रोगादकालागुरुचन्दनाद्र्रा । विमुक्तभूषा गतहावभावा । विभाति निव्र्याजमनोहराङ्गी । वेदश्रुतिर्हेतुविवर्जितेव ॥ १ ॥
rogādakālāgurucandanādrrā | vimuktabhūṣā gatahāvabhāvā | vibhāti nivryājamanoharāṅgī | vedaśrutirhetuvivarjiteva || 1 ||
अङ्कः ६ · पञ्चमोऽङ्कः
pañcamo'ṅkaḥ
Bhasa's romance of the prince and Kurangi.
7 versesSanskrit with transliteration
रोगादकालागुरुचन्दनाद्र्रा । विमुक्तभूषा गतहावभावा । विभाति निव्र्याजमनोहराङ्गी । वेदश्रुतिर्हेतुविवर्जितेव ॥ १ ॥
rogādakālāgurucandanādrrā | vimuktabhūṣā gatahāvabhāvā | vibhāti nivryājamanoharāṅgī | vedaśrutirhetuvivarjiteva || 1 ||
विदूषकः- भो! तुट्ठो म्हि । तुवं खु सव्वळोए अहं सुरुवो त्ति अत्ताणं आअरसि। जिदो दाणि तत्तहोदीए सहावरमणीएण रूवेण । चिन्तेमि । भवदो विओएण इअ तणुआ जादा । एवं पि एसा बाळचन्दळेहा विअ दिÏट्ठ तोसेदि । (भोः! तुष्टोऽस्मि! त्वं खलु सर्वलोकोऽहं32 । सुरूप इत्यप्तानमाचरसि जित इदानीं तत्र भवत्याः स्वभावरमणीयेन रूपेण । चिन्तयामि भवतो वियोगेनेयं तनुका जाता । एवमप्येषा बालचन्द्रलेखेव दृÏष्ट तोषयति । अविमारकः- सखे! अतिपण्डित इव, किमेतत् । विदूषकः- भो! णिच्चपरिचएण मं परिहससि । अपुव्वो जणो मम बुद्धि अजाणन्तो अहिअदरं पसंसेदि। अहं पि तं जाणिअं एदÏस्म णअरे । केण वि विस्सम्भं ण करेमि । (भोः! नित्यपरिचयेन मां परिहससि । अपूर्वें जनो मम बुद्धिमजानन्नधिकतरं प्रशंसति । अहमपि । तद् ज्ञात्वैतस्मिन्नगरे केनापि विस्रम्भं न करोमि।) । अविमारकः- अलमौदासीन्येन । बहुजनपरिवारतया न लब्धः क्षणः कान्तां प्रबोधयितुम् । तदिदानीं प्रासादगतामपि तत्रैव तां बोधयिष्यावः । विदूषकः- सुट्ठु भवं भणादि । पासादं आळुहामो । (सुष्ठु भवान् भणति । प्रासादमारोहावः ।) । अविमारकः- सखे! प्रयत्नादारोढव्यं यथा तथा न प्रवर्तते प्रासादशब्दः । विदूषकः- भो! ण सक्कं एदं । को सकदि उच्छिट्ठं णकरन्तो भुञ्जिदुं । अहं एत्थ चिट्ठामि । तुवं एव आळुह । (भोः! न शक्यमेतत् । । कः शन्क्नोत्युच्छिष्टमकुर्वन् भोक्तुम् । अहमत्र तिष्ठामि । त्वमेवारोह ।) । अविमारकः- यदि विमुञ्चे, दृश्यते भवान् । विदूषकः- भो! विस्मरिदं खु मए एदं । पुणो पुणो कहेहि । (भोः विस्मृतं खलु मयैतत् । पुनः पुनः कथय ।) । अविमारकः- इतस्तावत् । (आरुह्यावलोक्य) सखे! इयमस्मत्कान्ता शिलातले नलिनिकया सहास्ते । यैषा, । सव्ये करे समुपवेश्य मुखं सुदीनं, । कालं मनोभवसहायममृष्यमाणा । व्यग्रा विचिन्तयति किञ्चिदलोलदृष्टि- । र्बाष्पं निवारयितुमूध्र्वमवेक्षमाणा ॥ २ ॥
vidūṣakaḥ- bho! tuṭṭho mhi | tuvaṃ khu savval̤oe ahaṃ suruvo tti attāṇaṃ āarasi| jido dāṇi tattahodīe sahāvaramaṇīeṇa rūveṇa | cintemi | bhavado vioeṇa ia taṇuā jādā | evaṃ pi esā bāl̤acandal̤ehā via diÏṭṭha tosedi | (bhoḥ! tuṣṭo'smi! tvaṃ khalu sarvaloko'haṃ32 | surūpa ityaptānamācarasi jita idānīṃ tatra bhavatyāḥ svabhāvaramaṇīyena rūpeṇa | cintayāmi bhavato viyogeneyaṃ tanukā jātā | evamapyeṣā bālacandralekheva dṛÏṣṭa toṣayati | avimārakaḥ- sakhe! atipaṇḍita