर्वाणि प्रोक्तं पर्यायवाचकाः ॥ २५ ॥
kapotaṃ vaktrahastaṃ ca lupā gopānakaṃ tathā | candra metattu sarvāṇi proktaṃ paryāyavācakāḥ || 25 ||
संग्रहं मुष्टिबन्धं च मद्दलोद्धृतहस्तकम् । वलभी धारणं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ २६ ॥
saṃgrahaṃ muṣṭibandhaṃ ca maddaloddhṛtahastakam | valabhī dhāraṇaṃ caivamete paryāyavācakāḥ || 26 ||
तदूर्ध्वे तत्क्रियाः सर्वे नाटकान्तमृणालिका । वल्लिका पत्रवल्ली च चित्राङ्गं कुलिकाङ्घ्रिकम् ॥ २७ ॥
tadūrdhve tatkriyāḥ sarve nāṭakāntamṛṇālikā | vallikā patravallī ca citrāṅgaṃ kulikāṅghrikam || 27 ||
एतत्पर्यायवाक्यानि पुरातनमुनीश्वरैः । उत्तरं वाजनमाधारमाधेयं शयनं तथा ॥ २८ ॥
etatparyāyavākyāni purātanamunīśvaraiḥ | uttaraṃ vājanamādhāramādheyaṃ śayanaṃ tathā || 28 ||
उद्धृतं च मूर्धकं चैव महातौलि स्ववंशकम् । प्रच्छादनस्यमा धारमेतत्पर्यायमीरितम् ॥ २९ ॥
uddhṛtaṃ ca mūrdhakaṃ caiva mahātauli svavaṃśakam | pracchādanasyamā dhārametatparyāyamīritam || 29 ||
पूर्वभागिकमानेन चोत्तरोच्चं गुणांशकम् । तदूर्ध्वे कम्पमेकेन वलभीतत्समोदयम् ॥ ३० ॥
pūrvabhāgikamānena cottaroccaṃ guṇāṃśakam | tadūrdhve kampamekena valabhītatsamodayam || 30 ||
नन्दकरमब्जवत्कुर्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वाजनम् । द्व्यंशार्धं मुष्टिबन्धं चांशेनोर्ध्वेऽर्धेन वाजनम् ॥ ३१ ॥
nandakaramabjavatkuryāttadūrdhve'rdhena vājanam | dvyaṃśārdhaṃ muṣṭibandhaṃ cāṃśenordhve'rdhena vājanam || 31 ||
द्व्यंशं मृणालकोत्तुङ्गमेकांशेनोर्ध्वकन्धरम् । तदूर्ध्वे क्षेपणं कुर्यात्पद्मं तु तत्समं भवेत् ॥ ३२ ॥
dvyaṃśaṃ mṛṇālakottuṅgamekāṃśenordhvakandharam | tadūrdhve kṣepaṇaṃ kuryātpadmaṃ tu tatsamaṃ bhavet || 32 ||
तदूर्ध्वे वाजनं चांशं पत्रवल्यादिभूषितम् । कदलीस्तम्भसंजाता पुष्पवती मृणालिका ॥ ३३ ॥
tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ patravalyādibhūṣitam | kadalīstambhasaṃjātā puṣpavatī mṛṇālikā || 33 ||
तदूर्ध्वे द्व्यंशमाधारं पट्टं चार्धेन वाजनम् । अध्यर्धं मुष्टिबन्धं च वाजनं चैकभागिकम् ॥ ३४ ॥
tadūrdhve dvyaṃśamādhāraṃ paṭṭaṃ cārdhena vājanam | adhyardhaṃ muṣṭibandhaṃ ca vājanaṃ caikabhāgikam || 34 ||
तदूर्ध्वे च द्विभागेन महावाजनमीरितम् । तदर्धेनाब्जं तस्याधो शोभयेत्समलङ्कृतम् ॥ ३५ ॥
tadūrdhve ca dvibhāgena mahāvājanamīritam | tadardhenābjaṃ tasyādho śobhayetsamalaṅkṛtam || 35 ||
तदेव तुङ्गार्धमानेन चैतत्क्रियाङ्गमेव च । तदूर्ध्वे पादमूलोच्च तत्तद्भागेन विन्यसेत् ॥ ३६ ॥
