नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियग्वदः । रक्तलोकः शुचिर्वाङ्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥
netā vinīto madhurastyāgī dakṣaḥ priyagvadaḥ | raktalokaḥ śucirvāṅmī rūḍhavaṃśaḥ sthiro yuvā || 1 ||
प्रकाशः २
Dhananjaya's handbook of the ten kinds of drama.
67 versesSanskrit with transliteration
नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियग्वदः । रक्तलोकः शुचिर्वाङ्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥
netā vinīto madhurastyāgī dakṣaḥ priyagvadaḥ | raktalokaḥ śucirvāṅmī rūḍhavaṃśaḥ sthiro yuvā || 1 ||
बुद्ध्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः । भेदैश्चतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्धतैरयम् ॥ २ ॥
buddhyutsāhasmṛtiprajñākalāmānasamanvitaḥ | śūro dṛḍhaśca tejasvī śāstracakṣuśca dhārmikaḥ | bhedaiścaturdhā lalitaśāntodāttoddhatairayam || 2 ||
निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः । सामान्यगु.अयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः ॥ ३ ॥
niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ sukhī mṛduḥ | sāmānyagu.ayuktastu dhīraśānto dvijādikaḥ || 3 ||
महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः । स्थिरो निगूढाहङ्कारो धीरोदात्तो दृढव्रतः ॥ ४ ॥
mahāsattvo'tigambhīraḥ kṣamāvānavikatthanaḥ | sthiro nigūḍhāhaṅkāro dhīrodātto dṛḍhavrataḥ || 4 ||
दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछद्मपरायणः । धीरोद्धतस्त्वहङ्कारो चलश्चण्डो विकत्त्थनः ॥ ५ ॥
darpamātsaryabhūyiṣṭho māyāchadmaparāyaṇaḥ | dhīroddhatastvahaṅkāro calaścaṇḍo vikattthanaḥ || 5 ||
स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वां प्रत्यन्यया हृतः । दक्षिणोऽस्यां सहृदयः गूढविप्रियकृत् शठः । व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टोऽनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥ ६ ॥
sa dakṣiṇaḥ śaṭho dhṛṣṭaḥ pūrvāṃ pratyanyayā hṛtaḥ | dakṣiṇo'syāṃ sahṛdayaḥ gūḍhavipriyakṛt śaṭhaḥ | vyaktāṅgavaikṛto dhṛṣṭo'nukūlastvekanāyikaḥ || 6 ||
पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः । तस्यैवानुचरो भक्तः किञ्चिदूनश्च तद्गुणैः ॥ ७ ॥
patākānāyakastvanyaḥ pīṭhamardo vicakṣaṇaḥ | tasyaivānucaro bhaktaḥ kiñcidūnaśca tadguṇaiḥ || 7 ||
एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच् च विदूषकः । लुब्धो धीरोद्धतस्तब्धः(?) पापकृद् व्यसनी रिपुः ॥ ८ ॥
ekavidyo viṭaścānyo hāsyakṛc ca vidūṣakaḥ | lubdho dhīroddhatastabdhaḥ(?) pāpakṛd vyasanī ripuḥ || 8 ||
शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्यं धैर्यतेजसी । ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥ ९ ॥
śobhā vilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ dhairyatejasī | lalitaudāryamityaṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ || 9 ||
नीचे धृणाधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते । गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सम्मितं वचः ॥ १० ॥
nīce dhṛṇādhike spardhā śobhāyāṃ śauryadakṣate | gatiḥ sadhairyā dṛṣṭiśca vilāse sammitaṃ vacaḥ || 10 ||
श्लक्ष्णो विकारो माधुर्यं सङ्क्षोभे सुमहत्यपि । गाम्भीर्यं यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ ११ ॥
ślakṣṇo vikāro mādhuryaṃ saṅkṣobhe sumahatyapi | gāmbhīryaṃ yatprabhāvena vikāro nopalakṣyate || 11 ||
व्यवसायादचलनं स्थैर्यं विघ्नकुलादपि । अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥ १२ ॥
vyavasāyādacalanaṃ sthairyaṃ vighnakulādapi | adhikṣepādyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi || 12 ||
शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहजं ललितं मृदु । प्रियोक्त्याजीविताद् दानमौदार्यं सदुपग्रहः ॥ १३ ॥
śṛṅgārākāraceṣṭātvaṃ sahajaṃ lalitaṃ mṛdu | priyoktyājīvitād dānamaudāryaṃ sadupagrahaḥ || 13 ||
स्वान्या साधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका त्रिधा । मुग्धा मध्या प्रगल्भेति स्वीया शीलार्जवादियुक् ॥ १४ ॥
svānyā sādhāraṇastrīti tadguṇā nāyikā tridhā | mugdhā madhyā pragalbheti svīyā śīlārjavādiyuk || 14 ||
मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । मध्योद्यद्यावनानङ्गा मोहान्तसुरतक्षमा ॥ १५ ॥
mugdhā navavayaḥkāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi | madhyodyadyāvanānaṅgā mohāntasuratakṣamā || 15 ||
धीरा सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या साश्रु कृतागमम् । खेदयेद् दयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ १६ ॥
dhīrā sotprāsavakroktyā madhyā sāśru kṛtāgamam | khedayed dayitaṃ kopādadhīrā paruṣākṣaram || 16 ||
यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके । विलीयमानेवानन्दाद् रतारम्भेऽप्यचेतना ॥ १७ ॥
yauvanāndhā smaronmattā pragalbhā dayitāṅgake | vilīyamānevānandād ratārambhe'pyacetanā || 17 ||
सावहित्थादरोदास्ते रतौ धीरेतरा क्रुधा । सन्तर्ज्य ताडयेन् मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् । द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्टा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः ॥ १८ ॥
sāvahitthādarodāste ratau dhīretarā krudhā | santarjya tāḍayen madhyā madhyādhīreva taṃ vadet | dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭā cetyamugdhā dvādaśoditāḥ || 18 ||
अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाङ्गिरसे क्वचित् । कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् ॥ १९ ॥
anyastrī kanyakoḍhā ca nānyoḍhāṅgirase kvacit | kanyānurāgamicchātaḥ kuryādaṅgāṅgisaṃśrayam || 19 ||
साधारणस्त्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् । छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतन्त्राहंयुपण्डकान् ॥ २० ॥
sādhāraṇastrī gaṇikā kalāprāgalbhyadhaurtyayuk | channakāmasukhārthājñasvatantrāhaṃyupaṇḍakān || 20 ||
रक्तेव रञ्जयेदाढ्यान् निःस्वान् मात्रा विवासयेत् । रक्तैव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये ॥ २१ ॥
rakteva rañjayedāḍhyān niḥsvān mātrā vivāsayet | raktaiva tvaprahasane naiṣā divyanṛpāśraye || 21 ||
आसामष्टाववस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः । आसन्नायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका ॥ २२ ॥
āsāmaṣṭāvavasthāḥ syuḥ svādhīnapatikādikāḥ | āsannāyattaramaṇā hṛṣṭā svādhīnabhartṛkā || 22 ||
मुदा वासकसज्जा स्वं मण्डयत्येष्यति प्रिये । चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः ॥ २३ ॥
mudā vāsakasajjā svaṃ maṇḍayatyeṣyati priye | cirayatyavyalīke tu virahotkaṇṭhitonmanāḥ || 23 ||
ज्ञातेऽन्यासङ्गविवृते खण्ड्तेर्ष्याकषायिता । कलहान्तरितामर्षाद् विधूतेऽनुशयार्तियुक् ॥ २४ ॥
jñāte'nyāsaṅgavivṛte khaṇḍterṣyākaṣāyitā | kalahāntaritāmarṣād vidhūte'nuśayārtiyuk || 24 ||
विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता । दूरदेशाब्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया । कामार्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद् वाभिसारिका ॥ २५ ॥
vipralabdhoktasamayamaprāpte'tivimānitā | dūradeśābtarasthe tu kāryataḥ proṣitapriyā | kāmārtābhisaret kāntaṃ sārayed vābhisārikā || 25 ||
चिन्तानिःश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः । युक्ताः षडन्त्या द्वे चाद्ये क्रोडौज्ज्वल्यप्रहर्षितैः ॥ २६ ॥