iva, kimetat | vidūṣakaḥ- bho! ṇiccaparicaeṇa maṃ parihasasi | apuvvo jaṇo mama buddhi ajāṇanto ahiadaraṃ pasaṃsedi| ahaṃ pi taṃ jāṇiaṃ edaÏsma ṇaare | keṇa vi vissambhaṃ ṇa karemi | (bhoḥ! nityaparicayena māṃ parihasasi | apūrveṃ jano mama buddhimajānannadhikataraṃ praśaṃsati | ahamapi | tad jñātvaitasminnagare kenāpi visrambhaṃ na karomi|) | avimārakaḥ- alamaudāsīnyena | bahujanaparivāratayā na labdhaḥ kṣaṇaḥ kāntāṃ prabodhayitum | tadidānīṃ prāsādagatāmapi tatraiva tāṃ bodhayiṣyāvaḥ | vidūṣakaḥ- suṭṭhu bhavaṃ bhaṇādi | pāsādaṃ āl̤uhāmo | (suṣṭhu bhavān bhaṇati | prāsādamārohāvaḥ |) | avimārakaḥ- sakhe! prayatnādāroḍhavyaṃ yathā tathā na pravartate prāsādaśabdaḥ | vidūṣakaḥ- bho! ṇa sakkaṃ edaṃ | ko sakadi ucchiṭṭhaṃ ṇakaranto bhuñjiduṃ | ahaṃ ettha ciṭṭhāmi | tuvaṃ eva āl̤uha | (bhoḥ! na śakyametat | | kaḥ śanknotyucchiṣṭamakurvan bhoktum | ahamatra tiṣṭhāmi | tvamevāroha |) | avimārakaḥ- yadi vimuñce, dṛśyate bhavān | vidūṣakaḥ- bho! vismaridaṃ khu mae edaṃ | puṇo puṇo kahehi | (bhoḥ vismṛtaṃ khalu mayaitat | punaḥ punaḥ kathaya |) | avimārakaḥ- itastāvat | (āruhyāvalokya) sakhe! iyamasmatkāntā śilātale nalinikayā sahāste | yaiṣā, | savye kare samupaveśya mukhaṃ sudīnaṃ, | kālaṃ manobhavasahāyamamṛṣyamāṇā | vyagrā vicintayati kiñcidaloladṛṣṭi- | rbāṣpaṃ nivārayitumūdhrvamavekṣamāṇā || 2 ||
कुरङ्गी- (स्वगतम्) किं एदेण जीवम्मरणेण । (प्रकाशम्) णळिणिए! गच्छ माअधिअं आणेहि उवण्हाणेण । (किमेतेन जीवन्मरणेन । नलिनिके! गच्छ मागधिकामानयोपस्नानेन ।) । नलिनिका- एआइणि भट्टिदारिअं, उज्झिअ कहं गमिस्सं । ण हु एत्थ को वि जणो । (एकाकिनीं भर्तृदारिकामुज्झित्वा कथं गमिष्यामि । न । खल्वत्र कोऽपि जनः ।) । (प्रविश्य) । हरिणिका- जेदु भट्टिदारिआ । भट्टिदारिए ! भट्टिणी भणादि - सम्पदि कीदिसी सीसवेदणत्ति । एदं वि ओसधं ळिम्पेहि किळ । (जयतु । भर्तृदारिका । भर्तृदारिके! भट्टिनी भणति - सम्प्रति कीदृशी शीर्षवेदनेति । एतदप्यौषधं लिम्प किल ।) । कुरङ्गी- णळिणिए! गच्छ दाणि तुवं । तक्केमि देवो वरिसिदुं आरद्धो । अहं इच्छामि अहिणवेण आआसतोएण ण्हादुं । ता तुवारेहि । उवण्हाणं । (नलिनिके! गच्छेदानीं त्वम् । तर्कयामि देवो वर्षितुमारब्धः । अहमिच्छाम्यभिनवेनाकाशतोयेन स्नातुम् । तत् । त्वरयोपस्नानम् ।) । नलिनिका- जं भट्टिदारिआ आणवेदि । (यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति।) । अविमारकः- किन्नु खल्वनया व्यवसितम् । कुरङ्गी- हळा! एहि दाव । (हला! एहि तावत् ।) । नलिनिका- भट्टिदारिए! इअम्हि । (भर्तृदारिके! इयमस्मि ।) । कुरङ्गी- हळा! णं सीदळं दे सरीरं । (हला! ननु शीतलं ते शरीरम् ।)