tadeva tuṅgārdhamānena caitatkriyāṅgameva ca | tadūrdhve pādamūlocca tattadbhāgena vinyaset || 36 ||
तदूर्ध्वे द्व्यंशभागेन चालिङ्गोदयमेव च । तदूर्ध्वे वाजनं चांशं त्रियंशान्तरितं तथा ॥ ३७ ॥
tadūrdhve dvyaṃśabhāgena cāliṅgodayameva ca | tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ triyaṃśāntaritaṃ tathā || 37 ||
एकांशं चोर्ध्वकम्पं स्यात्प्रति द्व्यंशेन कारयेत् । तदूर्ध्वे वाजनं चांशं षट्षट्भागोदयं भवेत् ॥ ३८ ॥
ekāṃśaṃ cordhvakampaṃ syātprati dvyaṃśena kārayet | tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ ṣaṭṣaṭbhāgodayaṃ bhavet || 38 ||
अथवा प्रस्तरोत्सेधं त्रिंशद्भाग विभाजिते । उत्तरोच्च त्रिभागं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ॥ ३९ ॥
athavā prastarotsedhaṃ triṃśadbhāga vibhājite | uttarocca tribhāgaṃ syātkampamekena kārayet || 39 ||
ऊर्ध्वे वलभि युग्मांशं वाजनं चैकभागिकम् । कपोतं पञ्चभागं तु अंशमालिङ्गमेव च ॥ ४० ॥
ūrdhve valabhi yugmāṃśaṃ vājanaṃ caikabhāgikam | kapotaṃ pañcabhāgaṃ tu aṃśamāliṅgameva ca || 40 ||
द्विभागान्तरितं चैव निम्नमर्धेन कारयेत् । तदूर्ध्वेऽध्यर्धभागेन प्रतिवाजन कारयेत् ॥ ४१ ॥
dvibhāgāntaritaṃ caiva nimnamardhena kārayet | tadūrdhve'dhyardhabhāgena prativājana kārayet || 41 ||
तदूर्ध्वे कन्धरं द्व्यंशं वाजनं चैकभागिकम् । तदूर्ध्वे गृहं युग्मांशमेकभागेन वाजनम् ॥ ४२ ॥
tadūrdhve kandharaṃ dvyaṃśaṃ vājanaṃ caikabhāgikam | tadūrdhve gṛhaṃ yugmāṃśamekabhāgena vājanam || 42 ||
वेदांशं तत्कपोतोच्चमर्धेनालिङ्गमेव च । अंशमन्तरितं चोर्ध्वे निम्नमर्धेन योजयेत् ॥ ४३ ॥
vedāṃśaṃ tatkapotoccamardhenāliṅgameva ca | aṃśamantaritaṃ cordhve nimnamardhena yojayet || 43 ||
अंशेन प्रस्तरं चैव सर्वालङ्कारसंयुतम् । तदेव मूल गोपानमूर्ध्वे द्व्यंशेन वाजनम् ॥ ४४ ॥
aṃśena prastaraṃ caiva sarvālaṅkārasaṃyutam | tadeva mūla gopānamūrdhve dvyaṃśena vājanam || 44 ||
तदूर्ध्वे पञ्चभागेन कूलिकाङ्घ्रिकतुङ्गकम् । तत्प्रदेशे विशेषोऽस्ति नाटकाभिरलङ्कृतम् ॥ ४५ ॥
tadūrdhve pañcabhāgena kūlikāṅghrikatuṅgakam | tatpradeśe viśeṣo'sti nāṭakābhiralaṅkṛtam || 45 ||
कपोतक्षुद्र नास्यङ्गैः पत्रवल्यादिभूषितम् । प्रस्तरे सर्वदेशे तु मकरादिविभूषितम् ॥ ४६ ॥
kapotakṣudra nāsyaṅgaiḥ patravalyādibhūṣitam | prastare sarvadeśe tu makarādivibhūṣitam || 46 ||
मकरैर्भ्रमरैर्युक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् । एकदण्डं द्विदण्डं वा चार्धदण्डमथापि वा ॥ ४७ ॥
makarairbhramarairyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet | ekadaṇḍaṃ dvidaṇḍaṃ vā cārdhadaṇḍamathāpi vā || 47 ||
क्षुद्र नासं विशालं स्यात्तुङ्गं गोपानसीमकम् । अधःपादवशान्यस्य सर्वेषां क्षुद्र नासिकम् ॥ ४८ ॥
kṣudra nāsaṃ viśālaṃ syāttuṅgaṃ gopānasīmakam | adhaḥpādavaśānyasya sarveṣāṃ kṣudra nāsikam || 48 ||
कर्णपादवशात्क्षुद्र नासि स्तम्भाग्रमर्धकम् । षडधिह्कम् तु विंशांशं भागं तु प्रस्तरोदयम् ॥ ४९ ॥
karṇapādavaśātkṣudra nāsi stambhāgramardhakam | ṣaḍadhihkam tu viṃśāṃśaṃ bhāgaṃ tu prastarodayam || 49 ||
त्रिभागं चोत्तरोत्तुङ्गमूर्ध्वे अंशेन वाजनम् । तदूर्ध्वे पद्मतुङ्गं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ॥ ५० ॥
tribhāgaṃ cottarottuṅgamūrdhve aṃśena vājanam | tadūrdhve padmatuṅgaṃ syādvājanaṃ caikabhāgikam || 50 ||
मुष्टिबन्धं त्रिभागं स्यादंशेन वाजनं भवेत् । त्र्! यंशं मृणालिकोत्तुङ्गं चांशेन वाजनं भवेत् ॥ ५१ ॥
muṣṭibandhaṃ tribhāgaṃ syādaṃśena vājanaṃ bhavet | tr! yaṃśaṃ mṛṇālikottuṅgaṃ cāṃśena vājanaṃ bhavet || 51 ||
युगांशं पट्टिकोत्तुङ्गं वाजनं चैकभागिकम् । अर्धेन कम्पमंशेन पद्ममर्धेन वाजनम् ॥ ५२ ॥
yugāṃśaṃ paṭṭikottuṅgaṃ vājanaṃ caikabhāgikam | ardhena kampamaṃśena padmamardhena vājanam || 52 ||
कपोतं बन्धभागं स्यादर्धेनालिङ्गमेव च । वाजनं तत्समं तु स्यादंशेनान्तरितं तथा ॥ ५३ ॥
kapotaṃ bandhabhāgaṃ syādardhenāliṅgameva ca | vājanaṃ tatsamaṃ tu syādaṃśenāntaritaṃ tathā || 53 ||
तदूर्ध्वे चैकभागेन प्रतिवाजन संयुतम् । नाटके तत्सपादैश्चाधोपाद समन्वितम् ॥ ५४ ॥
tadūrdhve caikabhāgena prativājana saṃyutam | nāṭake tatsapādaiścādhopāda samanvitam || 54 ||
तदूर्ध्वेऽर्धं च सर्वेषां तत्पादं बहिर्निर्गमम् । एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाथ निर्गमम् ॥ ५५ ॥
tadūrdhve'rdhaṃ ca sarveṣāṃ tatpādaṃ bahirnirgamam | ekadaṇḍaṃ dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vātha nirgamam || 55 ||
भूतरूपगणैश्चैव यक्षविद्याधरं तथा । नरैर्वा नाटकाङ्गे तु कुर्याद्देवालयादिनाम् ॥ ५६ ॥
bhūtarūpagaṇaiścaiva yakṣavidyādharaṃ tathā | narairvā nāṭakāṅge tu kuryāddevālayādinām || 56 ||
यक्षविद्याधरादीनां भूपहर्म्ये तु योजयेत् । हर्म्यान्तरालयाः सर्वे नृणां नाटकसंयुतम् ॥ ५७ ॥
yakṣavidyādharādīnāṃ bhūpaharmye tu yojayet | harmyāntarālayāḥ sarve nṛṇāṃ nāṭakasaṃyutam || 57 ||
सर्वेषां मुष्टिबन्धानां कुर्यात्पादै ऋजुस् तथा । शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५८ ॥
sarveṣāṃ muṣṭibandhānāṃ kuryātpādai ṛjus tathā | śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam || 58 ||