cintāniḥśvāsakhedāśruvaivarṇyaglānyabhūṣaṇaiḥ | yuktāḥ ṣaḍantyā dve cādye kroḍaujjvalyapraharṣitaiḥ || 26 ||
दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रतिवेशिका । लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २७ ॥
dūtyo dāsī sakhī kārūrdhātreyī prativeśikā | liṅginī śilpinī svaṃ ca netṛmitraguṇānvitāḥ || 27 ||
यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलङ्कारास्तु विंशतिः । भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥ २८ ॥
yauvane sattvajāḥ strīṇāmalaṅkārāstu viṃśatiḥ | bhāvo hāvaśca helā ca trayastatra śarīrajāḥ || 28 ||
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्यं धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ २९ ॥
śobhā kāntiśca dīptiśca mādhuryaṃ ca pragalbhatā | audāryaṃ dhairyamityete sapta bhāvā ayatnajāḥ || 29 ||
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा । विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः ॥ ३० ॥
līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilakiñcitam | moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā | vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa bhāvāḥ svabhāvajāḥ || 30 ||
निर्विकारात्मकात् सत्त्वाद् भावस्तत्राद्यविक्रिया । हेवाकसस्तु शृङ्गारो हावोऽक्षिभ्रूविकारकृत् ॥ ३१ ॥
nirvikārātmakāt sattvād bhāvastatrādyavikriyā | hevākasastu śṛṅgāro hāvo'kṣibhrūvikārakṛt || 31 ||
स एव हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका । रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् ॥ ३२ ॥
sa eva helā suvyaktaśṛṅgārarasasūcikā | rūpopabhogatāruṇyaiḥ śobhāṅgānāṃ vibhūṣaṇam || 32 ||
मन्मथावापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता । अनुलबणत्वं माधुर्यं दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः ॥ ३३ ॥
manmathāvāpitacchāyā saiva kāntiriti smṛtā | anulabaṇatvaṃ mādhuryaṃ dīptiḥ kāntestu vistaraḥ || 33 ||
निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं औदार्यं प्रश्रयः सदा । चापलाविहता धैर्यं चिद्वृत्तिरविकत्थना ॥ ३४ ॥
niḥsādhvasatvaṃ prāgalbhyaṃ audāryaṃ praśrayaḥ sadā | cāpalāvihatā dhairyaṃ cidvṛttiravikatthanā || 34 ||
प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः । तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु ॥ ३५ ॥
priyānukaraṇaṃ līlā madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ | tātkāliko viśeṣastu vilāso'ṅgakriyādiṣu || 35 ||
आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोप(?)कृत् । विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः ॥ ३६ ॥
ākalparacanālpāpi vicchittiḥ kāntipopa(?)kṛt | vibhramastvarayā kāle bhūṣāsthānaviparyayaḥ || 36 ||
क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः सङ्करः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं तु तद्भावभावनेष्टकथादिषु ॥ ३७ ॥
krodhāśruharṣabhītyādeḥ saṅkaraḥ kilakiñcitam | moṭṭāyitaṃ tu tadbhāvabhāvaneṣṭakathādiṣu || 37 ||
सानन्दान्तः कुट्टमितं कुप्येत् केशाधरग्रहे । गर्वाभिमानादिष्टेऽपि बिब्बोकोऽनादरक्रिया ॥ ३८ ॥
sānandāntaḥ kuṭṭamitaṃ kupyet keśādharagrahe | garvābhimānādiṣṭe'pi bibboko'nādarakriyā || 38 ||
सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं भवेत् । प्राप्तकालं न यद् ब्रूयाद् व्रीडया विहृतं हि तत् ॥ ३९ ॥
sukumārāṅgavinyāso masṛṇo lalitaṃ bhavet | prāptakālaṃ na yad brūyād vrīḍayā vihṛtaṃ hi tat || 39 ||
मन्त्री स्वं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने । मन्त्रिणा ललितः शेषाः मन्त्रिस्वायत्तसिद्धयः ॥ ४० ॥
mantrī svaṃ vobhayaṃ vāpi sakhā tasyārthacintane | mantriṇā lalitaḥ śeṣāḥ mantrisvāyattasiddhayaḥ || 40 ||