33 । नलिनिका- भट्टिदारिए! ण आणामि । (भर्तृदारिके! न जानामि ।) । कुरङ्गी- हळा! एहि परिस्सजेहि मं । (हला! एहि परिष्वजस्व माम् ।) । नलिनिकाः- भट्टिदारिए, तह (परिष्वजते) (भर्तृदारिके! तथा) । कुरङ्गी- हळा! अदिसीदळं मणोहरं च दे सरीरं । (हला! अतिशीतलं मनोहरं च ते शरीरम् ।) । नलिनिका- अणुग्गहीदम्हि । (अनुगृहीतास्मि ।) । कुरङ्गी- हळा! सम्पदि णस्सदि विअ मे सरीरदाहो । (स्वगतम्) हन्त किदो सहिप्पणओ । समत्तो अ अज्ज एदाए सरीरसंसग्गो । (प्रकाशम्) गच्छ दाणि तुवं । (हला! सम्प्रति नश्यतीव मे शरीरदाहः । हन्त कृतः सखीप्रणयः । समाप्तश्चाद्यैतस्याः शरीरसंसर्गः । । गच्छेदानीं त्वम्।) । नलिनिकाः- जं भट्टिदारिआ आणवेदि । (निष्क्रान्ता) यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति ।) । हरिणिका- भट्टिदारिए! भट्टिणीए णिवेदेमि । (भर्तृदारिके! भट्टिन्यै किं निवेदयामि ।) । कुरङ्गी- अज्ज विअदरोआ सोत्था होदि ति । (अद्य विगतरोगा स्वस्था भवतीति ।) । हरिणिका- कहं तुए विञ्ञादं त्ति पुच्छिदा किं विण्णवेमि । (कथं त्वया विज्ञातमिति पृष्टा किं विज्ञापयामि ।) । कुरङ्गी- सुट्ठु तुए विञ्ञादं । एदेण ओसधविसेसेण त्ति भणेहि । (सुष्ठुत्वया विज्ञातम् । एतेनौषधविशेषेणेति भण ।) । हरिणिका- जं भट्टिदारिआ आणवेदि। (निष्क्रान्ता) (यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति ।) । अविमारकः- किन्नु खल्वनया व्यवसितम् । उष्णं श्वसिति तन्वङ्गी सर्वतः प्रेक्षते मुहुः । नेत्राभ्यां बाष्पपूर्णाभ्यां किन्नु कर्तुं व्यवस्थिता ॥ ३ ॥
kuraṅgī- (svagatam) kiṃ edeṇa jīvammaraṇeṇa | (prakāśam) ṇal̤iṇie! gaccha māadhiaṃ āṇehi uvaṇhāṇeṇa | (kimetena jīvanmaraṇena | nalinike! gaccha māgadhikāmānayopasnānena |) | nalinikā- eāiṇi bhaṭṭidāriaṃ, ujjhia kahaṃ gamissaṃ | ṇa hu ettha ko vi jaṇo | (ekākinīṃ bhartṛdārikāmujjhitvā kathaṃ gamiṣyāmi | na | khalvatra ko'pi janaḥ |) | (praviśya) | hariṇikā- jedu bhaṭṭidāriā | bhaṭṭidārie ! bhaṭṭiṇī bhaṇādi - sampadi kīdisī sīsavedaṇatti | edaṃ vi osadhaṃ l̤impehi kil̤a | (jayatu | bhartṛdārikā | bhartṛdārike! bhaṭṭinī bhaṇati - samprati kīdṛśī śīrṣavedaneti | etadapyauṣadhaṃ limpa kila |) | kuraṅgī- ṇal̤iṇie! gaccha dāṇi tuvaṃ | takkemi devo varisiduṃ āraddho | ahaṃ icchāmi ahiṇaveṇa āāsatoeṇa ṇhāduṃ | tā tuvārehi | uvaṇhāṇaṃ | (nalinike! gacchedānīṃ tvam | tarkayāmi devo varṣitumārabdhaḥ | ahamicchāmyabhinavenākāśatoyena snātum | tat | tvarayopasnānam |) | nalinikā- jaṃ bhaṭṭidāriā āṇavedi | (yad bhartṛdārikājñāpayati|) | avimārakaḥ- kinnu khalvanayā vyavasitam | kuraṅgī- hal̤ā! ehi dāva | (halā! ehi tāvat |) | nalinikā- bhaṭṭidārie! iamhi | (bhartṛdārike! iyamasmi |) | kuraṅgī- hal̤ā! ṇaṃ sīdal̤aṃ de sarīraṃ | (halā! nanu śītalaṃ te śarīram |)33 | nalinikā- bhaṭṭidārie! ṇa āṇāmi | (bhartṛdārike! na jānāmi |) | kuraṅgī- hal̤ā! ehi parissajehi maṃ | (halā! ehi pariṣvajasva mām |) | nalinikāḥ- bhaṭṭidārie, taha (pariṣvajate) (bhartṛdārike! tathā) | kuraṅgī- hal̤ā! adisīdal̤aṃ maṇoharaṃ ca de sarīraṃ | (halā! atiśītalaṃ manoharaṃ ca te śarīram |) | nalinikā- aṇuggahīdamhi | (anugṛhītāsmi |) | kuraṅgī- hal̤ā! sampadi