श्रीगुरुं परमानन्दं वन्दे स्वानन्दविग्रहम् । यस्य संनिध्यमात्रेण चिदानन्दायते तनुः ॥ १ ॥
śrīguruṃ paramānandaṃ vande svānandavigraham | yasya saṃnidhyamātreṇa cidānandāyate tanuḥ || 1 ||
शतकम् १ · पूर्वशतकम्
pūrvaśatakam
A part of the Goraksha Paddhati.
100 versesSanskrit with transliteration
श्रीगुरुं परमानन्दं वन्दे स्वानन्दविग्रहम् । यस्य संनिध्यमात्रेण चिदानन्दायते तनुः ॥ १ ॥
śrīguruṃ paramānandaṃ vande svānandavigraham | yasya saṃnidhyamātreṇa cidānandāyate tanuḥ || 1 ||
नमस्कृत्य गुरुं भक्त्या गोरक्षो ज्ञानमुत्तमम् । अभीष्टं योगिनां ब्रूते परमानन्दकारकम् ॥ २ ॥
namaskṛtya guruṃ bhaktyā gorakṣo jñānamuttamam | abhīṣṭaṃ yogināṃ brūte paramānandakārakam || 2 ||
गोरक्षसंहितां वक्ति योगिनां हितकाम्यया । ध्रुवं यस्यावबोधेन जायते परमं पदम् ॥ ३ ॥
gorakṣasaṃhitāṃ vakti yogināṃ hitakāmyayā | dhruvaṃ yasyāvabodhena jāyate paramaṃ padam || 3 ||
एतद् विमुक्तिसोपानमेतत् कालस्य वञ्चनम् । यद् व्यावृत्तं मनो भोगादासक्तं परमात्मनि ॥ ४ ॥
etad vimuktisopānametat kālasya vañcanam | yad vyāvṛttaṃ mano bhogādāsaktaṃ paramātmani || 4 ||
द्विजसेवितशाखस्य श्रुतिकल्पतरोः फलम् । शमनं भवतापस्य योगं भजत सत्तमाः ॥ ५ ॥
dvijasevitaśākhasya śrutikalpataroḥ phalam | śamanaṃ bhavatāpasya yogaṃ bhajata sattamāḥ || 5 ||
आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिर् एतानि योगाङ्गानि वदन्ति षट् ॥ ६ ॥
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā | dhyānaṃ samādhir etāni yogāṅgāni vadanti ṣaṭ || 6 ||
आसनानि च तावन्तो यावन्तो जीवजान्तवः । एतेषामखिलान् भेदान् विजानाति महेश्वरः ॥ ७ ॥
āsanāni ca tāvanto yāvanto jīvajāntavaḥ | eteṣāmakhilān bhedān vijānāti maheśvaraḥ || 7 ||
चतुराशीतिलक्षाणामेकैकं समुदाहृतम् । ततः शिवेन पीठानां षोडेशानं शतं कृतम् ॥ ८ ॥
caturāśītilakṣāṇāmekaikaṃ samudāhṛtam | tataḥ śivena pīṭhānāṃ ṣoḍeśānaṃ śataṃ kṛtam || 8 ||
आसनेभ्यः समस्तेभ्यो द्वयमेतदुदाहृतम् । एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् ॥ ९ ॥
āsanebhyaḥ samastebhyo dvayametadudāhṛtam | ekaṃ siddhāsanaṃ proktaṃ dvitīyaṃ kamalāsanam || 9 ||
योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेन् । मेढ्रे पादमथैकमेव हृदये कृत्वा हनुं सुस्थिरम् । स्थाणुः संयमितेन्द्रियो चलदृशा पश्येद् भ्रुवोरन्तरम् । ह्येतन्मोक्षकवाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ १० ॥
yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyasen | meḍhre pādamathaikameva hṛdaye kṛtvā hanuṃ susthiram | sthāṇuḥ saṃyamitendriyo caladṛśā paśyed bhruvorantaram | hyetanmokṣakavāṭabhedajanakaṃ siddhāsanaṃ procyate || 10 ||
वामोरूपरि दक्षिणं चे चरणं संस्थाप्य वामं तथा । दक्षोरूपरि पश्चिमेनविधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् । अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रमालोकयेद् । एतद् व्याधिविकारनाशनकरं पद्मासनं प्रोच्यते ॥ ११ ॥
vāmorūpari dakṣiṇaṃ ce caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā | dakṣorūpari paścimenavidhinā dhṛtvā karābhyāṃ dṛḍham | aṅguṣṭhau hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgramālokayed | etad vyādhivikāranāśanakaraṃ padmāsanaṃ procyate || 11 ||
षट्चक्रं षोडशाधारं द्विलक्ष्य् व्योमपञ्चकम् । स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिद्ध्यन्ति योगिनः ॥ १२ ॥
ṣaṭcakraṃ ṣoḍaśādhāraṃ dvilakṣy vyomapañcakam | svadehe ye na jānanti kathaṃ siddhyanti yoginaḥ || 12 ||
एकस्तम्भं नवद्वारं गृहं पञ्चाधिदैवतम् । स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिद्ध्यन्ति योगिनः ॥ १३ ॥
ekastambhaṃ navadvāraṃ gṛhaṃ pañcādhidaivatam | svadehe ye na jānanti kathaṃ siddhyanti yoginaḥ || 13 ||