ऋत्विक्पुरोहितौ धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः । सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः ॥ ४१ ॥
ṛtvikpurohitau dharme tapasvibrahmavādinaḥ | suhṛtkumārāṭavikā daṇḍe sāmantasainikāḥ || 41 ||
अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः । म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः ॥ ४२ ॥
antaḥpure varṣavarāḥ kirātā mūkavāmanāḥ | mlecchābhīraśakārādyāḥ svasvakāryopayoginaḥ || 42 ||
ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता । तारतम्याद् यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता । एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः सपरिच्छदः ॥ ४३ ॥
jyeṣṭhamadhyādhamatvena sarveṣāṃ ca trirūpatā | tāratamyād yathoktānāṃ guṇānāṃ cottamāditā | evaṃ nāṭye vidhātavyo nāyakaḥ saparicchadaḥ || 43 ||
तद्व्यापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी । गतिनृत्यविलासाद्यैर्मृदुः शृङ्गारचेष्टितैः । नर्मतैस्फिञ्जतत्स्फोटतद्गैभैश्चतुरङ्गिका ॥ ४४ ॥
tadvyāpārātmikā vṛttiścaturdhā tatra kaiśikī | gatinṛtyavilāsādyairmṛduḥ śṛṅgāraceṣṭitaiḥ | narmataisphiñjatatsphoṭatadgaibhaiścaturaṅgikā || 44 ||
वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् । हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं त्रिधा ॥ ४५ ॥
vaidagdhyakrīḍitaṃ narma priyopacchandanātmakam | hāsyenaiva saśṛṅgārabhayena vihitaṃ tridhā || 45 ||
आत्मोपक्षेपसम्भोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा । शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा वाग्वेषचेष्टितैः । सर्वं सहास्यमित्येवं नर्मास्टादशधोदितम् ॥ ४६ ॥
ātmopakṣepasambhogamānaiḥ śṛṅgāryapi tridhā | śuddhamaṅgaṃ bhayaṃ dvedhā vāgveṣaceṣṭitaiḥ | sarvaṃ sahāsyamityevaṃ narmāsṭādaśadhoditam || 46 ||
नर्मस्फिञ्जः सुखारम्भो भयान्तो नवसङ्गमे । नर्मस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽल्परसो लवैः ॥ ४७ ॥
narmasphiñjaḥ sukhārambho bhayānto navasaṅgame | narmasphoṭastu bhāvānāṃ sūcito'lparaso lavaiḥ || 47 ||
छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे । अङ्गैः सहास्यनिर्हास्यैरेभिरेषात्र कैशिकी ॥ ४८ ॥
channanetrapratīcāro narmagarbho'rthahetave | aṅgaiḥ sahāsyanirhāsyairebhireṣātra kaiśikī || 48 ||
विशोका सात्त्वती सत्त्वशौर्यत्यागदयाजवैः । संलापोत्थापकावस्यां साङ्घात्यः परिवर्तकः ॥ ४९ ॥
viśokā sāttvatī sattvaśauryatyāgadayājavaiḥ | saṃlāpotthāpakāvasyāṃ sāṅghātyaḥ parivartakaḥ || 49 ||
संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरसा मिथः । उत्थापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत् परम् ॥ ५० ॥
saṃlāpako gabhīroktirnānābhāvarasā mithaḥ | utthāpakastu yatrādau yuddhāyotthāpayet param || 50 ||
मन्त्रार्थदैवशक्त्यादेः साङ्घात्यः सङ्घभेदनम् । प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात् परिवर्तकः ॥ ५१ ॥
mantrārthadaivaśaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅghabhedanam | prārabdhotthānakāryānyakaraṇāt parivartakaḥ || 51 ||
एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं सात्त्वत्यारभटी पुनः । मायेन्द्रजालसङ्ग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः । सङ्क्षिप्तिका स्यात् सम्फेटो वस्तूत्थानावपातने ॥ ५२ ॥
ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ sāttvatyārabhaṭī punaḥ | māyendrajālasaṅgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ | saṅkṣiptikā syāt sampheṭo vastūtthānāvapātane || 52 ||
सङ्क्षिप्तवस्तुरचना सङ्क्षिप्तिः शिल्पयोगतः । पूर्वनेतृनिवृत्त्यान्ये नेत्रन्तरपरिग्रहः ॥ ५३ ॥
saṅkṣiptavasturacanā saṅkṣiptiḥ śilpayogataḥ | pūrvanetṛnivṛttyānye netrantaraparigrahaḥ || 53 ||