ṇassadi via me sarīradāho | (svagatam) hanta kido sahippaṇao | samatto a ajja edāe sarīrasaṃsaggo | (prakāśam) gaccha dāṇi tuvaṃ | (halā! samprati naśyatīva me śarīradāhaḥ | hanta kṛtaḥ sakhīpraṇayaḥ | samāptaścādyaitasyāḥ śarīrasaṃsargaḥ | | gacchedānīṃ tvam|) | nalinikāḥ- jaṃ bhaṭṭidāriā āṇavedi | (niṣkrāntā) yad bhartṛdārikājñāpayati |) | hariṇikā- bhaṭṭidārie! bhaṭṭiṇīe ṇivedemi | (bhartṛdārike! bhaṭṭinyai kiṃ nivedayāmi |) | kuraṅgī- ajja viadaroā sotthā hodi ti | (adya vigatarogā svasthā bhavatīti |) | hariṇikā- kahaṃ tue viññādaṃ tti pucchidā kiṃ viṇṇavemi | (kathaṃ tvayā vijñātamiti pṛṣṭā kiṃ vijñāpayāmi |) | kuraṅgī- suṭṭhu tue viññādaṃ | edeṇa osadhaviseseṇa tti bhaṇehi | (suṣṭhutvayā vijñātam | etenauṣadhaviśeṣeṇeti bhaṇa |) | hariṇikā- jaṃ bhaṭṭidāriā āṇavedi| (niṣkrāntā) (yad bhartṛdārikājñāpayati |) | avimārakaḥ- kinnu khalvanayā vyavasitam | uṣṇaṃ śvasiti tanvaṅgī sarvataḥ prekṣate muhuḥ | netrābhyāṃ bāṣpapūrṇābhyāṃ kinnu kartuṃ vyavasthitā || 3 ||
कुरङ्गी- होदु, उत्तरीअवासेन अत्ताणं उब्बन्धिअ वावादइस्सं। (उत्थाय तथा कुर्वती मेघस्तनितं श्रुत्वा) हं परित्ताआहि परित्ताआहि मं । (भवतु, उत्तरीयवाससात्मानमुद्बध्य व्यापादयिष्यामि। हं परित्रायस्य परित्रायस्व माम्।) । अविमारकः- सखे! न शक्यमतः परमुपेक्षितुम्। (अङ्गुलीयकं वामाङ्गुल्यां प्रक्षिप्य) कान्ते! न भेतव्यं न भेतव्यम् । (इति कुरङ्गीमुत्थापयति) । कुरङ्गी- (सहर्षम्) किण्णु खु सच्चं एदं । मूढा विअ जादा । (किन्नु खलु सत्यमेतत् । मूढेव जाता।) । अविमारकः- कान्ते । व्यपनीयतां शङ्का । (परिष्वजते) । कुरङ्गी- अच्छरीअं एकक्खणेण णस्सदि विअ मे सरीरदाहो। (आश्चर्यम् । एकक्षणेन नश्यतीव मे शरीरदाहः ।) । अविमारकः- अयं खल्वस्याः परिष्वङ्गः, । सततपरिचितो मनोभियोगा- । दधिकरसः प्रथमात् समागमात् । रणशिरसि नृपेण साहसाद्यो । विजय इवाद्य मयानुभूयते ॥ ४ ॥
kuraṅgī- hodu, uttarīavāsena attāṇaṃ ubbandhia vāvādaissaṃ| (utthāya tathā kurvatī meghastanitaṃ śrutvā) haṃ parittāāhi parittāāhi maṃ | (bhavatu, uttarīyavāsasātmānamudbadhya vyāpādayiṣyāmi| haṃ paritrāyasya paritrāyasva mām|) | avimārakaḥ- sakhe! na śakyamataḥ paramupekṣitum| (aṅgulīyakaṃ vāmāṅgulyāṃ prakṣipya) kānte! na bhetavyaṃ na bhetavyam | (iti kuraṅgīmutthāpayati) | kuraṅgī- (saharṣam) kiṇṇu khu saccaṃ edaṃ | mūḍhā via jādā | (kinnu khalu satyametat | mūḍheva jātā|) | avimārakaḥ- kānte | vyapanīyatāṃ śaṅkā | (pariṣvajate) | kuraṅgī- accharīaṃ ekakkhaṇeṇa ṇassadi via me sarīradāho| (āścaryam | ekakṣaṇena naśyatīva me śarīradāhaḥ |) | avimārakaḥ- ayaṃ khalvasyāḥ pariṣvaṅgaḥ, | satataparicito manobhiyogā- | dadhikarasaḥ prathamāt samāgamāt | raṇaśirasi nṛpeṇa sāhasādyo | vijaya ivādya mayānubhūyate || 4 ||