चतुर्दलं स्यादाधारः स्वाधिष्ठानं च षट्दलम् । नाभौ दशदलं पद्मं सूर्यसङ्ख्यदलं हृदि ॥ १४ ॥
caturdalaṃ syādādhāraḥ svādhiṣṭhānaṃ ca ṣaṭdalam | nābhau daśadalaṃ padmaṃ sūryasaṅkhyadalaṃ hṛdi || 14 ||
कण्ठे स्यात् षोडशदलं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा । सहस्रदलम् आख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथे ॥ १५ ॥
kaṇṭhe syāt ṣoḍaśadalaṃ bhrūmadhye dvidalaṃ tathā | sahasradalam ākhyātaṃ brahmarandhre mahāpathe || 15 ||
आधारः प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् । योनिस्थानं द्वयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते ॥ १६ ॥
ādhāraḥ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam | yonisthānaṃ dvayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate || 16 ||
आधाराख्यं गुदस्थानं पङ्कजं च चतुर्दलम् । तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाक्षा सिद्धवन्दिता ॥ १७ ॥
ādhārākhyaṃ gudasthānaṃ paṅkajaṃ ca caturdalam | tanmadhye procyate yoniḥ kāmākṣā siddhavanditā || 17 ||
योनिमध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखस्थितम् । मस्तके मणिवद् बिम्बं यो जानाति स योगवित् ॥ १८ ॥
yonimadhye mahāliṅgaṃ paścimābhimukhasthitam | mastake maṇivad bimbaṃ yo jānāti sa yogavit || 18 ||
तप्तचामीकराभासं तडिल्लेखेव विस्फुरत् । त्रिकोणं तत्पुरं वह्नरधो मेढ्रात्प्रतिष्ठितम् ॥ १९ ॥
taptacāmīkarābhāsaṃ taḍillekheva visphurat | trikoṇaṃ tatpuraṃ vahnaradho meḍhrātpratiṣṭhitam || 19 ||
यत् समाधौ परं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् । तस्मिन् दृष्टे महायोगे यातायातन्न विन्दते ॥ २० ॥
yat samādhau paraṃ jyotiranantaṃ viśvatomukham | tasmin dṛṣṭe mahāyoge yātāyātanna vindate || 20 ||
स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयः । स्वाधिष्ठानात्पदादस्मान्मेढ्रमेवाभिधीयते ॥ २१ ॥
svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayaḥ | svādhiṣṭhānātpadādasmānmeḍhramevābhidhīyate || 21 ||
तन्तुना मणिवत्प्रोतो यत्र कन्दः सुषुम्णया । तन्नाभिमण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् ॥ २२ ॥
tantunā maṇivatproto yatra kandaḥ suṣumṇayā | tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam || 22 ||
द्वादशारे महाचक्रे पुण्यपापविवर्जिते । तावज् जीवो भ्रमत्य् एव यावत् तत्त्वं न विन्दति ॥ २३ ॥
dvādaśāre mahācakre puṇyapāpavivarjite | tāvaj jīvo bhramaty eva yāvat tattvaṃ na vindati || 23 ||
ऊर्ध्वं मेढ्रादधोनाभेः कन्दो योनिः खगाण्डवत् । तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः ॥ २४ ॥
ūrdhvaṃ meḍhrādadhonābheḥ kando yoniḥ khagāṇḍavat | tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇāṃ dvisaptatiḥ || 24 ||
तेषु नाडिसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः । प्रधानः प्राणवाहिन्यो भूयस्तासु दशस्मृताः ॥ २५ ॥
teṣu nāḍisahasreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ | pradhānaḥ prāṇavāhinyo bhūyastāsu daśasmṛtāḥ || 25 ||
इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका । गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ॥ २६ ॥
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumṇā ca tṛtīyakā | gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī || 26 ||
अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । एतन्नाडिमयं चक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा ॥ २७ ॥
alambuṣā kuhūścaiva śaṅkhinī daśamī smṛtā | etannāḍimayaṃ cakraṃ jñātavyaṃ yogibhiḥ sadā || 27 ||
इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे स्थिता । सुषुम्णा मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि ॥ २८ ॥
iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe sthitā | suṣumṇā madhyadeśe tu gāndhārī vāmacakṣuṣi || 28 ||
दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे । यशस्विनी वामकर्णे ह्यानने चाप्यलम्बुषा ॥ २९ ॥
dakṣiṇe hastijihvā ca pūṣā karṇe ca dakṣiṇe | yaśasvinī vāmakarṇe hyānane cāpyalambuṣā || 29 ||
कुहूश् च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने च शङ्खिनी । एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ति दशनाडयः ॥ ३० ॥
kuhūś ca liṅgadeśe tu mūlasthāne ca śaṅkhinī | evaṃ dvāraṃ samāśritya tiṣṭhanti daśanāḍayaḥ || 30 ||
इडापिङ्गलासुषुम्णाः प्राणमार्गे समाश्रिताः । सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः ॥ ३१ ॥
iḍāpiṅgalāsuṣumṇāḥ prāṇamārge samāśritāḥ | satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ || 31 ||
प्राणोपानः समानश्चोदानोव्यानौ च वायवः । नागः कूर्मोथ कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ ३२ ॥
prāṇopānaḥ samānaścodānovyānau ca vāyavaḥ | nāgaḥ kūrmotha kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ || 32 ||
हृदि प्राणो वसेन्नित्यंअपानो गुदमण्डले । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः ॥ ३३ ॥
hṛdi prāṇo vasennityaṃapāno gudamaṇḍale | samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ || 33 ||
व्यनो व्यापी शरीरेषु प्रद्धानाः पञ्च वयवः । प्राणाद्याः पञ्चविख्याता नागाद्याः पन्च वयवः ॥ ३४ ॥
vyano vyāpī śarīreṣu praddhānāḥ pañca vayavaḥ | prāṇādyāḥ pañcavikhyātā nāgādyāḥ panca vayavaḥ || 34 ||
उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः । कृकरः क्षुतकृज् ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥ ३५ ॥
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane smṛtaḥ | kṛkaraḥ kṣutakṛj jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe || 35 ||
न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापि धनञ्जयः । एते सर्वासु नाडीषु भ्रमन्ते जीवरूपिणः ॥ ३६ ॥
na jahāti mṛtaṃ cāpi sarvavyāpi dhanañjayaḥ | ete sarvāsu nāḍīṣu bhramante jīvarūpiṇaḥ || 36 ||
आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः । प्राणापानसमाक्षिप्तस्तथा जीवो न तिष्ठति ॥ ३७ ॥
ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ | prāṇāpānasamākṣiptastathā jīvo na tiṣṭhati || 37 ||
प्राणापानवशो जीवो ह्य् अधश् चोर्ध्वं च धावति । वामदक्षिणमार्गेण चञ्चलत्वान्न दृश्यते ॥ ३८ ॥
prāṇāpānavaśo jīvo hy adhaś cordhvaṃ ca dhāvati | vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate || 38 ||
रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यते पुनः । गुणबद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते ॥ ३९ ॥
rajjubaddho yathā śyeno gato'pyākṛṣyate punaḥ | guṇabaddhastathā jīvaḥ prāṇāpānena kṛṣyate || 39 ||
अपानः कर्षति प्राणः प्राणोपानं च कर्षति । ऊर्ध्वाधः संस्थितावेतौ संयोजयति योगवित् ॥ ४० ॥
apānaḥ karṣati prāṇaḥ prāṇopānaṃ ca karṣati | ūrdhvādhaḥ saṃsthitāvetau saṃyojayati yogavit || 40 ||
हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः । हंसहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ ४१ ॥
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ | haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā || 41 ||
षट्शतानि त्वहोरात्रे सहस्राण्येकविंशतिः । एतत्सङ्ख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ ४२ ॥
ṣaṭśatāni tvahorātre sahasrāṇyekaviṃśatiḥ | etatsaṅkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā || 42 ||
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी । अस्याः सङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadāyinī | asyāḥ saṅkalpamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate || 43 ||
अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः । अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥ ४४ ॥
anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ | anayā sadṛśaṃ jñānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 44 ||
कुन्दलिन्याः समुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी । प्राणविद्या महाविद्या यस्तां वेत्ति स योगवित् ॥ ४५ ॥
kundalinyāḥ samudbhūtā gāyatrī prāṇadhāriṇī | prāṇavidyā mahāvidyā yastāṃ vetti sa yogavit || 45 ||
कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिरष्टधा कुण्डलाकृति । ब्रह्मद्वारमुखं नित्यं मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ॥ ४६ ॥
kandordhve kuṇḍalī śaktiraṣṭadhā kuṇḍalākṛti | brahmadvāramukhaṃ nityaṃ mukhenācchādya tiṣṭhati || 46 ||
येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानमनामयम् । मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥ ४७ ॥
yena dvāreṇa gantavyaṃ brahmasthānamanāmayam | mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī || 47 ||
प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मारुता सह । सूचीव गुणमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्णया ॥ ४८ ॥
prabuddhā vahniyogena manasā mārutā saha | sūcīva guṇamādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumṇayā || 48 ||
प्रस्फुरद्भुजगाकारा पद्मतन्तुनिभा शुभा । प्रबुद्धा वह्नियोगेन व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्णया ॥ ४९ ॥
prasphuradbhujagākārā padmatantunibhā śubhā | prabuddhā vahniyogena vrajatyūrdhvaṃ suṣumṇayā || 49 ||
उद्घटयेत् कपातं तु यथा कुञ्चिकया हठात् । कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत् ॥ ५० ॥
udghaṭayet kapātaṃ tu yathā kuñcikayā haṭhāt | kuṇḍalinyā tathā yogī mokṣadvāraṃ prabhedayet || 50 ||
कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं । गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यानं च तच्चेतसि । वारम्वारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्चारयेत्पूरितं । मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावादतः ॥ ५१ ॥
kṛtvā sampuṭitau karau dṛḍhataraṃ baddhvā tu padmāsanaṃ | gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cibukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi | vāramvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayetpūritaṃ | muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvādataḥ || 51 ||
अङ्गानां मर्दनं कृत्व श्रमसञ्जातवारिणा । कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनमाचरेत् ॥ ५२ ॥
aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtva śramasañjātavāriṇā | kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrabhojanamācaret || 52 ||
ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योगपरायणः । अब्दाद् ऊर्ध्वं भवेत् सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ ५३ ॥
brahmacārī mitāhārī tyāgī yogaparāyaṇaḥ | abdād ūrdhvaṃ bhavet siddho nātra kāryā vicāraṇā || 53 ||
सुस्निग्धं मधुराहारं चतुर्थांशविवर्जितम् । भुज्यते स्वरसं प्रीत्यै मिताहारी स उच्यते ॥ ५४ ॥
susnigdhaṃ madhurāhāraṃ caturthāṃśavivarjitam | bhujyate svarasaṃ prītyai mitāhārī sa ucyate || 54 ||
कन्दोर्ध्वं कुण्डलीनी शक्ति शुभमोक्षप्रदायिनी । बन्धनाय च मूढानां यस्तां वेत्ति स योगवित् ॥ ५५ ॥
kandordhvaṃ kuṇḍalīnī śakti śubhamokṣapradāyinī | bandhanāya ca mūḍhānāṃ yastāṃ vetti sa yogavit || 55 ||
महामुद्रां नमोमुद्रां उड्डियानं जलन्धरम् । मूलबन्धनं च यो वेत्ति स योगी मुक्तिभाजनम् ॥ ५६ ॥
mahāmudrāṃ namomudrāṃ uḍḍiyānaṃ jalandharam | mūlabandhanaṃ ca yo vetti sa yogī muktibhājanam || 56 ||
वक्षोन्यस्तहनुः प्रपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घ्रिणा । हस्ताभ्यामवधारयेत् प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम् । आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बद्ध्वा शनैरेचये । देषापातकनाशिनी सुमहती मुद्रा नॄणां कत्यते ॥ ५७ ॥