सम्फेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंरब्धयोर्द्वयोः । मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते । अवपातस्तु निष्क्रामप्रवेशत्रासविद्रवैः ॥ ५४ ॥
sampheṭastu samāghātaḥ kruddhasaṃrabdhayordvayoḥ | māyādyutthāpitaṃ vastu vastūtthāpanamiṣyate | avapātastu niṣkrāmapraveśatrāsavidravaiḥ || 54 ||
एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं नार्थवृत्तिरतः परा । चतुर्थी भारती सापि वाच्या नाटकलक्षणे ॥ ५५ ॥
ebhiraṅgaiścaturdheyaṃ nārthavṛttirataḥ parā | caturthī bhāratī sāpi vācyā nāṭakalakṣaṇe || 55 ||
कैशिकीं सात्त्वतीं चार्थवृत्तिमारभटीमिति । पठन्तः पञ्चमीं वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥ ५६ ॥
kaiśikīṃ sāttvatīṃ cārthavṛttimārabhaṭīmiti | paṭhantaḥ pañcamīṃ vṛttimaudbhaṭāḥ pratijānate || 56 ||
शृङ्गारे कौशिकी वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ ५७ ॥
śṛṅgāre kauśikī vīre sāttvatyārabhaṭī punaḥ | rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī || 57 ||
देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः । लोकादेवावगम्यैता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥ ५८ ॥
deśabhāṣākriyāveṣalakṣaṇāḥ syuḥ pravṛttayaḥ | lokādevāvagamyaitā yathaucityaṃ prayojayet || 58 ||
पाद्यं तु संस्कृतं नॄणामनीचानां कृतात्मनाम् । लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः क्वचित् ॥ ५९ ॥
pādyaṃ tu saṃskṛtaṃ nṝṇāmanīcānāṃ kṛtātmanām | liṅginīnāṃ mahādevyā mantrijāveśyayoḥ kvacit || 59 ||
स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः शूरसेन्यधमेषु च । पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ ६० ॥
strīṇāṃ tu prākṛtaṃ prāyaḥ śūrasenyadhameṣu ca | piśācātyantanīcādau paiśācaṃ māgadhaṃ tathā || 60 ||
यद्देशं नीचपात्रं यत् तद्देशं तस्य भाषितम् । कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भाषाव्यतिक्रमः ॥ ६१ ॥
yaddeśaṃ nīcapātraṃ yat taddeśaṃ tasya bhāṣitam | kāryataścottamādīnāṃ kāryo bhāṣāvyatikramaḥ || 61 ||
भगवन्तो वरैर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिङ्गिनः । विप्रामात्याग्रजाश्चार्या नटीसूत्रमृतौ मिथः ॥ ६२ ॥
bhagavanto varairvācyā vidvaddevarṣiliṅginaḥ | viprāmātyāgrajāścāryā naṭīsūtramṛtau mithaḥ || 62 ||
रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः । वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ॥ ६३ ॥
rathī sūtena cāyuṣmān pūjyaiḥ śiṣyātmajānujāḥ | vatseti tātaḥ pūjyo'pi sugṛhītābhidhastu taiḥ || 63 ||
भावोऽनुगेन सूत्री च मार्षेत्येतेन सोऽपि च । देवः स्वामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः ॥ ६४ ॥
bhāvo'nugena sūtrī ca mārṣetyetena so'pi ca | devaḥ svāmīti nṛpatirbhṛtyairbhaṭṭeti cādhamaiḥ || 64 ||
आमन्त्रणीयाः पतिवज् ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः । समा हलेति प्रष्या च हञ्जे वेश्याज्जुका तथा ॥ ६५ ॥
āmantraṇīyāḥ pativaj jyeṣṭhamadhyādhamaiḥ striyaḥ | samā haleti praṣyā ca hañje veśyājjukā tathā || 65 ||
कुट्टिन्यम्वेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः । विदूषकेण भवती राज्ञी चेटीति शब्द्यते ॥ ६६ ॥
kuṭṭinyamvetyanugataiḥ pūjyā vā jaratī janaiḥ | vidūṣakeṇa bhavatī rājñī ceṭīti śabdyate || 66 ||
चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावान् । अशेषतो नेतृदशाविभिन्नान् । को वक्तुमीशो भरतो न यो वा । यो वा न देवः शशिखण्डमौलिः ॥ ६७ ॥
ceṣṭāguṇodāhṛtisattvabhāvān | aśeṣato netṛdaśāvibhinnān | ko vaktumīśo bharato na yo vā | yo vā na devaḥ śaśikhaṇḍamauliḥ || 67 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).