विदूषकः- कहं रोदिदुं आरद्धा। अळं अदिमत्तं सन्दावेण । अहव अहं वि रोदामि। एक्कं पि तहिं दुळ्ळहं माम णअणादो बप्फं ण णग्गच्छइ । जदा मे पिदा उवरदो, तदा वि महन्तेण आरम्भेण रोदिदुं आरद्धो । बप्फं ण णिग्गच्छइ किं पुण अण्णसन्दावस्स । तह वि । अणुस्सुओ रोदामि। (कथं रोदितुमारब्धा । अलमतिमात्रं सन्तापेन। अथवा अहमपि रोदिमि। एकमपि तत्र दुर्लभं मम नयनाद । बाष्पं न निर्गच्छति। यदा मे पितोपरतस्तदापि महतारम्भेण रोदितुमारब्धः । बाष्पं न निर्गच्छति । कि पुनरन्यसन्तापस्य । तथाप्यनुत्सुको रोदिमि ।34 । अविमारकः- अलमुत्प्रहसितेन । अच्छलो हि स्नेहो नाम । न ते न बुद्धिर्मम दूषणीया । येन प्रकामं भवतास्मि हास्यः । प्राज्ञस्य मूर्खस्य च कार्ययोगे । समत्वमभ्येति तनुर्न बुद्धिः ॥ ५ ॥
vidūṣakaḥ- kahaṃ rodiduṃ āraddhā| al̤aṃ adimattaṃ sandāveṇa | ahava ahaṃ vi rodāmi| ekkaṃ pi tahiṃ dul̤l̤ahaṃ māma ṇaaṇādo bapphaṃ ṇa ṇaggacchai | jadā me pidā uvarado, tadā vi mahanteṇa ārambheṇa rodiduṃ āraddho | bapphaṃ ṇa ṇiggacchai kiṃ puṇa aṇṇasandāvassa | taha vi | aṇussuo rodāmi| (kathaṃ roditumārabdhā | alamatimātraṃ santāpena| athavā ahamapi rodimi| ekamapi tatra durlabhaṃ mama nayanāda | bāṣpaṃ na nirgacchati| yadā me pitoparatastadāpi mahatārambheṇa roditumārabdhaḥ | bāṣpaṃ na nirgacchati | ki punaranyasantāpasya | tathāpyanutsuko rodimi |34 | avimārakaḥ- alamutprahasitena | acchalo hi sneho nāma | na te na buddhirmama dūṣaṇīyā | yena prakāmaṃ bhavatāsmi hāsyaḥ | prājñasya mūrkhasya ca kāryayoge | samatvamabhyeti tanurna buddhiḥ || 5 ||
(प्रविश्य) । नलिनिका- हरिणिए! हरिणिए! कहं दुवारं रुद्धं । हद्धि दुवारणिरोहेण अवअदसन्दावं अत्ताणं करिस्सदि त्ति तक्केमि । हरिणिए! हरिणिए! । हदिं्ध तं एव संवुत्तं । (हरिणिके! हरिणिके! कथं द्वारं रुद्धम् । हा धिग् द्वारनिरोधेनापगतसन्तापमात्मानं करिष्यतीति तर्कयामि । । हरिणिके! हरिणिके!। हा धिग् तदेव संवृत्तम् ।) । अविमारकः- नलिनिकाया इव स्वरः। वयस्य! विघाट्यतां द्वारम् । विदूषकः- जं भवं आणवेदि। (विघाट्य) एदु एदु भोदी। (यद् भवानाज्ञापयति । एत्वेतु भवति ।) । नलिनिका- हं को दाणिं एसो पुरिसो । (हं क इदानीमेष पुरुषः ।) । विदूषकः- सुट्ठु विञ्ञादं तुए । अहो राअउळस्स विसेसी । को अण्णो जणो मं पोक्खिअ पुरिसो त्ति भणादि । इत्थिआ खु अहं । (सुष्ठु । विज्ञातं त्वया । अहो राजकुलस्य विशेषः । कोऽन्यो जनो मां प्रेक्ष्य पुरुष इति भणति। स्त्री खल्वहम्।) । अविमारकः- नलिनिके! प्रविशेदानीम् । नलिनिका- कहं भट्टिदारओ। भट्टिदारअ! वन्दामि । भट्टिदारअ! को एसो पुरिसो। (कथं भर्तृदारकः। भर्तृदारक! वन्दे । भर्तृदारक! क । एष पुरुषः।) । विदूषकः- अहं पुक्खरिणी णाम चेडी । (अहं पुष्करिणी नाम चेटी।) । अविमारकः- योऽस्माभिः सदा कथ्यते सन्तुष्ट इति, सोऽयं ब्राह्मणः । विदूषकः- आम भोदि। जण्णोपविदेण बम्हणो, चीवरेण रत्तपडो । जदि वत्थं अवणेमि, समणओ होमि। भोदि! किं एदं । (आम भवति! । यज्ञोपवीतेन ब्राह्मणः, चीवरेण रक्तपटः । यदि वस्त्रमपनयामि श्रमणको भवामि । भवति! किमेतत् ।) । नलिनिका- भट्टिदारिआए