vakṣonyastahanuḥ prapīḍya suciraṃ yoniṃ ca vāmāṅghriṇā | hastābhyāmavadhārayet prasaritaṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam | āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ baddhvā śanairecaye | deṣāpātakanāśinī sumahatī mudrā nṝṇāṃ katyate || 57 ||
चन्द्राङ्गेन समभ्यस्य सूर्याङ्गेनाभ्यसेत्पुनः । यावत्तुल्या भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ ५८ ॥
candrāṅgena samabhyasya sūryāṅgenābhyasetpunaḥ | yāvattulyā bhavetsaṅkhyā tato mudrāṃ visarjayet || 58 ||
नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः । अपि मुक्तं विषं घोरं पीयूषमिव जीर्यते ॥ ५९ ॥
nahi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ | api muktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣamiva jīryate || 59 ||
क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः । तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योभ्यसेत् ॥ ६० ॥
kṣayakuṣṭhagudāvartagulmājīrṇapurogamāḥ | tasya doṣāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yobhyaset || 60 ||
कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरा नॄणाम् । गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥ ६१ ॥
kathiteyaṃ mahāmudrā mahāsiddhikarā nṝṇām | gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit || 61 ||
कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर् मुद्रा भवति खेचरी ॥ ६२ ॥
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā | bhruvorantargatā dṛṣṭir mudrā bhavati khecarī || 62 ||
न रोगान्मरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा । न मूर्च्छा तु भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ६३ ॥
na rogānmaraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā | na mūrcchā tu bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm || 63 ||
पीड्यते न च शिकेन लिप्यते न च कर्मणा । बाध्यते न स केनापि यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ ६४ ॥
pīḍyate na ca śikena lipyate na ca karmaṇā | bādhyate na sa kenāpi yo mudrāṃ vetti khecarīm || 64 ||
चित्तं चलति नो यस्माज्जिह्वा चरति खेचरी । तेनेयं खेचरी सिद्धा सर्वसिद्धैर्नमस्कृता ॥ ६५ ॥
cittaṃ calati no yasmājjihvā carati khecarī | teneyaṃ khecarī siddhā sarvasiddhairnamaskṛtā || 65 ||
बिन्दुमूल शरीरणां शिरास्तत्र प्रतिष्ठिताः । भावयन्ति शरीराणमापादतलमस्तकम् ॥ ६६ ॥
bindumūla śarīraṇāṃ śirāstatra pratiṣṭhitāḥ | bhāvayanti śarīrāṇamāpādatalamastakam || 66 ||
खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः । न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ॥ ६७ ॥
khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ | na tasya kṣarate binduḥ kāminyāliṅgitasya ca || 67 ||
यावद् बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृतोर्भयं कुतः । यावद् बद्धा नभोमुद्रा तावद् बिन्दुर्न गच्छति ॥ ६८ ॥
yāvad binduḥ sthito dehe tāvanmṛtorbhayaṃ kutaḥ | yāvad baddhā nabhomudrā tāvad bindurna gacchati || 68 ||
चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तश् च हुताशनम् । व्रजत्यूर्ध्वं हृतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्रया ॥ ६९ ॥
calito'pi yadā binduḥ samprāptaś ca hutāśanam | vrajatyūrdhvaṃ hṛtaḥ śaktyā niruddho yonimudrayā || 69 ||
स पुनर्द्विविधो बिन्दुः पण्डुरो लोहितस्तथा । पाण्डुरः शुक्रमित्याहुर्लोहिताख्यो महाराजः ॥ ७० ॥
sa punardvividho binduḥ paṇḍuro lohitastathā | pāṇḍuraḥ śukramityāhurlohitākhyo mahārājaḥ || 70 ||
सिन्दूरद्रवसङ्काशं नाभिस्थाने स्थितं रजः । शशिस्थाने स्थितो बिन्दुस्तयोरैक्यं सुदुर्लभम् ॥ ७१ ॥