एतत्तु प्रस्तरस्योर्ध्वे नाटकस्योर्ध्वशाशवत् । कुर्यादेतत्कपोतं स्यादष्टभागाधिकं तथा ॥ ५९ ॥
etattu prastarasyordhve nāṭakasyordhvaśāśavat | kuryādetatkapotaṃ syādaṣṭabhāgādhikaṃ tathā || 59 ||
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरं चाष्टभेदकम् । प्रस्तरोच्चमिति प्रोक्तं प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ६० ॥
śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātprastaraṃ cāṣṭabhedakam | prastaroccamiti proktaṃ pracchādanamihocyate || 60 ||
प्रासादादीनि सर्वेषां प्रच्छादनादिलक्षणम् । उत्तरान्तत्रिकान्तं वा वलभी चोर्ध्वमेव वा ॥ ६१ ॥
prāsādādīni sarveṣāṃ pracchādanādilakṣaṇam | uttarāntatrikāntaṃ vā valabhī cordhvameva vā || 61 ||
कपोतान्तकमेवं स्यात्तस्योर्ध्वे प्रस्तरांशकम् । एतत्प्रच्छादनात्स्थाने दण्डं चोपरि शाययेत् ॥ ६२ ॥
kapotāntakamevaṃ syāttasyordhve prastarāṃśakam | etatpracchādanātsthāne daṇḍaṃ copari śāyayet || 62 ||
एतद्द्वारवशाद्दीर्घं तस्योपरि जयन्तिकाम् । दारुदण्डं शिला वापि इष्टकेन जयन्तिकाम् ॥ ६३ ॥
etaddvāravaśāddīrghaṃ tasyopari jayantikām | dārudaṇḍaṃ śilā vāpi iṣṭakena jayantikām || 63 ||
अथवा दारुजयन्तिश्च शिला चेत्सदण्डकम् । विनादण्डं तथा कुर्यात्पाषाणं फलका न्यसेत् ॥ ६४ ॥
athavā dārujayantiśca śilā cetsadaṇḍakam | vinādaṇḍaṃ tathā kuryātpāṣāṇaṃ phalakā nyaset || 64 ||
एतत्सर्वालये कुर्याद्देवहर्म्ये विशेषतः । शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं त्रिविधं तद्वशान्न्यसेत् ॥ ६५ ॥
etatsarvālaye kuryāddevaharmye viśeṣataḥ | śuddhaṃ miśraṃ ca saṃkīrṇaṃ trividhaṃ tadvaśānnyaset || 65 ||
एकद्र व्यं तु शुद्धं स्याद् द्विद्र व्यं मिश्रकं भवेत् । त्रिद्र व्यैस्तु संकीर्णं तज्ज्ञात्वा कारयेत्बुधः ॥ ६६ ॥
ekadra vyaṃ tu śuddhaṃ syād dvidra vyaṃ miśrakaṃ bhavet | tridra vyaistu saṃkīrṇaṃ tajjñātvā kārayetbudhaḥ || 66 ||
केवलं चेष्टकाहर्म्ये दारुप्रच्छादनमन्वितम् । शिलाहर्म्ये शिलातौलिं कुर्यात्तत्तद्विशेषतः ॥ ६७ ॥
kevalaṃ ceṣṭakāharmye dārupracchādanamanvitam | śilāharmye śilātauliṃ kuryāttattadviśeṣataḥ || 67 ||
कर्णं च पट्टिकायुक्तं मध्यं मध्यावसानकम् । चतुरश्रायताश्रं वा यथा कर्मानुकूलतः ॥ ६८ ॥
karṇaṃ ca paṭṭikāyuktaṃ madhyaṃ madhyāvasānakam | caturaśrāyatāśraṃ vā yathā karmānukūlataḥ || 68 ||
एकपट्टं द्विपट्टं वा त्रिपट्टोर्ध्वे तथोच्चयेत् । तन्मध्ये फलकं वापि शिला तौलाजयान्तिकम् ॥ ६९ ॥