उवण्हाणं। (भर्तृदारिकाया उपस्नानम्।) । विदूषकः- किं एदिणा बुभुक्खिदाए रोदन्तीए अत्तहोदीए उवण्हाणेण कय्यं । गच्छं सिग्घं भोअणं आणेहि। अहं अग्गासणीओ होमि । (किमेतेन बुभुक्षिताया रुदन्त्या अत्रभवत्या उपस्नानेन कार्यम् । गच्छ शीघ्रं भोजनमानय । अहमग्रासनीयो भवामि।) । नलिनिका- दुब्बम्हण! एदं पि भोअणं चिन्तेसि । सव्वं दाव चिट्ठदु । कहं दिअसे अणेअपुरुससम्पादे राअमग्गे भट्टिदारओ पविट्ठो । (दुब्र्राह्मण! एतदपि भोजनं चिन्तयसि। सर्वं तावत् तिष्ठतु । कथं दिवसेऽनेकपुरुषसमपाते राजमार्गे भर्तृदारकः प्रविष्टः ।) । अविमारकः- सर्वं भवत्यै सन्तुष्टः कथयिष्यति । नलिनिका- विसज्जिदम्हि इमिणा बहुमाणवअणेण । होदु, इमं गह्णिअ चउस्साळं पविसिअ गोट्ठीजणेण सह वुत्तन्तं सुणामि । एहि बम्हण! । (इत्याकर्षति) (विसर्जितास्म्यनेन बहुमानवचनेन । भवतु इमं गृहीत्वा चतुःशालं प्रविश्य गोष्ठीजनेन सह वृत्तान्तं शृणोमि। एहि । ब्राह्मणः!।) । विदूषकः- अब्बम्हण्णं अब्बम्हण्णं । (अब्राह्मण्यमब्राह्मण्यम् ।) । कुरङ्गी- हस्सो खु अअं बम्हणो। (हास्यः खल्वयं ब्राह्मणः ।)35 । अविमारकः- वयस्य । हास्यः खलु भवान् । विदूषकः- को एत्थ मम अस्सद्धेअं भणादि । अहं ण हस्सो, तत्तहोदी एव हस्सा । जा अत्तणो अवत्थं जाणिअ किं पि कत्तुं ववसिअ मेहसद्दं । सुणिअ सव्व विसुमरिअ पडिदा । (कोऽत्र ममाश्रद्धेयं भणति। अहं न हास्यः, तत्रभवत्येव हास्या यात्मनोऽवस्थां ज्ञात्वा किमपि । कर्तुं व्यवस्य मेघशब्दं श्रुत्वा सर्वं विस्मृत्य पतिता ।) । कुरङ्गी- हं एदं पि इमेहि दिट्ठं । (हम् एतदप्याभ्यां दृष्टम्।) । नलिनिका- याचेमि अहं। इदो एहि बम्हण!। (याचेऽहम्। इत एहि ब्रह्मणः!।) । विदूषकः- जइ भोअणं देसि, तदो गच्छामि अहं। इट्ठं आअन्तुअस्स भोअणदाणं । (यदि भोजनं, ददासि, ततो गच्छाम्यहम् । इष्टमागन्तुकस्य । भोजनदानम् ।) । नलिनिका- एहि मे सव्वाभरणं देमि। (एहि मे सर्वाभरणं ददामि।) । विदूषकः- णहि धिदवअणेण पित्तं णस्सदि। मम हत्थगदं करेहि। (नहि घृतवचनेन पित्तं नश्यति। मम हस्तगतं कुरु।) । नलिनिका- एवं होदु । (आभरणान्यवमुच्य ददाति) (एवं भवतु।) । विदूषकः- सुणादु होदी। (श्रृणोतु भवती।) । नलिनिका- मूढ! बम्हण! चउस्साळे उवविसिअ गोट्ठीजणेण सह सुणामि । (मूढ! ब्राह्मण! चतुःशाल उपविश्य गोष्ठीजनेन सह शृणोमि।) । तत्तहोदीं पुच्छिअ आअच्छामि। (तत्रभवतीं पृष्ट्वागच्छामि।) । नलिनिका- को तुवं, सव्वाभरणं गहिणअ वळ्ळहो जादो। हहि दाव। (विदूषकं हस्ते गृह्णाति।) कस्त्वं, मम सर्वाभरणं गृहीत्वा वल्लभो । जातः। एहि तावत्) । विदूषकः- भोदि! मा मा एवं। अदिसुउमारो खु अहं । (भवति! मामैवम्। अतिसुकुमारः खल्वहम्।) । नलिनिका- जाणामि जाणामि दे सुउमारत्तणं। जइ सुउमारो, सिग्घं एहि। (जानामि जानामि ते सुकुमारत्वम्। यदि सुकुमारः, शीघ्रमेहि।) । विदूषकः- भोदि! अअं आअच्छामि। (भवति! अयमागच्छामि।) । (निष्क्रान्तौ।) । अविमारकः- प्रिये! पश्य पश्य परमदर्शनीयान् प्रावृट्कालवल्लभान् कालमेघान् । इमे हि, । जलदसमयघोषणाडम्बरानेकरूपक्रियाजम्भका वज्रभृद्गृष्टयो । भगणयवनिकास्तटित्पन्नगीवासवल्मीकभूता नभोमार्गरूढक्षुपाः । मदनशरनिशानशैलाः प्ररुष्टाङ्गनासंन्धिपाला गिरिस्नापनाम्भोघटाः । उदधिसलिलभैक्षाहरा स्वीन्द्वर्गला देवयन्त्रप्रपा भान्ति नीलाम्बुदाः ॥ ६ ॥