sindūradravasaṅkāśaṃ nābhisthāne sthitaṃ rajaḥ | śaśisthāne sthito bindustayoraikyaṃ sudurlabham || 71 ||
बिन्दुः शिवो रजः शक्तिर्बिन्दुम् इन्दू रजो रविः । अनयोः सङ्गमादेव प्राप्यते परमं पदम् ॥ ७२ ॥
binduḥ śivo rajaḥ śaktirbindum indū rajo raviḥ | anayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ padam || 72 ||
वायुना शक्तिचारेण प्रेरितं तु यदा रजः । याति बिन्दोः सहैकत्वं भवेद्दिव्यं वपुस्ततः ॥ ७३ ॥
vāyunā śakticāreṇa preritaṃ tu yadā rajaḥ | yāti bindoḥ sahaikatvaṃ bhaveddivyaṃ vapustataḥ || 73 ||
शुक्रं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण संयुतम् । तयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित् ॥ ७४ ॥
śukraṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryeṇa saṃyutam | tayoḥ samarasaikatvaṃ yo jānāti sa yogavit || 74 ||
शोधनं नाडिजालस्य चालनं चन्द्रसूर्ययोः । रसानां शोषणं चैव महामुद्राभिधीयते ॥ ७५ ॥
śodhanaṃ nāḍijālasya cālanaṃ candrasūryayoḥ | rasānāṃ śoṣaṇaṃ caiva mahāmudrābhidhīyate || 75 ||
उड्डीनं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः । उड्डीयानं तदेव स्यान्मृत्युमातङ्गकेशरी ॥ ७६ ॥
uḍḍīnaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ | uḍḍīyānaṃ tadeva syānmṛtyumātaṅgakeśarī || 76 ||
उदरात्पश्चिमे भागे अधो नाभेर्निगद्यते । उड्डीयानो ह्यं बन्धस्तत्र बन्धो निगद्यते ॥ ७७ ॥
udarātpaścime bhāge adho nābhernigadyate | uḍḍīyāno hyaṃ bandhastatra bandho nigadyate || 77 ||
बध्नाति हि सिरोजालं नाधो याति नभोजलम् । ततो जालन्धरो बन्धो कण्ठदुःखौघनाशनः ॥ ७८ ॥
badhnāti hi sirojālaṃ nādho yāti nabhojalam | tato jālandharo bandho kaṇṭhaduḥkhaughanāśanaḥ || 78 ||
जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे । पीयूषं न पतत्यग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥ ७९ ॥
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe | pīyūṣaṃ na patatyagnau na ca vāyuḥ prakupyati || 79 ||
पार्ष्णिभागेनसंपीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम् । अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबन्धो विधीयते ॥ ८० ॥
pārṣṇibhāgenasaṃpīḍya yonimākuñcayedgudam | apānamūrdhvamākṛṣya mūlabandho vidhīyate || 80 ||
अपानप्राणयोरैक्यात् क्षयोमूत्रपुरीषयोः । युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥ ८१ ॥
apānaprāṇayoraikyāt kṣayomūtrapurīṣayoḥ | yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt || 81 ||
पद्मासनं समारुह्य समकायशिरोधरः । नासाग्रदृष्टिरेकान्ते जपेदोङ्कारमव्ययम् ॥ ८२ ॥
padmāsanaṃ samāruhya samakāyaśirodharaḥ | nāsāgradṛṣṭirekānte japedoṅkāramavyayam || 82 ||
भूर्भुवः स्वरिमे लोकाः सोमसूर्याग्निदेवताः । यस्या मात्रासु तिष्ठन्ति तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८३ ॥
bhūrbhuvaḥ svarime lokāḥ somasūryāgnidevatāḥ | yasyā mātrāsu tiṣṭhanti tatparaṃ jyotiromiti || 83 ||
त्रयः कालास्त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयः स्वराः । त्रयो देवाः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८४ ॥
trayaḥ kālāstrayo vedāstrayo lokāstrayaḥ svarāḥ | trayo devāḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti || 84 ||
क्रिया इच्छा तथा ज्ञानां ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी । त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८५ ॥
kriyā icchā tathā jñānāṃ brāhmī raudrī ca vaiṣṇavī | tridhā śaktiḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti || 85 ||
आकाराश्च उकारश्च मकारो बिन्दुसंज्ञकः । त्रिधा मात्राः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिरोमिति ॥ ८६ ॥
ākārāśca ukāraśca makāro bindusaṃjñakaḥ | tridhā mātrāḥ sthitā yatra tat paraṃ jyotiromiti || 86 ||