ekapaṭṭaṃ dvipaṭṭaṃ vā tripaṭṭordhve tathoccayet | tanmadhye phalakaṃ vāpi śilā taulājayāntikam || 69 ||
लुपाकारं तु वत्कुर्याद्दलस्याकृतिः एव वा । एवं गेहे प्रोक्तं मम दृष्टमर्थं तु कारयेत् ॥ ७० ॥
lupākāraṃ tu vatkuryāddalasyākṛtiḥ eva vā | evaṃ gehe proktaṃ mama dṛṣṭamarthaṃ tu kārayet || 70 ||
कुर्याद्दिशि तुलां वापि पट्टस्योपरितस्तु वा । तन्मध्येदेश दारुणा दण्डं कृत्वा प्रयोजयेत् ॥ ७१ ॥
kuryāddiśi tulāṃ vāpi paṭṭasyoparitastu vā | tanmadhyedeśa dāruṇā daṇḍaṃ kṛtvā prayojayet || 71 ||
एतत्प्रच्छादनं गेहे प्रोक्तं मम मुनीश्वरैः । अन्यवास्तुनि सर्वेषां प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ७२ ॥
etatpracchādanaṃ gehe proktaṃ mama munīśvaraiḥ | anyavāstuni sarveṣāṃ pracchādanamihocyate || 72 ||
मध्ये प्रागुक्तवत्कुर्यात्तदूर्ध्वे प्रस्तरमेव च । बाह्ये प्रागुक्तवत्सङ्गं प्रस्तरं तु यथोच्चयम् ॥ ७३ ॥
madhye prāguktavatkuryāttadūrdhve prastarameva ca | bāhye prāguktavatsaṅgaṃ prastaraṃ tu yathoccayam || 73 ||
कुर्यादधःप्रदेशे स्यान्मध्ये वृत्तमुत्तरोपरि । महाभारं तुलां वापि क्षुद्र दण्डमथापि वा ॥ ७४ ॥
kuryādadhaḥpradeśe syānmadhye vṛttamuttaropari | mahābhāraṃ tulāṃ vāpi kṣudra daṇḍamathāpi vā || 74 ||
आधारपट्टसंयुक्तं सतुलं तु जयन्तिकम् । प्रस्तरावृतमध्योर्ध्वे तुलाया छादयेत्ततः ॥ ७५ ॥
ādhārapaṭṭasaṃyuktaṃ satulaṃ tu jayantikam | prastarāvṛtamadhyordhve tulāyā chādayettataḥ || 75 ||
तद्विधानस्य धोदेशे क्षुद्र पट्टैर्मलक्षकम् । अथवा चतुरश्रैश्च कुर्यात्तत्र विशेषतः ॥ ७६ ॥
tadvidhānasya dhodeśe kṣudra paṭṭairmalakṣakam | athavā caturaśraiśca kuryāttatra viśeṣataḥ || 76 ||
तत्र पट्टैश्चतुष्कानां सन्धिर्मध्ये तु कुद्मलम् । पादेषु फुल्लपद्मं च कुर्याद्युक्त्या च शोभितम् ॥ ७७ ॥
tatra paṭṭaiścatuṣkānāṃ sandhirmadhye tu kudmalam | pādeṣu phullapadmaṃ ca kuryādyuktyā ca śobhitam || 77 ||
मध्यरङ्गं तदुद्दिश्य चोर्ध्वेऽलङ्कार वक्ष्यते । उत्तरस्याधोदेशे तु पूर्वोक्तचरणाग्रके ॥ ७८ ॥
madhyaraṅgaṃ taduddiśya cordhve'laṅkāra vakṣyate | uttarasyādhodeśe tu pūrvoktacaraṇāgrake || 78 ||
बोधिकाकृति विज्ञात्वा स्तम्भस्यार्धाग्रदेशतः । पीनकर्णोपरि प्रान्ते पालिकाकृति विन्यसेत् ॥ ७९ ॥
bodhikākṛti vijñātvā stambhasyārdhāgradeśataḥ | pīnakarṇopari prānte pālikākṛti vinyaset || 79 ||
तदूर्ध्वे नाटकाङ्गैश्च पालिका द्विगुणोन्नतम् । तदूर्ध्वे मृणालिकोत्तुङ्गं नाटकोन्नत समम् ॥ ८० ॥
tadūrdhve nāṭakāṅgaiśca pālikā dviguṇonnatam | tadūrdhve mṛṇālikottuṅgaṃ nāṭakonnata samam || 80 ||