(praviśya) | nalinikā- hariṇie! hariṇie! kahaṃ duvāraṃ ruddhaṃ | haddhi duvāraṇiroheṇa avaadasandāvaṃ attāṇaṃ karissadi tti takkemi | hariṇie! hariṇie! | hadiṃdha taṃ eva saṃvuttaṃ | (hariṇike! hariṇike! kathaṃ dvāraṃ ruddham | hā dhig dvāranirodhenāpagatasantāpamātmānaṃ kariṣyatīti tarkayāmi | | hariṇike! hariṇike!| hā dhig tadeva saṃvṛttam |) | avimārakaḥ- nalinikāyā iva svaraḥ| vayasya! vighāṭyatāṃ dvāram | vidūṣakaḥ- jaṃ bhavaṃ āṇavedi| (vighāṭya) edu edu bhodī| (yad bhavānājñāpayati | etvetu bhavati |) | nalinikā- haṃ ko dāṇiṃ eso puriso | (haṃ ka idānīmeṣa puruṣaḥ |) | vidūṣakaḥ- suṭṭhu viññādaṃ tue | aho rāaul̤assa visesī | ko aṇṇo jaṇo maṃ pokkhia puriso tti bhaṇādi | itthiā khu ahaṃ | (suṣṭhu | vijñātaṃ tvayā | aho rājakulasya viśeṣaḥ | ko'nyo jano māṃ prekṣya puruṣa iti bhaṇati| strī khalvaham|) | avimārakaḥ- nalinike! praviśedānīm | nalinikā- kahaṃ bhaṭṭidārao| bhaṭṭidāraa! vandāmi | bhaṭṭidāraa! ko eso puriso| (kathaṃ bhartṛdārakaḥ| bhartṛdāraka! vande | bhartṛdāraka! ka | eṣa puruṣaḥ|) | vidūṣakaḥ- ahaṃ pukkhariṇī ṇāma ceḍī | (ahaṃ puṣkariṇī nāma ceṭī|) | avimārakaḥ- yo'smābhiḥ sadā kathyate santuṣṭa iti, so'yaṃ brāhmaṇaḥ | vidūṣakaḥ- āma bhodi| jaṇṇopavideṇa bamhaṇo, cīvareṇa rattapaḍo | jadi vatthaṃ avaṇemi, samaṇao homi| bhodi! kiṃ edaṃ | (āma bhavati! | yajñopavītena brāhmaṇaḥ, cīvareṇa raktapaṭaḥ | yadi vastramapanayāmi śramaṇako bhavāmi | bhavati! kimetat |) | nalinikā- bhaṭṭidāriāe uvaṇhāṇaṃ| (bhartṛdārikāyā upasnānam|) | vidūṣakaḥ- kiṃ ediṇā bubhukkhidāe rodantīe attahodīe uvaṇhāṇeṇa kayyaṃ | gacchaṃ sigghaṃ bhoaṇaṃ āṇehi| ahaṃ aggāsaṇīo homi | (kimetena bubhukṣitāyā rudantyā atrabhavatyā upasnānena kāryam | gaccha śīghraṃ bhojanamānaya | ahamagrāsanīyo bhavāmi|) | nalinikā- dubbamhaṇa! edaṃ pi bhoaṇaṃ cintesi | savvaṃ dāva ciṭṭhadu | kahaṃ diase aṇeapurusasampāde rāamagge bhaṭṭidārao paviṭṭho | (dubrrāhmaṇa! etadapi bhojanaṃ cintayasi| sarvaṃ tāvat tiṣṭhatu | kathaṃ divase'nekapuruṣasamapāte rājamārge bhartṛdārakaḥ praviṣṭaḥ |) | avimārakaḥ- sarvaṃ bhavatyai santuṣṭaḥ kathayiṣyati | nalinikā- visajjidamhi imiṇā bahumāṇavaaṇeṇa | hodu, imaṃ gahṇia caussāl̤aṃ pavisia goṭṭhījaṇeṇa saha vuttantaṃ suṇāmi | ehi bamhaṇa! | (ityākarṣati) (visarjitāsmyanena bahumānavacanena | bhavatu imaṃ gṛhītvā catuḥśālaṃ praviśya goṣṭhījanena saha vṛttāntaṃ śṛṇomi| ehi | brāhmaṇaḥ!