वचसा तज्जयेद् बीजं वपुषा तत् समभ्यसेत् । मनसा तत्स्मरेन्नित्यं तत्परं ज्योतिरोमिति ॥ ८७ ॥
vacasā tajjayed bījaṃ vapuṣā tat samabhyaset | manasā tatsmarennityaṃ tatparaṃ jyotiromiti || 87 ||
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि योजपेत् प्रणवं सदा । न स लिप्यति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ८८ ॥
śucirvāpyaśucirvāpi yojapet praṇavaṃ sadā | na sa lipyati pāpena padmapatramivāmbhasā || 88 ||
चले वाते चलो बिन्दुर्निश्चले निश्चलो भवेत् । योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥ ८९ ॥
cale vāte calo bindurniścale niścalo bhavet | yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirodhayet || 89 ||
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवं न मुन्चति । मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥ ९० ॥
yāvad vāyuḥ sthito dehe tāvajjīvaṃ na muncati | maraṇaṃ tasya niṣkrāntistato vāyuṃ nirodhayet || 90 ||
यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच्चित्तं निरामयम् । यावद् दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः ॥ ९१ ॥
yāvad baddho marud dehe yāvaccittaṃ nirāmayam | yāvad dṛṣṭirbhruvormadhye tāvatkālabhayaṃ kutaḥ || 91 ||
अतः कालभयाद् ब्रह्मा प्राणायामपरायणः । योगिनो मुनयश्चैव ततो वायुं निरोधयेत् ॥ ९२ ॥
ataḥ kālabhayād brahmā prāṇāyāmaparāyaṇaḥ | yogino munayaścaiva tato vāyuṃ nirodhayet || 92 ||
षट्त्रिंशदङ्गुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । वामदक्षिणमार्गेण ततः प्राणोऽभिधीयते ॥ ९३ ॥
ṣaṭtriṃśadaṅgulo haṃsaḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ | vāmadakṣiṇamārgeṇa tataḥ prāṇo'bhidhīyate || 93 ||
शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् । तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः ॥ ९४ ॥
śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakraṃ malākulam | tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇe kṣamaḥ || 94 ||
बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् । धारयित्वा यथाशक्तिभूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ ९५ ॥
baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet | dhārayitvā yathāśaktibhūyaḥ sūryeṇa recayet || 95 ||
अमृतंदधिसङ्काशं गोक्षीरधवलोपमम् । ध्यात्वा चन्द्रमसो बिम्बं प्राणायामी सुखी भवेत् ॥ ९६ ॥
amṛtaṃdadhisaṅkāśaṃ gokṣīradhavalopamam | dhyātvā candramaso bimbaṃ prāṇāyāmī sukhī bhavet || 96 ||
दक्षिणे श्वासमाकृष्य पूरयेदुत्तरं शनैः । कुम्भयित्वा विधानेन पुनश्चन्द्रेण रेचयेत् ॥ ९७ ॥
dakṣiṇe śvāsamākṛṣya pūrayeduttaraṃ śanaiḥ | kumbhayitvā vidhānena punaścandreṇa recayet || 97 ||
प्रज्वलज्ज्वलनज्वालापुञ्जमादित्यमण्डलम् । ध्यात्वा नाभिस्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ ९८ ॥
prajvalajjvalanajvālāpuñjamādityamaṇḍalam | dhyātvā nābhisthitaṃ yogī prāṇāyāme sukhī bhavet || 98 ||
प्राणंश्चेदिडयापिबेत्परिमितं भूयोऽन्यया रेचयेत् । पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया । सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिना बिम्बद्वयं ध्यायतां । शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्ध्वतः ॥ ९९ ॥
prāṇaṃścediḍayāpibetparimitaṃ bhūyo'nyayā recayet | pītvā piṅgalayā samīraṇamatho baddhvā tyajed vāmayā | sūryacandramasoranena vidhinā bimbadvayaṃ dhyāyatāṃ | śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamināṃ māsatrayādūrdhvataḥ || 99 ||
यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधने ॥ १०० ॥
yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam | nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhane || 100 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).