महाबोधिकसंयुक्तं मृणालोपरि विन्यसेत् । तन्महाबोधिकाचोर्ध्वे महातौलिं न्यसेद्बुधः ॥ ८१ ॥
mahābodhikasaṃyuktaṃ mṛṇālopari vinyaset | tanmahābodhikācordhve mahātauliṃ nyasedbudhaḥ || 81 ||
बोध्हिका पूर्ववत्तुङ्गं तत्समं तौलिकोन्नतम् । महातौलिं विना कुर्यादाधारार्थं तु पट्टिका ॥ ८२ ॥
bodhhikā pūrvavattuṅgaṃ tatsamaṃ taulikonnatam | mahātauliṃ vinā kuryādādhārārthaṃ tu paṭṭikā || 82 ||
पूर्वोक्तप्रस्तराङ्गैश्च यन्मानोरम्यवर्गकम् । आधारस्योपरि प्रान्ते कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः ॥ ८३ ॥
pūrvoktaprastarāṅgaiśca yanmānoramyavargakam | ādhārasyopari prānte kuryāttu śilpivittamaḥ || 83 ||
ऊर्ध्वे प्रच्छादनं कुर्यादथवाधारवोर्ध्वके । एतत्प्रच्छादनं कुर्यात्पूर्ववत्समलङ्कृतम् ॥ ८४ ॥
ūrdhve pracchādanaṃ kuryādathavādhāravordhvake | etatpracchādanaṃ kuryātpūrvavatsamalaṅkṛtam || 84 ||
एवं तु चोर्ध्वालङ्कारं मध्यरङ्गे तु विन्यसेत् । तत्तुङ्गं पूर्ववत्कुर्याच्छेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ८५ ॥
evaṃ tu cordhvālaṅkāraṃ madhyaraṅge tu vinyaset | tattuṅgaṃ pūrvavatkuryāccheṣaṃ yuktyā prayojayet || 85 ||
तद्बहिः प्रान्तभक्तीनां प्रच्छादनमिहोच्यते । प्रागुक्तमूलपादानां स्तम्भे च प्रतिपादके ॥ ८६ ॥
tadbahiḥ prāntabhaktīnāṃ pracchādanamihocyate | prāguktamūlapādānāṃ stambhe ca pratipādake || 86 ||
तदूर्ध्वे चोत्तरं न्यस्य वाजनं मुष्टिबन्धनम् । मृणाल वाजनं वापि चोत्तरादि यथोर्ध्वके ॥ ८७ ॥
tadūrdhve cottaraṃ nyasya vājanaṃ muṣṭibandhanam | mṛṇāla vājanaṃ vāpi cottarādi yathordhvake || 87 ||
कुर्यात्तु तस्य चोर्ध्वे तु दण्डैस्तच्छ्रोणिकां न्यसेत् । त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं दण्डान्तरविशालकम् ॥ ८८ ॥
kuryāttu tasya cordhve tu daṇḍaistacchroṇikāṃ nyaset | tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ daṇḍāntaraviśālakam || 88 ||
तत्तद्द्विगुणदण्डं स्याद्युक्त्या बलवशान्न्यसेत् । चतुरश्रं चतुःपट्टं तुलानामाकृतिस्तथा ॥ ८९ ॥
tattaddviguṇadaṇḍaṃ syādyuktyā balavaśānnyaset | caturaśraṃ catuḥpaṭṭaṃ tulānāmākṛtistathā || 89 ||
पत्रवल्यादियुक्तं वा यथाशोभं तु कारयेत् । तदूर्ध्वे जयन्तिकं स्यादन्तराले तु विन्यसेत् ॥ ९० ॥
patravalyādiyuktaṃ vā yathāśobhaṃ tu kārayet | tadūrdhve jayantikaṃ syādantarāle tu vinyaset || 90 ||
अथवा चोत्तरा सर्वे सान्तःप्रान्तरोत्तरम् । यत्तद्भक्तिवशात्सर्वं प्रस्तरं स्यात्तदन्तरम् ॥ ९१ ॥
athavā cottarā sarve sāntaḥprāntarottaram | yattadbhaktivaśātsarvaṃ prastaraṃ syāttadantaram || 91 ||