|) | vidūṣakaḥ- abbamhaṇṇaṃ abbamhaṇṇaṃ | (abrāhmaṇyamabrāhmaṇyam |) | kuraṅgī- hasso khu aaṃ bamhaṇo| (hāsyaḥ khalvayaṃ brāhmaṇaḥ |)35 | avimārakaḥ- vayasya | hāsyaḥ khalu bhavān | vidūṣakaḥ- ko ettha mama assaddheaṃ bhaṇādi | ahaṃ ṇa hasso, tattahodī eva hassā | jā attaṇo avatthaṃ jāṇia kiṃ pi kattuṃ vavasia mehasaddaṃ | suṇia savva visumaria paḍidā | (ko'tra mamāśraddheyaṃ bhaṇati| ahaṃ na hāsyaḥ, tatrabhavatyeva hāsyā yātmano'vasthāṃ jñātvā kimapi | kartuṃ vyavasya meghaśabdaṃ śrutvā sarvaṃ vismṛtya patitā |) | kuraṅgī- haṃ edaṃ pi imehi diṭṭhaṃ | (ham etadapyābhyāṃ dṛṣṭam|) | nalinikā- yācemi ahaṃ| ido ehi bamhaṇa!| (yāce'ham| ita ehi brahmaṇaḥ!|) | vidūṣakaḥ- jai bhoaṇaṃ desi, tado gacchāmi ahaṃ| iṭṭhaṃ āantuassa bhoaṇadāṇaṃ | (yadi bhojanaṃ, dadāsi, tato gacchāmyaham | iṣṭamāgantukasya | bhojanadānam |) | nalinikā- ehi me savvābharaṇaṃ demi| (ehi me sarvābharaṇaṃ dadāmi|) | vidūṣakaḥ- ṇahi dhidavaaṇeṇa pittaṃ ṇassadi| mama hatthagadaṃ karehi| (nahi ghṛtavacanena pittaṃ naśyati| mama hastagataṃ kuru|) | nalinikā- evaṃ hodu | (ābharaṇānyavamucya dadāti) (evaṃ bhavatu|) | vidūṣakaḥ- suṇādu hodī| (śrṛṇotu bhavatī|) | nalinikā- mūḍha! bamhaṇa! caussāl̤e uvavisia goṭṭhījaṇeṇa saha suṇāmi | (mūḍha! brāhmaṇa! catuḥśāla upaviśya goṣṭhījanena saha śṛṇomi|) | tattahodīṃ pucchia āacchāmi| (tatrabhavatīṃ pṛṣṭvāgacchāmi|) | nalinikā- ko tuvaṃ, savvābharaṇaṃ gahiṇaa val̤l̤aho jādo| hahi dāva| (vidūṣakaṃ haste gṛhṇāti|) kastvaṃ, mama sarvābharaṇaṃ gṛhītvā vallabho | jātaḥ| ehi tāvat) | vidūṣakaḥ- bhodi! mā mā evaṃ| adisuumāro khu ahaṃ | (bhavati! māmaivam| atisukumāraḥ khalvaham|) | nalinikā- jāṇāmi jāṇāmi de suumārattaṇaṃ| jai suumāro, sigghaṃ ehi| (jānāmi jānāmi te sukumāratvam| yadi sukumāraḥ, śīghramehi|) | vidūṣakaḥ- bhodi! aaṃ āacchāmi| (bhavati! ayamāgacchāmi|) | (niṣkrāntau|) | avimārakaḥ- priye! paśya paśya paramadarśanīyān prāvṛṭkālavallabhān kālameghān | ime hi, | jaladasamayaghoṣaṇāḍambarānekarūpakriyājambhakā vajrabhṛdgṛṣṭayo | bhagaṇayavanikāstaṭitpannagīvāsavalmīkabhūtā nabhomārgarūḍhakṣupāḥ | madanaśaraniśānaśailāḥ praruṣṭāṅganāsaṃndhipālā girisnāpanāmbhoghaṭāḥ | udadhisalilabhaikṣāharā svīndvargalā devayantraprapā bhānti nīlāmbudāḥ || 6 ||
कुरङ्गी- अय्यउत्त! दस्सणीआ दाणिं संवुत्ता । (आर्यपुत्र! दर्शनीया इदानीं संवृत्ताः।) । अविमारकः- अहो विपुलता विरलता धाराणाम् । तथाहि, । व्योमार्णवोर्मिसदृशाः प्रपतन्ति धाराः । रक्षेङ्गनाभ्रुकुटिवत् तडितः स्फुरन्ति । प्राप्तोऽग्रयौवनघनस्तनमर्दकालः ॥ ७ ॥
kuraṅgī- ayyautta! dassaṇīā dāṇiṃ saṃvuttā | (āryaputra! darśanīyā idānīṃ saṃvṛttāḥ|) | avimārakaḥ- aho vipulatā viralatā dhārāṇām | tathāhi, | vyomārṇavormisadṛśāḥ prapatanti dhārāḥ | rakṣeṅganābhrukuṭivat taḍitaḥ sphuranti | prāpto'grayauvanaghanastanamardakālaḥ || 7 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).