बाह्यके चोत्तरं सर्वं युक्त्या काष्ठवशान्न्यसेत् । तस्यान्तः पादमध्यान्तः प्रस्तीर्यात्तु यथोत्तरम् ॥ ९२ ॥
bāhyake cottaraṃ sarvaṃ yuktyā kāṣṭhavaśānnyaset | tasyāntaḥ pādamadhyāntaḥ prastīryāttu yathottaram || 92 ||
एतत्तु सर्वतोभद्र मलक्षाकृतिरिहोच्यते । तदेव कर्णवशाद्वशं प्रस्तीर्यात्तु सर्वशः ॥ ९३ ॥
etattu sarvatobhadra malakṣākṛtirihocyate | tadeva karṇavaśādvaśaṃ prastīryāttu sarvaśaḥ || 93 ||
उत्तरैः प्रागुक्ताङ्घ्रिः स्यात्तद्वशात्परितो न्यसेत् । तदेवान्तमलक्षं च कर्णयोश्चोत्तरं विना ॥ ९४ ॥
uttaraiḥ prāguktāṅghriḥ syāttadvaśātparito nyaset | tadevāntamalakṣaṃ ca karṇayoścottaraṃ vinā || 94 ||
इन्द्रा दियाम्यपर्यन्तं याम्यादिवरुणान्तकम् । वरुणात्सौम्यपर्यन्तं सौम्यादिपूर्वकान्तकम् ॥ ९५ ॥
indrā diyāmyaparyantaṃ yāmyādivaruṇāntakam | varuṇātsaumyaparyantaṃ saumyādipūrvakāntakam || 95 ||
बाह्यान्तरान्तरं च युक्त्या वंशे तु योजयेत् । शेषं प्रागुक्तवत्तुल्ये बहिस्तद्वशान्न्यसेत् ॥ ९६ ॥
bāhyāntarāntaraṃ ca yuktyā vaṃśe tu yojayet | śeṣaṃ prāguktavattulye bahistadvaśānnyaset || 96 ||
बहिश्चावृतवारादि चोत्तरादीनि कारयेत् । उत्तराद्युत्तरान्तं तु तलैर्विन्यासमीरितम् ॥ ९७ ॥
bahiścāvṛtavārādi cottarādīni kārayet | uttarādyuttarāntaṃ tu talairvinyāsamīritam || 97 ||
बाह्ये लम्बावभक्तिश्चेद्दण्डिकोर्ध्वे लुपैस्थिरम् । पूर्वोक्तमञ्चतुङ्गैर्वा यथाशोभं तु योजयेत् ॥ ९८ ॥
bāhye lambāvabhaktiśceddaṇḍikordhve lupaisthiram | pūrvoktamañcatuṅgairvā yathāśobhaṃ tu yojayet || 98 ||
शिलायां दारुके वापि चेष्टके वाथ कारयेत् । यथाबलं यथाभारं तथा वंशादि योजयेत् ॥ ९९ ॥
śilāyāṃ dāruke vāpi ceṣṭake vātha kārayet | yathābalaṃ yathābhāraṃ tathā vaṃśādi yojayet || 99 ||
अन्तर्वहिश्च तत्सर्वे चोत्तरैः समता न्यसेत् । अन्यथाङ्गानि सर्वेषां कायां कुर्याद्वशां नयेत् ॥ १०० ॥
antarvahiśca tatsarve cottaraiḥ samatā nyaset | anyathāṅgāni sarveṣāṃ kāyāṃ kuryādvaśāṃ nayet || 100 ||
उत्तरं वैपरीत्यं चेत्कर्तुः तद्वास्तुनाशनम् । देवानां भूपतीनां च चोर्ध्वे मध्ये तरङ्गकम् ॥ १०१ ॥
uttaraṃ vaiparītyaṃ cetkartuḥ tadvāstunāśanam | devānāṃ bhūpatīnāṃ ca cordhve madhye taraṅgakam || 101 ||
मलक्षादिविधानं च कुर्यात्तु सम्पदांपदम् । तैतलानां द्विजातीनामन्यत्सर्वं शुभावहम् ॥ १०२ ॥
malakṣādividhānaṃ ca kuryāttu sampadāṃpadam | taitalānāṃ dvijātīnāmanyatsarvaṃ śubhāvaham || 102 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).